Саҳобалардан кейин ҳадисларни тўплаш тарихи ҳам жуда кенг ва маълумотларга бой. Ҳадисларни ривоят қилган ҳар бир саҳобий ўзидан эшитганларини тўплаган кўплаб талабаларга эга эди. Саҳобаларнинг ўқувчилари “тобеин” деб аталарди.
Аксарият тобеинларнинг тўплаган ҳадислари умумий бир мавзуга бағишланмаган. Аммо уларнинг баъзилари ҳадисларни мавзулар остида жамлаган. Бу тартибда ёзилган илк ҳадис китоби Имом Шабъининг “Ал-Абвоб” китобидир. Бу китоб турли бўлимларга бўлинган. Ҳар бир бўлим закот, намоз каби бир мавзуга оид ҳадисларни ўз ичига олган.
Бундан тизимли равишда ёзилган илк ҳадис китоби илк ҳижрий асрдаёқ мавжуд бўлгани маълум бўлади. Бошқа бир китоб Ҳасан Басрий (ваф. 110) томонидан ёзилган бўлиб, унда Қуръони карим тафсир ва шарҳларига оид ҳадисларни жамланган. Бу бир мавзу асосида тизимли ёзилган илк китоб эди.
Тобеинлар даврида ҳадисларни тўплаш расмий равишда ҳалифа Умар ибн Абдулазиз (99-101)нинг буйруғи билан амалга ошди. У ҳукмдорлиги остидаги барча волийларга Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламнинг саҳобалари ва уларнинг шогирдларидан ҳадис тўплаб, уларни алоҳида китобга ёзишга буйруқ берди[1].
Бу расмий амрнинг натижасида бир қанча ҳадис китобларининг ёзилишига ва бутун мамлакат бўйлаб тарқалишига эришилди. Ибн Шиҳоб Зуҳрий бу даврда ҳадис тўплаш борасида йўлбошчилардан бири эди. У кўплаб китоблар ёзди.
Ушбу даврда ёзилган қўлёзмалар одатда, ҳар қандай фаннинг ривожланишида бўлгани каби, кейинчалик ёзилган катта ҳадис китобларига киритилган.
Шундай қилиб, ҳижрий 2-3 асрларда ёзилган катта китоблар ўз ўрнини эгаллади ва тобора кенг қамровли, батафсил ва тўлиқ бўлиб борди. Улар шу қадар кенг тарқалдики, тобеинларнинг китоблари саҳнадан ғойиб бўлди, бироқ улардан баъзилари сақланиб қолган ва кейинги китобларни солиштириш ва тасдиқлаш учун фойдаланилди.
Тобеинлар замонида ёзилган китоблардан бири, Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳунинг ўзидан эшитган ҳадисларни ўз ичга олган, унинг шогирдларидан бири Ҳаммон ибн Мунаббиҳ (ваф. 101/719) саҳифасидир. Бу китоб ҳозирда “Ас-Саҳифа ас-Саҳиҳа” деб ном қозонган. Бу китобнинг барча ҳадислари, кейинги ҳадис тўпламларидан жой олган. Бунинг тўлиқ матни Аҳмад ибн Ҳанбалнинг (ваф. 241/855) Муснад китобида келтирилган. Китобнинг асл нусхаси мавжуд эмас ва анча олдин йўқолган.
1954 йилда бу китобнинг икки ёзма нусхаси Доктор Муҳаммад Ҳамидуллоҳ томонидан Берлин ва Дамашқ кутубхоналаридан топилди ва тўлиқ шаклда, муқаддима билан нашр қилинди. Доктор Муҳаммад Ҳамидуллоҳ узоқ асрлар аввал ёзилган бу ёзувларни тадқиқ қилди. Шу билан бирга бу матнларни Имом Аҳмаднинг Муснадидаги ривоятлар билан солиштириб чиқди. Икки матн орасида ҳеч қандай бир фарқ топилмади. Фақатгина бир хил китобнинг иккита қўлёзмасида учрайдиган бир нечта кичик тафовутлар бундан мустасно.
Бу тобеинлар тўплаган китоблар кейинги ҳадислар тўпламларида жуда эҳтиёткорлик билан киритилганлигини исботлайди.
[1] Фатҳ ал-борий. Ж. 1. – Б. 174.
Муфтий Муҳаммад Тақий Усмоний ҳафизаҳуллоҳнинг
"Ислом шариатида суннатнинг ўрни" китобидан
Таржимон: Даврон НУРМУҲАММАД
1-қисм, 2-қисм, 3-қисм, 4-қисм, 5-қисм, 6-қисм, 7-қисм, 8-қисм, 9-қисм, 10-қисм, 11-қисм, 12-қисм, 13-қисм, 14-қисм, 15-қисм, 16-қисм, 17-қисм. Давоми бор...
Инсонга меҳр кўрсатиш, муҳтожнинг ҳолидан хабар олиш, беморга тасалли бериш ва эҳтиёжмандларга кўмак қўлини чўзиш халқимиз маънавиятининг азалий фазилатларидандир. Ислом таълимотида ҳам саховат, меҳр-оқибат ва инсон қадрини улуғлаш энг улуғ амаллардан бири сифатида эътироф этилган. Чунки бир инсоннинг кўнглини кўтариш, унинг қалбига умид ва ишонч бағишлаш жамиятда меҳр-муҳаббат, ҳамжиҳатлик ва тотувликни мустаҳкамлайди.
Шу эзгу қадриятларни ҳаётга татбиқ этиш, аҳолининг эҳтиёжманд қатламларини қўллаб-қувватлаш ва юртдошларимиз қалбида меҳр-шафқат туйғуларини янада кучайтириш мақсадида 2026 йил 13 август куни Самарқанд вилояти Ургут туманида кенг кўламли маънавий-маърифий ҳамда хайр-саховат тадбирлари ўтказилди.
Мазкур хайрли тадбирларда Самарқанд вилояти бош имом-хатиби вазифасини вақтинча бажарувчи Нурсултонхон домла Абдуманнонов, вилоят бош имом-хатиби ўринбосари Хайрулло домла Саттаров, ВАҚФ хайрия жамоат фонди Самарқанд вилояти филиали раҳбари Ёқубжон домла Мансуров, унинг ўринбосари А.Султонов, шаҳар ва туман бош имом-хатиблари, «Ҳаж–2026» зиёратчилари, маҳалла фаоллари ва нуронийлар иштирок этдилар.
Ўзбекистон Республикаси давлат мустақиллигининг 35 йиллиги муносабати билан ўтказилган ушбу хайрли акция доирасида ижтимоий ҳимояга муҳтож, кам таъминланган ва боқувчисидан айрилган 300 та оила ҳолидан хабар олинди. Уларнинг хонадонларига ташриф буюрилиб, турмуш шароитлари ўрганилди, оилаларга зарур озиқ-овқат маҳсулотлари етказиб берилди.
Ташрифлар давомида бемор ва кексаларнинг ҳолидан хабар олиниб, улар билан самимий суҳбатлар ўтказилди. Уларнинг ҳаққига шифо, хонадонларига файзу барака, юртимизга тинчлик-хотиржамлик тилаб дуолар қилинди. Зеро, муҳтожнинг кўнглини кўтариш ва уни ёлғиз эмаслигини ҳис эттириш ҳам инсонпарварликнинг юксак кўринишидир.
Шу билан бирга, ҳаётида турли ижтимоий қийинчиликларга дуч келган ҳамда ёт ғоялар таъсирига тушиб қолиш хавфи мавжуд бўлган айрим фуқаролар билан якка тартибда мулоқотлар ташкил этилди. Суҳбатларда соф эътиқод, оила муқаддаслиги, фарзанд тарбияси, ҳалол меҳнат, Ватанга садоқат, миллий ва диний қадриятларга ҳурмат, шунингдек, турли бузғунчи ғояларга нисбатан маънавий иммунитетни мустаҳкамлаш масалалари ҳаётий мисоллар асосида тушунтирилди.
Тадбирлар доирасида Ургут туманидаги жоме масжидларда пешин намозидан сўнг маънавий-маърифий учрашувлар ҳам ўтказилди. Уларда меҳр-оқибат, қўни-қўшничилик муносабатларини мустаҳкамлаш, ёшларни миллий ва диний қадриятларга содиқлик руҳида тарбиялаш, оила тинчлигини асраш, жамиятда ўзаро ҳурмат ва аҳиллик муҳитини қарор топтириш каби долзарб мавзулар атрофлича ёритилди.
Учрашувлар якунида мамлакатимиз тинчлиги, халқимиз фаровонлиги, Ватанимиз равнақи ва ёш авлоднинг илмли, одобли ҳамда ватанпарвар инсонлар бўлиб вояга етиши ҳақида хайрли дуолар қилинди.
Бугун юртимизда инсон қадрини улуғлаш, аҳолининг эҳтиёжманд қатламларини ҳар томонлама қўллаб-қувватлаш, жамиятда меҳр-саховат ва ўзаро ғамхўрлик муҳитини қарор топтиришга алоҳида эътибор қаратилмоқда. Ургут туманида ўтказилган мазкур хайрли тадбирлар ҳам ана шу эзгу мақсадларга хизмат қилиб, аҳоли ўртасида ҳамжиҳатлик, бағрикенглик ва инсонпарварлик туйғуларини янада мустаҳкамлади.
Меҳр бор жойда ишонч, саховат бор жойда барака, инсон қадри улуғланган жамиятда эса тинчлик ва фаровонлик қарор топади. Ана шундай эзгу амаллар халқимиз ўртасидаги бирдамлик ришталарини мустаҳкамлаб, юртимизнинг янада обод ва файзли бўлишига хизмат қилади.
Самарқанд вилояти вакиллиги матбуот хизмати