05 Июл, 2026, 20 Муҳаррам, 1448
05 Июл, 2026, 20 Муҳаррам, 1448
Ҳадисларнинг исломдаги юксак аҳамияти ва асосий йўриқнома экани, муқаддас динимизнинг барча жиҳатлари Суннатга боғлиқлиги худди Қуръони каби ҳадисларни ҳам Аллоҳ ҳимоя қилишини тақозо этади. Буни қуйидаги далиллар мисолида кўриш мумкин.
Биринчидан, Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васаллам – охирги Пайғамбар, у зот келтирган шариат қиёматгача қолувчи сўнгги шариатдир. Бу шариат ҳадислар билангина мукаммал бўлиб, унга фақат Суннат орқали комил амал қилиш мумкин. Демак, шариат қиёматгача ўзгаришларга учрамай сақланиши учун унинг икки асоси бўлмиш Қуръон ҳам, ҳадислар ҳам муҳофаза қилинган бўлиши шарт.
Иккинчидан, Аллоҳ таолонинг қуйидаги сўзларида бунинг тасдиғи яққол намоён бўлади: «Улар Аллоҳнинг нурини оғизлари билан ўчирмоқчи бўлурлар. Аллоҳ эса, гарчи кофирлар ёқтирмаса ҳам, ўз нурини батамом қилишдан бошқа ҳар нарсадан бош тортадир. У гарчи мушриклар ёқтирмаса ҳам, Ўз Расулини ҳидоят ва ҳақ дин билан ҳамма диндан устун қилиш учун юборган Зотдир» [Тавба сураси, 32-33-оятлар].
«Аллоҳнинг нури» – Расулига юборган ҳидоят ва ҳақ дин. Бунга ҳам ваҳийнинг икки тури – Қуръон ва ҳадис киради. Бу нурни фақат Қуръон билан чеклашга ҳеч қандай асос йўқ, чунки ислом дини ҳадиссиз тўлиқ бўлмайди. Чунки, уни ҳадислардан айро ҳолда тасаввур қилиш имконсиздир.
Юқоридаги оятнинг маъносини қуйидагича тушуниш мумкин: «Кофирлар Аллоҳнинг динини ёлғон ва урушлар билан йўқ қилмоқчи бўлади, лекин буни уддалай олмайди. Улар қуёш нурини пуфлаб ўчирмоқчи бўлган нодонларга ўхшайди. Аллоҳ таоло Ўз динини муқаррар ғолиб қилади».
Учинчидан, Аллоҳ таолонинг мана бу каломи: «Албатта, зикрни Биз нозил қилдик ва, албатта, уни Биз муҳофаза қилурмиз» [Ҳижр сураси, 9- оят].
Ушбу далил “зикр” сўзининг маъносига боғлиқ. Луғат китобларида, хусусан, «Ал-Қомус»да бу калима “дин тафсилотлари ва қонун-қоидалари баён қилинган китоб” деб таърифланган. Имом Роғибнинг «Муфрадот» асарида: «Ҳар бир ҳақ сўз зикр дейилади», деб айтилган.
Ибн Форис “китоб” сўзининг асли бир нарсани бошқасида жамлашни англатишини айтиб ўтган. Имом Роғиб эса, ёзувда ҳарфларни бир-бирига қўшиб тизиш «китобат» (ёзиш) дейилишини, бу сўз баъзан оғзаки нутққа нисбатан ҳам ишлатилишини қўшимча қилган. Шунинг учун ҳам Аллоҳ таолонинг каломи, гарчи ўша кезлари ҳали қоғозга туширилмаган бўлса-да, оятларда «китоб» деб номланган.
«Дин тафсилотлари баён қилинган китоб» сўзларига кўра, «Албатта, зикрни Биз нозил қилдик» оятидаги “зикр” Қуръони карим экани аён бўлади. Кўпчилик уламо ва муфассирлар шу фикрда якдилдир. Бироқ “зикр” сўзи фақат Қуръонга хос эмас, балки кенг маъноли бўлиб, у бошқа нарсаларга нисбатан ҳам ишлатилади. Масалан, «Билмасангиз, зикр аҳлидан сўрангиз» оятидаги «зикр аҳли» олимлардир.
Шунга кўра, «Албатта, зикрни Биз нозил қилдик ва, албатта, уни Биз муҳофаза қилурмиз» ояти Қуръони каримнинг ўзгаришдан сақланишини очиқ-ойдин билдиради. Лекин фақат Қуръонни сақлашини англатмайди. Чунки Ҳақ таоло бошқа нарсаларни ҳам сақлаган, масалан, Пайғамбаримизни душманлар суиқасдидан асраган, шунингдек, Аршни, осмонлар ва ерни заволга юз тутишдан сақлаб туради.
Оятдаги муҳофаза қилиш ваъдаси аввалги илоҳий китобларга нисбатан қўлланган бўлиши ҳам мумкин. Чунки Аллоҳ таоло аввалги китобларни сақлашни ўша қавмларнинг ўзига топширган, улар эса буни уддалай олмаган эди. Оқибатда олдинги илоҳий китоблар ўзгартириб юборилганди. Қуръонни сақлашни эса Аллоҳ таоло Ўз зиммасига олди.
Оятнинг маъно ва мақсадига қаралса, у исломни барча жиҳатлари билан сақлашни ўз ичига олади. Муқаддас динимизнинг иккинчи асоси бўлган ҳадислар ҳам шулар жумласидандир. Чунки Қуръонни сақлашдан мақсад исломни муҳофаза қилиш экан, у ҳадиссиз тўлиқ сақланиб қолмайди.
Қуръони каримни муҳофаза қилишдан асосий мақсад бандаларнинг унга амал қилишидир. Мусҳафи шарифдаги кўплаб ҳукмлар умумий ва қисқа берилган, уларни уларга ҳадис орқали батафсил тушунгачгина амал қилиш мумкин. Масалан, Аллоҳ азза ва жалла: «Ва сизга (эй Муҳаммад!) одамларга нозил қилинган нарсани ўзларига баён қилиб беришингиз учун зикрни нозил қилдик», деган. Бу Қуръон билан бирга унинг “баёни”ни – маъносини, тафсилотларини, яъни ҳадисларни ҳам Аллоҳ сақланишини тасдиқлайди.
Айнан шунинг учун ҳам улуғ имом Абдуллоҳ ибн Муборак ҳадиснинг муҳофаза қилинишига мана шу оятни далил қилиб келтирган. У кезларда уйдирма ҳадислар кўпайиб кетган эди. Бир куни одамлар: «Бу тўқилган ҳадислар нима бўлади?» деб сўрашганида, у: «Улар учун билимдон мутахассислар бор», деб жавоб бериб, «Албатта, зикрни Биз нозил қилдик ва, албатта, уни Биз муҳофаза қилурмиз» оятини қироат қилган.
Бу билан улуғ имом ҳадислар ҳам худди Қуръони карим каби Аллоҳ таолонинг ҳимоясида эканини тушунтирган. Ҳадислар мажмуидан ташкил топган Суннатни сақлаш эса билимдон муҳаддис олимлар орқали амалга оширилади. Улар ҳадисларни илм элагидан ўтказиб, саралаб, саҳиҳини заифидан, аслини уйдирмасидан ажратиб беради. Ислом тарихи давомида муҳаддислар айнан шу ишни қилди ва бу Аллоҳнинг ҳадисни сақлаш ҳақидаги ваъдасининг исботи бўлди.
Суннатнинг муҳофаза қилинишига бошқа далиллар ҳам бор.
Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васалламнинг сўнгги пайғамбар эканлари, у зотнинг дини қиёматгача боқий бўлиши учун исломнинг асоси бўлган ҳадислар ҳам сақланиши шарт.
Диннинг мукаммал қилингани Аллоҳ таолонинг «Бугун динингизни мукаммал қилиб бердим» [Моида сураси, 3-оят] деган сўзлари билан собит бўлган. Бу хитоб қиёматгача бўладиган барча замонларга тегишли. Диннинг мукаммаллиги эса ҳадислар сақлангандагина тамомига етади.
Аллоҳ Ўз нурини батамом қилиши – «Аллоҳ эса, гарчи кофирлар ёқтирмаса ҳам, ўз нурини батамом қилишдан бошқа ҳар нарсадан бош тортадир» [Тавба сураси, 32-оят] ояти ҳам исломнинг барча асослари сақланишини англатади.
Ҳадиснинг ваҳий экани бундай тасдиқланади. Аллоҳ таоло Набий соллаллоҳу алайҳи васалламга: «“Мен сизларни фақат ваҳий орқалигина огоҳлантирурман. Гунглар огоҳлантирилган вақтда даъватни эшитмаслар” денг» [Анбиё сураси, 45-оят], деган. Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам одамларни ҳам Қуръон, ҳам ҳадис билан огоҳлантирганлар. Демак, ҳадис ҳам Қуръон каби ваҳийдир. Суннатдан эса, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг мана бу сўзлари далил бўлади: “Менга Қуръон билан бирга унинг мислича берилди”.
Қуръони каримдаги кўплаб ҳукмлар умумий бўлиб, улар ҳадисларда келган тафсилотларга муҳтож. Суннат муҳофаза қилинмаганида, Қуръон ҳукмларига амал қилиб бўлмас эди.
Аллоҳ таоло: «Ва сизга (эй Муҳаммад!) одамларга нозил қилинган нарсани ўзларига баён қилиб беришингиз учун зикрни нозил қилдик», деган. Бу оят ҳам ҳадиснинг сақланишини тақозо қилади, чунки тушунтирувчи манба йўқолса, Қуръони каримнинг мақсади амалга ошмай қолади.
Ҳақ таоло бундай марҳамат қилган: «Ким исломдан бошқа динни хоҳласа, бас, ундан бу ҳаргиз қабул қилинмас ва у охиратда зиён кўргувчилардан бўладир» [Оли Имрон сураси, 85-оят]. Бу ҳукм қиёматгача яшайдиган барча инсонларга тааллуқли. Уларнинг дин бўйича ҳужжати тўлиқ бўлиши учун у аввало ўша авлодларга тўлиқ ҳолида етиб бориши керак. Ислом дини эса ҳадиссиз тўлиқ етиб бормайди. Демак, қиёматгача дин сақланиши учун ҳадислар муҳофаза қилиниши шарт.
Ҳадиснинг илоҳий муҳофазаси фаразнамо таъкид эмас, балки олимлар, айниқса, ҳадис илми ва ровийлар бўйича мутахассислар аниқ биладиган ҳаётий ҳақиқатдир. Ислом уммати ҳадисларни сақлашга, тўғрисини хатосидан ажратишга мисли кўрилмаган даражада катта аҳамият берган. Ҳадисларнинг мукаммал сақланганига фақат бу илмлардан бехабар бўлган жоҳиллар ё исломга зарар етказишни кўзлаган ғаламисларгина шубҳа қилади. Бу шубҳа замирида аслида илмий-мантиқий шубҳа-гумон эмас, ғараз ётган бўлади.
Ислом уламолари юқоридагилардан келиб чиқиб, Суннат ҳам худди Қуръони карим каби Аллоҳнинг ҳимоясида, деган хулосага келган.
Имом Шофеий таъкидлаганидек, Суннат уламолар орасида тўлалигича сақланган. Тўғри, бир олим барча ҳадисларни билмаслиги мумкин, лекин у бехабар бўлган ривоятдан бошқа бир олим, албатта, бохабар бўлади. Шу тариқа барча олимларнинг билганлари жамланса, Набий соллаллоҳу алайҳи васалламнинг Суннатлари тўла-тўкис намоён бўлади. Ҳеч бир ҳадис бутунлай йўқолиб кетмайди.
Имом Ибн Ҳазм ҳадисларнинг Қуръони карим каби Аллоҳ томонидан сақланишига бир қанча оятларни далил қилиб келтирган. Аввало айтиш керакки, у ҳам «Албатта, зикрни Биз нозил қилдик ва, албатта, уни Биз муҳофаза қилурмиз» оятидаги зикр сўзини барча ваҳийларга тегишли деб билади.
Олимнинг фикрича, Қуръон ва ҳадислар бир-бирини тўлдиради. Иккаласи ҳам Аллоҳ таолонинг ҳузуридан келгани учун ҳам шундай. Мана шундан келиб чиқиб, иккисидаги ҳукмларга бирдек итоат қилиш лозим.
“Мен сизларни фақат ваҳий орқалигина огоҳлантирурман”. Ҳақ таоло инсонларни тўғридан-тўғри эмас, пайғамбарлар орқали огоҳлантиради. Пайғамбарлар, хусусан, Набий алайҳиссалом инсонларни нафақат оятлар билан, балки ҳадислар билан ҳам огоҳлантирганлар. Демак, Набий соллаллоҳу алайҳи васалламнинг сўзлари ваҳийдир. Ваҳий (зикр) эса Қуръондаги илоҳий ваъда билан муҳофазага олинган.
Аллоҳ таоло бир нарсани сақлашни ўз зиммасига олдими, демак, у йўқолиб ҳам кетмайди, ўзгариб ҳам қолмайди. Диннинг қайсидир бир жиҳати йўқ бўлиб кетса ёки у ҳақ билан ботилни ажратиб бўлмайдиган даражага тушиб қолса, илоҳий ваъда қуруқ гап бўлиб қолар эди. Ваҳоланки, Қодир Парвардигордан Унинг Ўзига маломат келтирадиган калом нозил бўлиши ҳар қандай мантиққа зиддир.
Шунинг учун Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васаллам келтирган дин қандай бўлган эса, қиёматга қадар шундайлигича қолади. У зот айтган динга оид бирор сўз йўқолиши ёки унга биронта уйдирма гап мутлақо ажралмайдиган бўлиб аралашиб қолиши асло мумкин эмас.
Яна бир муҳим жиҳат шуки, Аллоҳ таоло Мусҳафи шарифда намоз, закот ва ҳаж каби амаллар қисқа тарзда айтилган, Набий соллаллоҳу алайҳи васалламга Қуръонни одамларга тушунтириб беришни буюрган. Эътибор берсак, уларнинг қандай бажарилиши фақат ҳадислар орқали маълум бўлади. Бу кўрсатмалар сақланмаганида, ишончли бўлмаганида эди, дин арконларига амал қилишнинг имкони қолмас, фарз амаллар қатъий қоидалар асосида эмас, пала-партиш ва бетартиб бажариладиган бўларди. Баъзилари ҳатто бекор бўлиб ё унутилиб, йўқолиб ҳам кетиши ҳам ҳеч гап эмасди.
Бу шуни англатадики, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг дин борасида айтган ҳар бир сўзлари Аллоҳ таолонинг ҳимоясида бўлиб, унга ҳеч қачон ёт нарсалар ажратиб бўлмайдиган даражада аралашиб кетмайди.
Сўз сўнгида халқ орасидаги “жўн гап”га ҳам мурожаат қилсак. Исломда “Қуръонда зикр қилинган нарса қиёматгача йўқолмайди” деган тушунча бор. Бунинг маъноси шуки, Қуръони карим муҳофазада экан, унда қайд этилган нарсалар келгуси авлодлар учун тушунарсиз, мавҳум, унутилган бўлиб қолмайди, балки Мусҳафи шарифдек сақланади. Шунга мувофиқ фикр юритадиган бўлсак, Қуръони каримда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламга итоат қилиш – буюрганларини бажариш, нимадан қайтарган бўлсалар, уларни тарк қилиш – амри бор. Бу илоҳий амр ҳам – Набий соллаллоҳу алайҳи васалламнинг Суннатлари қиёматгача сақланишини англатади. Негаки, Суннат сақланмаса, унга амал қилишни амр этишда маъно ва мантиқ қолмасди. Ҳақ таолонинг амри эса, боя таъкидланганидек, Унинг Ўзига маломат келтирадиган гап эмас, балки илоҳий ҳикматдир.
Нурмуҳаммад МАТКАРИМОВ
Имом Бухорий халқаро илмий тадқиқот маркази илмий ходими
Бугунги глобаллашув шароитида барча соҳалар каби дин билан боғлиқ жараёнлар ҳам жадаллашиб бормоқда. Айниқса, ижтимоий тармоқларда диний арконларни нотўғри талқин қилиш ҳолатлари тобора авж олмоқда. Бундай вазиятда ҳар бир киши билим ва ахборот истеъмоли маданиятига жуда муҳтож бўлади. Динини соф сақламоқчи бўлган инсон тўғрини нотўғридан ажратиб олиши учун етарлича салоҳиятга эга бўлиши давримизнинг энг долзарб талабларидан бўлиб қолди.
Ҳозирги кунда оят ва ҳадисларни нотўғри талқин қилиб, одамларни ўз бузғунчи ғояларига ундаётган оқимлардан бири салафийлик тоифаси бўлиб, у Марказий Осиё минтақасига ҳам ўзининг салбий таъсирини ўтказмоқда.
Аввало “салафийлик” иборасига тўхталадиган бўлсак, у араб тилидаги “سلف” [салаф] сўзидан олинган бўлиб, “аждодлар”, “аввал яшаб ўтганлар” маъноларини англатади. Ҳадисларга кўра, “салафлар” ё “салафи солиҳлар” деганда, Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламдан кейинги икки даврда яшаган мусулмонлар тушунилади. Яъни, булар – саҳоба, тобеин ва табаа тобеинлар. Улардан кейинги даврларда яшаб ўтган одамларга нисбатан “салаф” атамаси ишлатилмаган.
Кейинги йилларда “салафи солиҳларга эргашиш” шиори остида сохта салафийлар жамоаси пайдо бўлди. Уларнинг ақидавий асоси Ибн Таймия (1263/1328) исмли шахсга бориб тақалади. У фиқҳий-ақидавий масалаларда ихтилоф қилгани сабабли аҳли сунна уламолари томонидан қаттиқ танқид қилинган ва кескин раддияларга учраган. Шундай бўлса-да, унинг ғоялари турли мутаассиб тоифаларга асос бўлиб хизмат қилишда давом этяпти.
Мустақилликдан кейинги йилларда бизнинг юртимизда ваҳҳобийлик ҳаракати бўй чўзди. Аслида салафийлик билан ваҳҳобийлик орасида фарқ йўқ. Уларнинг эътиқод ва қарашлари бир хил. Ваҳҳобийлик салафийликдан келиб чиққан. Унинг асосчиси Муҳаммад ибн Абдулваҳҳоб (1703-1791) Ибн Таймиянинг фикрларига қўшилишга чақирган.
Салафийликнинг фаолиятига эътибор берилса, улар аҳли суннанинг ақида бўйича ашъарийлик ва мотуридийлик таълимотларини, тўрт фиқҳий мазҳаб ва тасаввуфни инкор этади. Фиқҳий мазҳаблар ўртасидаги жузъий ихтилофли масалаларни танқид қилиб, уларни айблайди ва мазҳабсизликка ундайди. Фиқҳий-ақидавий ихтилофлар келтириб чиқарибгина қолмай, ижтимоий-сиёсий ҳолатларни танқид остига олиб, ўз бузуқ ғояларини сингдиришга уринади. Уларнинг тарғиботи замирида жиҳод ва халифалик ғоялари ётади.
Ҳозирги вақтда салафийлик ғояларининг тарқалиши кенг тус олмоқда. Мамлакатимиз мисолида кўрадиган бўлсак, хорижда туриб, ўзини шайх, ҳақ даъватчи ва исломнинг асл моҳиятини тўғри очиб берувчи қилиб кўрсатаётган баъзи салафий даъватчилар мазҳабларни ихтилофда айблаб, Қуръон ва суннатга эргашиш даъвоси билан салафийликка, мазҳабсизликка даъват қилмоқда. Ижтимоий-сиёсий вазиятга доир айрим ҳолатларни танқид қилиб, ўз таъсирини оширишга уринмоқда.
Салафий даъватчилар ижтимоий тармоқлардаги “ваъз”ларида фиқҳий-ақидавий мазҳабларни тугатиш ва тасаввуфни инкор қилишга қаттиқ урғу бермоқда. Даъволари жуда жимжимадор. Гўё улар Қуръон ва суннатга эргашаяпти-ю, ихтилофларни мазҳаблар келтириб чиқараётгандай.
Тарихдан маълумки, барча даврларда ўз мақсади йўлида ислом ақидаси ва арконларини нотўғри талқин қилиб, одамларни ҳақ йўлдан оздиришга ҳаракат қиладиган тоифалар чиқиб турган. Салафийлар ҳам шулардан бири. Чуқурроқ таҳлил қилинадиган бўлса, уларнинг ғоялари тарихдаги мўътазила, мушаббиҳа, мужассима, карромия каби ботил тоифаларнинг қарашларига ўхшаши яққол кўринади. Қуйида улардан баъзиларини санаб ўтамиз.
Салафийлар ақида борасида “Раҳмон Аршга истиво қилди” (Тоҳа сураси, 5-оят), “Ёки сизлар осмондаги Зот (Аллоҳ)дан хотиржаммисиз?!” (Мулк сураси, 16-оят), “Балки Аллоҳ таоло у (Исо алайҳиссалом)ни Ўзига кўтариб олди” (Нисо сураси, 158-оят) каби баъзи муташобиҳ (бирини-биридан ажратиш қийин бўлган ва бир неча маъноларни англатадиган) оятларни зоҳирига (юзаки маъъносига) қараб, Аллоҳ таолога макон нисбат беради ва У Зотни осмонда, деб даъво қилади.
Аҳли сунна вал жамоа эътиқодига кўра, Аллоҳ таоло макондан олий ва беҳожат Зотдир. Уламоларимиз ақидавий масалаларда, айниқса, Аллоҳ таоло борасида, У Зотни нуқсон ва камчиликлардан поклашда ўта эҳтиёткордир. Энг нозик нукталарни ҳам эътибордан четда қолдирмай, масаланинг асл моҳиятини очиб беришга бор куч-қувватини сарфлаган. Аллоҳ таолога макон нисбат бериш У Зотни махлуқотларга ўхшатишдир. У Зот азза ва жалла Қуръони каримда: “Албатта, Аллоҳ барча оламлардан беҳожатдир” (Анкабут сураси, 6-оят), деган. Яъни, Арш, ер ва осмонлар каби нарсалар Аллоҳ яратган махлуқотлар бўлиб, олам жумласига киради. Олам эса азалий эмас, Аллоҳ таоло азалийдир. Азалда эса Аллоҳдан ўзга ҳеч ким ва ҳеч нарса мавжуд бўлмаган. У Зот азалдан макон ва замон эҳтиёжидан холи бўлган ва бундан буён ҳам шундай бўлади. Демак, Аллоҳ таоло оламлардан беҳожат, яъни уларга эҳтиёжи тушмайдиган Зотдир. Бошқа бир оятда: “Унга ўхшаш бирор нарса йўқ” (Шўро сураси, 11-оят), дейди. Яъни, Аллоҳ таоло бирор нарсага ўхшамайди ва Ўзи яратган нарсаларга ўхшаб бирор маконга муҳтож эмас.
Бундан ташқари, салафийларнинг тавҳид, қабрларни зиёрат қилиш, мавлидни нишонлаш, намоздан кейин жамоат бўлиб дуо қилиш ва яна кўплаб ақидавий масаларда ихтилофлари мавжуд. Уларнинг барча даъволарига аҳли сунна олимлари кучли далиллар асосида жавоб берган ва бериб келмоқда.
Ҳозир баъзи салафийлар Оли Имрон сурасининг 103-оятидаги “Аллоҳнинг арқонини маҳкам тутинг” сўзларини келтиради ва “Аллоҳнинг арқонини биргаликда ушлаш ва ихтилофга бормаслик керак. Биз ихтилофга борсак, қалбларимиз ихтилофга боради. Айримлар ўзича: “Биз исломда одамларни тарбиялаяпмиз. Ўз мазҳабига амал қилса, нима бўпти, деяпмиз”, деб ўйлаши мумкин. Лекин бу ҳеч қачон одамларни бирликка олиб бормайди. Балки ихтилофга, бўлинишга олиб боради” деб, мазҳабга эргашиш ихтилофга сабаб эканини даъво қилади. Шундай даъво билан мазҳабларни исломдан айродек тасаввур қилдиришга уринмоқда. Ваҳоланки, ислом дини шу тўрт мазҳаб асосида асрлар оша давом барқарор қолиб келмоқда. Бугун ҳам қанчадан-қанча одамлар шу мазҳаблар асосида динга амал қилиб келади. Яъни, ақидада – Мотуридий ва Ашъарий таълимотларига, фиқҳда – Абу Ҳанифа, Имом Молик, Имом Шофеий ва Аҳмад ибн Ҳанбал мазҳабларига амал қилиб келмоқда. Худди Пайғамбаримиз айтганларидек, саводул аъзам – улкан жамоатни лозим тутиб келмоқда. Асрлар давомида шу тўрт мазҳабнинг мужтаҳид олимлари исломнинг асл моҳиятини Қуръон ва суннат асосида мусулмонларга баён қилиб келган. Салафийлар эса, тарихда ҳам, ҳозир ҳам уммат ичида ихтилоф ва тафриқага (бўлинишга), диний ва ижтимоий-сиёсий нотинчликка сабаб бўлган, холос.
Салафийларнинг ғалати бир жиҳати шундаки, ҳақ йўлдалигини айтиб, даъватида ўзига эргашишни тарғиб қилади. Ваҳоланки, мусулмонлар шундоқ ҳам улардан олимроқ, Қуръон ва суннатни улардан кўра чуқур билувчироқ бўлиб, Пайғамбаримиз алайҳиссаломга улардан яқинроқ даврда яшаган мазҳаб мужтаҳидларига эргашади. Демак, яқинда чиқиб, ўзига эргашишга чақираётган бундай тоифаларнинг этагини тутишга ҳеч қандай ҳожат йўқ. Чунки мазҳаб мужтаҳидлари эргашишга улардан кўра лойиқроқ зотлардир. Шундай экан, динини соф сақламоқчи бўлган ҳар бир мусулмон кеча пайдо бўлган тоифага эмас, аҳли сунна вал жамоа мазҳабига эргашиши мақсадга мувофиқ. Ахир, биз осмон-фалакка кўтарилиб, узоғимизни яқин қиладиган самолётларни, коинот кенгликларини забт этадиган ракеталарни ташлаб, яқинда велосипедни кашф қилган ва нотўғри ясаган одамнинг икки қадам масофадан кейин ағанаб тушадиган ихтиросига ўзимизни урсак, бу бирор мантиққа ҳам тўғри келмайди-да.
Салафийликнинг тарихий илдизларига эътибор берилса, Марказий Осиё минтақаси бундай оқимларга макон бўлмаган. Аммо доимий тарзда бу ердаги ўлкаларга ботил ғояларни сингдиришга уринишлар бўлиб турган ва ҳозир ҳам давом этмоқда. Лекин ҳар даврда аҳли сунна вал жамоа уламолари уларнинг ғояларига қарши ўз фиқҳий-ақидавий мазҳабларини маҳкам тутган ҳолда қаттиқ курашиб келган.
Тарихан бизнинг халқимиз ақидада мотуридийликни, фиқҳда ҳанафийликни асрлар оша маҳкам тутиб келган. Урф одатларимиз ва миллий онггимизда ушбу фиқҳий-ақидавий мазҳаб асосий ўрин тутади. Яқинда чиқиб, “ҳақиқий тўғри йўл”ни кўрсатмоқчи бўлаётганлар асрлар оша муайян тартиб-қоидалар асосида динга амал қилиб келган бу халқ, дунёга қанчадан-қанча улуғ олимларни етиштириб берган бу диёр одамлари исломга нотўғри амал қилиб келганини даъво қилмоқда. Ташвишланарли ва ачинарли томони бўлмаганда, бу жуда кулгили бўларди. Салафийлар Қуръон ва суннатга амал қилаётганини иддао қилиб, мазҳабларни инкор этмоқда. Расулуллоҳ алайҳиссалом ва саҳобалар даврида ҳеч қандай мазҳаб бўлмаганини далил қилиб келтирмоқда. Бу жуда ҳам нотўғри ва сохта даъво экани кундек равшан. Бунга ҳужжат-далиллар етарли даражада кўп. Тарихда ҳам, ҳозир ҳам аҳли сунна олимлари уларнинг йўли нотўғри эканини бот-бот исботлаган.
Четдан қараганда, бир табиий хулоса яққол намоён бўлади. Биз Қуръони каримнинг ҳар бир ояти қачон, қандай вазиятда нозил бўлганини аниқ биладиган, унинг турли тафсир ва таъвилларидан бохабар бўлган, юз минглаб ҳадисларни ёд олган мужтаҳидларнинг йўлини тутганимиз тўғрими ё кечагина дуёга келган, илмининг тайини бўлмаган, бирор улуғ асар ёзиб уламолар эътирофини қозонмаган, ижтиҳодга мутлақо ярамайдиган, пешволари ўргатганини такрорлаб, мустақил фикр билдиришга қодир бўлмаганларга эргашишимиз дурустми? Асрлар давомида муайян мазҳабни маҳкам тутган ота-боболаримиз ҳақми ё анавилар улардан ақллироқ чиқиб қолдими? Интернет орқали тинмай “сайраётган” бу салафийларнинг бирортаси, дейлик, Абу Ҳанифа ё Имом Шофеий ё уларнинг мужтаҳид издошлари билганини биладими?
Ташвишга соладиган жиҳати шуки, салафийликнинг мамлакатимиз ҳаётига салбий таъсири йўқ эмас. Мамлакатимиз аҳолиси аҳли суннанинг фиқҳий-ақидавий мазҳабларини маҳкам тутган ва ҳаёт тарзига тасаввуф ғояларини сингдирган халқдир. Салафийлик эса айнан мазҳаблар ва тасаввуфни қоралайди. Шу сабабли салафийлик ғояларининг кириб келиши ва кимларнинг уларнинг домига тушиши оқибатида халқ орасида ихтилоф ва бўлинишлар эҳтимоли юзага келади.
Мустақилликнинг дастлабки йилларида кузатилган ваҳҳобийлик хуружлари бунга ёрқин мисолдир. Салафийлик ҳам диний, ҳам ижтимоий-сиёсий беқарорликка сабаб бўлади. Чунки бу тоифанинг асл мақсадлари замирида ҳижрат ва халифаликни тиклаш каби ғоялар ётади. Ваҳоланки, мусулмонларнинг ягона халифалик ҳукмронлиги остида яшаши ҳақида буйруқ ёки кўрсатма на оят ва на ҳадисда мавжуд. Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам халифалик борасида: “Мендан сўнг халифалик ўттиз йилдир. Ундан кейин подшоҳликлар бўлади”, деганлар. Ҳижрат хусусида эса: “Фатҳдан (Макка мусулмонлар томонидан забт этилганидан) кейин ҳижрат йўқ”, деб айтганлар. Уламолар “бу ҳадис умумий бўлиб, ўзидан олдин келган ҳижратга далолат бўлувчи ривоятларни насх (бекор) қилувчи” эканини айтган. Шу билан бирга, Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам исломни қабул қилганларга ўзлари томон ҳижрат қилишни амр этмаганлар ва ўз юртида яшашини инкор ҳам этмаганлар.
Нафсиламрини айтганда, салафийлик жамият ичида диний асосдаги қарама-қаршилик, зиддият ва низолар юзага келиш эҳтимолини оширади. Ҳозир кўп жойларда жамоатчилик осудалигини бузишга уринаётган, баъзан бузаётган бу тоифа бизнинг мамлакатимизга ҳам таъсир ўтказишга уринмоқда. Айниқса, ижтимоий тармоқларда ўзбекзабон баъзи салафий даъватчилар ўз ғояларини ёйишга қаттиқ киришиб кетган. Бу, афсуски, гоҳида натижа ҳам бермоқда. Турли давлатларда бўлгани каби Ўзбекистонда ҳам уларнинг ботил ақидасига эргашиб қолиш ҳолатлари йўқ эмас. Бу ҳолат, айниқса, интернет ва ижтимоий тармоқлардан фаол фойдаланадиган ёшлар орасида учраб туради. Динга қизиққан ёшлар орасида билиб-билмай салафийларнинг таъсир доирасига тушиб қолиш ҳолатлари содир бўлмоқда.
Салафий даъватчиларнинг ижтимоий тармоқлар ва бошқа платформалардаги фаолияти анча ривожланган ва такомилига етган. Уларни кузатиб борувчилар сони кўпайишда давом этмоқда. Бунга Яқин Шарқдаги, айниқса, Сурия ва Фаластин ерларидаги беқарорликдан фойдаланиш, шу билан одамларнинг жазавасини қўзғаш каби усуллар катта туртки бермоқда. Чунки салафийлар ўзини мусулмонлар учун қайғураётган жонкуяр инсонлар қилиб кўрсатади. Ўзи демократик мамлакатлар ҳудудидан бошпана топганига қарамай, Ўзбекистондаги демократик тузумни “куфр тузуми” деб атаб, ёшларимизни чалғитяпти. Лекин моҳиятан бу мантиқсизликдан бошқа нарса эмас. Шундай эса-да, бир қарашда майда кўринадиган салафийликнинг таъсири оғир кечадиган оқибатларга олиб келиши мумкин экан. Улар гўё жузъий диний масалаларни кўтариб чиққандек бўлади, лекин майда-майда қилиб, пировардида тоғдек ғоясини сингдириб юбориши ҳеч гап эмас.
Бу бузғунчилар нуфузли илмий ташкилотлар ёки эътиборли уламолар томонидан эътироф этилган эмас. Шундай бўлса-да, ривожланиш даражаси қандай эканидан қатъи назар, ҳар қандай юртда учраши мумкин бўлган айрим ижтимоий муаммоларни кўтариш услуби уларнинг аудиторияси кенгайишига ҳисса қўшмоқда. Баъзан кичкина ҳақиқатни гапира туриб, ортидан улкан ноҳақликни ирода қилаётгани, буни эса дин борасида етук билимга эга бўлмаган ёшлар англаб етмаётгани уларга жуда асқотмоқда. Уларнинг бундай маърузалари ёшлар орасида ислом дини борасида тушунмовчиликлар келтириб чиқаради, албатта. Бунинг олдини олиш учун эса, аввало, ёшларни ватанпарварлик руҳида тарбиялаш лозим. Адашган тоифаларнинг даъволари нотўғри эканини исботловчи раддия шаклидаги аудио-видео мурожаатларни, ихчам рисолаларни кўпайтириш ва одамларга етказиш ҳам фойдадан холи эмас.
Бундай салбий иллатларнинг олдини олиш мақсадида мамлакатимиз маъанавий-маърифий соҳасида изчил ислоҳотлар амалга оширилмоқда. Давлатимиз томонидан халқ маънавиятини янада бойитиш, диний билимсизликни бартараф этиш мақсадида турли институтлар, университет ва илмий марказлар, масжид ва мадрасалар барпо этилиб, кўплаб имкониятлар яратиб берилмоқда. Шундан фойдаланган ҳолда ўз маънавиятини бойитиб, дунёқарашини кенгайтириб, мантиққа таяниш ва танқидий фикрлашни ўрганиш, шу тариқа салафийлик каби тоифаларнинг ғояларига алданиб қолишдан сақланиш каттаю-кичик ҳар бир юртдошимизга лозим бўлади.
Равшан ЭЛМУРОДОВ,
Имом Бухорий халқаро илмий-тадқиқот маркази
илмий ходими
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа