19 Август, 2026, 6 Рабиъул аввал, 1448
19 Август, 2026, 6 Рабиъул аввал, 1448
СУННАТ ИСТИЛОҲИ
Муҳаддислар суннат сўзини қуйидагича таърифлайдилар: “Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламдан асар бўлиб қолган гап, амал ва тасдиқлаш (маъқуллаш) суннатдир”.
Тасдиқлаш араб тилида “тақрир” деб аталади. Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламнинг саҳобалар томонидан содир этилган гап, сўз, амалларни маъқуллашлари ёки эътироз билдирмай индамасликлари ҳам суннат ҳисобланади.
Демак, суннат ушбу жами уч (сўз, амал, тақрир) асос билан бевосита Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламга боғлиқ экан, у зот алайҳиссаломнинг мавқеларини ўзлаштирмай (ўрганмай) туриб, фиқҳни тўлиқ тушуниб бўлмайди.
РАСУЛУЛЛОҲ АЛАЙҲИССАЛОМНИНГ МАҚОМЛАРИ
Пайғамбаримиз алайҳиссалом инсониятга юборилганларида қандай мавқе (мақом)га эга эдилар? У зот соллаллоҳу алайҳи васаллам почта ходими каби фақат етказиб берувчи ва хатнинг нима бўлиши ҳақида ўйламайдиган бўлганмилар?
Жавоб аниқ: Асло йўқ! Пайғамбарлар алайҳимуссалом фақат Aллоҳ таолонинг каломини одамларга етказиш учун юборилмаган. Улардан илоҳий таълимотни етказиш, уни тушунтириш ва амалий намуна бўлиш талаб этилади. Илоҳий китобларни етказиш билан пайғамбарларнинг вазифалари тугамайди, балки, улар инсониятга Китобдаги кўрсатмаларга мувофиқ яшашни ўргатишлари лозим. Қуръони каримнинг ушбу ояти бунга шубҳа қолдирмайди:
لَقَدۡ مَنَّ ٱللَّهُ عَلَى ٱلۡمُؤۡمِنِينَ إِذۡ بَعَثَ فِيهِمۡ رَسُولٗا مِّنۡ أَنفُسِهِمۡ يَتۡلُواْ عَلَيۡهِمۡ ءَايَٰتِهِۦ وَيُزَكِّيهِمۡ وَيُعَلِّمُهُمُ ٱلۡكِتَٰبَ وَٱلۡحِكۡمَةَ وَإِن كَانُواْ مِن قَبۡلُ لَفِي ضَلَٰلٖ مُّبِينٍ ١٦٤
“Аллоҳ ўз ичларидан Аллоҳнинг оятларини ўқиб берадиган, уларни (ширк ва гуноҳлардан) мусаффо қиладиган ҳамда уларга Китоб ва Ҳикматни таълим берадиган Пайғамбарни юбориш билан, мўминларга инъом этди. Улар эса бундан олдин аниқ гумроҳликда эдилар” (Оли Имрон сураси, 164-оят).
هُوَ ٱلَّذِي بَعَثَ فِي ٱلۡأُمِّيِّۧنَ رَسُولٗا مِّنۡهُمۡ يَتۡلُواْ عَلَيۡهِمۡ ءَايَٰتِهِۦ وَيُزَكِّيهِمۡ وَيُعَلِّمُهُمُ ٱلۡكِتَٰبَ وَٱلۡحِكۡمَةَ ٢
“У (Аллоҳ) омилар (саводсиз кишилар) орасига ўзларидан бўлган, уларга (Унинг) оятларини тиловат қиладиган, уларни (ширк ва жаҳолатдан) поклайдиган ҳамда уларга Китоб (Қуръон) ва Ҳикмат (Ҳадис)ни ўргатадиган (бир) пайғамбарни (Муҳаммадни) юборган зотдир” (Жумъа сураси, 2-оят).
Ушбу оят маънолари Иброҳим алайҳиссалом дуоларида ҳам ўз аксини топган:
رَبَّنَا وَٱبۡعَثۡ فِيهِمۡ رَسُولٗا مِّنۡهُمۡ يَتۡلُواْ عَلَيۡهِمۡ ءَايَٰتِكَ وَيُعَلِّمُهُمُ ٱلۡكِتَٰبَ وَٱلۡحِكۡمَةَ وَيُزَكِّيهِمۡۖ ١٢٩
“Эй, Роббимиз, уларга (келажак умматларга) ўзларидан (чиққан), уларга оятларингни тиловат қилиб берадиган, китоб ва ҳикмат (Қуръон ва Ҳадис)ни ўргатадиган ва уларни (куфр ва гуноҳлардан) поклайдиган бир пайғамбарни юборгин!” (Бақара сураси, 129-оят).
Ушбу оятда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг тўрт пайғамбарлик вазифалари баён этилмоқда:
Демак, ушбу оятлардан Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг вазифалари фақатгина Аллоҳнинг буйруқларини етказиш эмас, балки ўша буйруқлар асосида инсонларни яшашга ўргатиш экани маълум бўлади.
Шунингдек, у зот алайҳиссаломдан ҳикматни ўргатиш талаб этилади. Яна бу ҳали ҳаммаси эмас. Набий алайҳиссалом амалий намуна бўлиб, инсонларни залолатдан ҳидоят нури сари бошлашлари зарур.
а) Демак, Қуръон оятларини етказиш Набий алайҳиссаломнинг вазифаларидан бири эканлигини Қуръони карим тасдиқлайди;
б) у зот алайҳиссаломнинг Қуръон тафсиридаги шарҳлари ҳал қилувчи асос саналади;
в) Набий алайҳиссалом илоҳий кўрсатмага асосланган ҳикматни ўргатувчи ягона асос ҳисобланадилар;
г) инсонларни Ислом шариати асосида яшашга ўргатишда намуна ўлароқ бўлишларига ишонч билдирилган.
Мусулмонлар Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламга итоат этишлари ва эргашишлари шарт бўлмаганида у зот алайҳиссаломнинг ушбу вазифалари бажарилмаган бўларди. Инчунун, Набий алайҳиссалом сўзларига амал қилиш у зотнинг эргашувчиларига мажбурийдир, амаллари эса уммат учун гўзал намунадир.
Аллоҳ таоло қатор оятларда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламга итоат этишга ва эргашишга буюради. Бу борада, Қуърони каримда икки сўз: “итоат” – бўйинсуниш ва “иттибо” – эргашиш ишлатилади.
Биринчи сўз (итоат) Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг буйруқ ва сўзларига итоат этишни англатади, иккинчиси (иттибо) эса, у зот алайҳиссаломнинг амалларига эргашишни билдиради.
Муфтий Муҳаммад Тақий Усмоний ҳафизаҳуллоҳнинг
"Ислом шариатида суннатнинг ўрни" китобидан
Таржимон: Даврон НУРМУҲАММАД
1-қисм. Давоми бор...
Х асрнинг охири ва ХI асрнинг бошларида Хоразм ва Бухоро илмий муҳитида антик давр юнон фалсафаси ҳамда табиий фанлар меросини қайта кўриб чиқишга бўлган қизиқиш ниҳоятда кучайди. Аристотелнинг “Осмон ва олам ҳақида” ҳамда “Физика” асарларидаги айрим хулосалар ўша давр тадқиқотчилари томонидан сўзсиз ҳақиқат сифатида қабул қилинаётган бир пайтда, тахминан 24–26 ёшлардаги Беруний антик муаллифнинг айрим қарашларини амалий кузатув ва математик мантиқ ёрдамида шубҳа остига олди. Беруний ўз эътирозлари ва саволларини хат орқали Бухорода яшаб ижод қилаётган, ўша вақтда 17–19 ёшларда бўлган Ибн Синога юборди. Ушбу тарихий мулоқотнинг бизгача етиб келган матни Ибн Синонинг Беруний томонидан берилган саволларга қатор жавобларидан иборат. Манбашунос ва шарқшунос Ю.Завадовский ушбу қўлёзма матнини рус тилига ўгирган ва у илк бор 1957 йилда Тошкентда нашр этилган. Кейинчалик, 1973 йилда Беруний таваллудининг 1000 йиллик юбилейи муносабати билан фалсафа фанлари номзоди А.Шарипов томонидан тайёрланган қайта нашрда ушбу ёзишмаларнинг илмий аҳамияти янада аниқроқ ёритилган.
Берунийни Аристотель таълимотидаги баъзи физик қоидаларнинг кузатув ва тажрибага зид келиши алоҳида ташвишга солган эди. Хусусан, “Физика” бўлимига оид саволлар орасида моддаларнинг нур синдириши ва иссиқлик йиғиш хусусиятига оид аниқ тажриба баён қилинади. Хоразмлик олим думалоқ ва шаффоф шиша идишни олиб, уни сув билан тўлдирганда у биллур лупа каби қуёш нурларини бир нуқтага тўплаб, аланга олдириш хусусиятига эга бўлишини кўрсатиб ўтади. Агар ушбу идиш сув ўрнига ҳаво билан тўлдирилса, ҳеч қандай нур йиғилмайди ва олов ҳосил бўлмайди. Беруний Ибн Синога мурожаат қилиб, сувнинг бундай ўзига хос таъсир кўрсатиши сабабини ва нега айнан сув мавжуд бўлганда нурлар тўпланишини сўрайди. Шарқшунос А.Шарипов тадқиқотларида таъкидланганидек, бу каби саволлар Берунийнинг шунчаки назарий мулоҳаза юритмагани, балки аниқ физик ҳодисаларни тажрибада текшириб кўрганини тасдиқлайди.
Ибн Сино Берунийнинг бу саволига жавоб берар экан, сувнинг табиатан тиниқ, зич ва силлиқ жисм эканини, шу сабабли у ўзидан ўтаётган нурни акслантириш ва қайтариш хусусиятига эгалигини тушунтиради. Оптимика масалаларида олимлар ўртасидаги баҳс Платон ва Аристотель мактабларининг қарашларини қиёслаш даражасигача етиб боради. Ибн Сино кўриш жараёни кўздан нур чиқиши орқали юз бермайди деган Аристотель позициясини ҳимоя қилади ва бу борада Платон қарашларидан фарқли ёндашувни илгари суради.
Берунийнинг яна бир эътиборга лойиқ тажрибавий саволи сув ва музнинг зичлиги ҳамда оғирлиги ўртасидаги муносабатга бағишланган. Аристотель назариясига кўра, совуқ ва тошсимон қаттиқ шаклга эга бўлган муз ўз моҳиятига кўра тупроқ элементига яқинроқ бўлиши ва сув тубига чўкиши керак эди. Лекин Беруний амалиётда музнинг сув юзида сузиб юришини кўриб, бу ҳодисанинг физик сабабини сўрайди. Ибн Сино ўз жавобида сув музлаган пайтда унинг таркибида ҳаво зарралари қотиб қолишини ва айнан шу суюқлик ичидаги ҳаво пуфакчалари музни сув тубига чўкишига йўл қўймаслигини таъкидлайди. Ю.Завадовский томонидан ўрганилган ушбу оммавий мунозара ўша давр учун моддаларнинг физик ҳолати ва термодинамика бошланғич тушунчалари бўйича муҳим қадам эди.
Космология ва фазовий геометрия соҳасида ҳам Беруний Аристотель даъволарини жиддий синовдан ўтказади. Аристотель фазода осмон сфераси оғирликка ҳам, енгилликка ҳам эга эмас, чунки у марказга ёки марказдан атрофга ҳаракат қилмайди деб ҳисоблар эди. Беруний эса хаёлий тафаккур нуқтаи назаридан осмон жисми энг оғир жисмлардан бири бўлиши мумкинлигини, унинг марказга тушмаслиги унинг вазнсизлигини англатмаслигини илгари суради. Шунингдек, Беруний фазо шакли борасида ҳам тўхталиб, осмон сфераси мукаммал шарсимон бўлиши шартлиги, у тухумсимон ёки ясмиқсимон шаклда ҳам бўлиши мумкинлигини тахмин қилади. Ибн Сино эса геометрия ва физика далилларини келтириб, агар сфера шарсимон бўлмаса, унинг ҳаракати пайтида бўшлиқ ҳосил бўлиши заруриятини исботлашга уринади.
Аристотелнинг фазода оламнинг ўнг ва чап томонлари ҳақидаги қарашлари ҳам Берунийнинг кескин танқидига учрайди. Аристотель жисмнинг ўнг томони ҳаракат бошланадиган жой деб таъриф бериб, кейинчалик Осмон ҳаракати шарқдан бошланади, демак Шарқ – бу ўнг томон деган хулоса чиқарган эди. Беруний бундай хулоса чиқариш логикада “мантиқий айлана” хатолигига олиб келишини кўрсатиб ўтади. Ибн Сино ўз жавобида Аристотель осмон сферасини тирик жисм сифатида тасаввур қилганини айтиб, антик муаллиф мантиғини ҳимоя қилишга ҳаракат қилади.
Ушбу ёзишмалар матни Ўзбекистон Фанлар академияси Шарқшунослик институтининг 2385-рақамли қўлёзмалар фондида сақланиб қолган. Мазкур манбанинг бизгача етиб келишида хатларни кўчириб ёзган фақиҳ Маъсумийнинг хизмати борлиги хат охиридаги қайдларда эслатиб ўтилади. Ю.Завадовский ва А.Шарипов тадқиқотлари шуни кўрсатадики, ХI аср бошидаги бу илмий баҳс нафақат икки мутафаккирнинг шахсий мулоқоти, балки Туронда табиатшунослик фанлари ва кузатув тажрибаларига асосланган янги илмий услуб шаклланганининг тарихий исботидир.
Беруний ва Ибн Сино ўртасидаги ёзишмалар Х-ХI асрларда Хоразм ва Бухорода шаклланган илмий тафаккур даражаси антик давр фалсафасини шунчаки ўзлаштириш билан чекланмай, уни аниқ тажриба ва мантиқий таҳлил воситасида танқидий қайта кўриб чиқиш босқичига кўтарилганини англатади.
Ўзбекистон мусулмонлари идораси Матбуот хизмати
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа 