11 Март, 2026, 22 Рамазон, 1447
11 Март, 2026, 22 Рамазон, 1447
Мазкур асар муқаддимасида ҳазрат Навоий: “Ҳар кўй ва кўчаларда югурибмен ва олам аҳлидин ҳар навъ элга ўзумни еткурибмен ва яхши-ямоннинг афъолин билибмен ва ямону яхши хислатларин тажриба қилибмен”, деб таъкидлаганлар.
Асар Навоий бобомиз ҳаётининг охирги даври, яъни кексалик даврида муайян ҳаётий тажрибага эга бўлганидан кейин ёзилгани эътиборидан, уни донишмандона кузатишлар маҳсули дейилса, хато бўлмас. “Маҳбуб ул-қулуб”да бирор-бир муносабат ва ҳолат тақозосига кўра, ҳаммаси бўлиб 127 та танбеҳ келтирилади.
“Танбеҳ” сўзи “уйғотиш”, “ишора қилиш”, “огоҳлантириш”, “изоҳлаш” каби бир қанча маъноларни англатади. Шундан келиб чиққан ҳолда айтадиган бўлсак, ҳар бир танбеҳ бежиз келтирилмай, кўпроқ буйруқ ва амр оҳангида айтилади. Бирор ишни қилиш-қилмаслик, унинг оқибати тушунтирилгандан кейин ўқувчи бу ҳақда ўйланиб, ўзига тегишли хулосани чиқаради.
Агар бир танбеҳда бир амал яхши дейилган бўлса, ўқувчида уни қилишга иштиёқ уйғотилади, аксинча, агар бир амал ёмон дейилган бўлса, ўқувчида ўзига етадиган зиён-зарар ҳақида ўйлаб кўришга имкон берилади. Танбеҳ кўпроқ ўқувчини огоҳликка, бирор ёмон хислат ё иллатдан халос бўлиш, унга яқин бўлмасликка чақиради.
Алишер Навоий бобомизнинг халқона тилда айтилган содда ва пурмаъно танбеҳларининг айримлари халқимиз орасида ҳикматли сўз ёки мақол тусини олган: “Билмаганни сўраб ўрганган олим, орланиб сўрамаган ўзига золим”, “Оз-оз ўрганиб доно бўлур, қатра-қатра йиғилиб дарё бўлур”, “Ҳар кимки сўзи ёлғон, ёлғони зоҳир бўлғоч уёлғон”, “Тилга эътиборсиз – элга эътиборсиз”, “Сабр била кўп боғлиғ иш очилур, ишда ошуққон кўп тойилур, кўп тойилғон кўп йиқилур”.
Навоий бобомиз “Кўнгул маҳзанининг қулфи тил ва ул маҳзаннинг калидин сўз бил” деганида, кўнгилни бир хазинага ўхшатса, қулфини тил ва уни очадиган калитни сўз деб келтиради. Теранроқ ўйлаб кўрилса, инсонга яхшилик ҳам, ёмонлик ҳам аслида тилидан етади.
Хусусан, мазкур асарнинг 50-танбеҳида:
“Ҳар кимки сўзи ёлғон, ёлғони зоҳир бўлғоч уёлғон. Ёлғонни чиндек айтқувчи суханвар – кумушни олтун рўкач қилувчи заргар. Ёлғон афсоналарда уйқу келтиргувчи, ёлғончи уйқуда такаллум сургувчи. Ёлғон айтқувчи ғафлатдадур. Сўзнинг аснофи бағоят чўқдур (кўпдур), ёлғон ямонроқ синфи йўқтур”,
дейилади.
Бу танбеҳда ёлғон ёмон иллатлар қаторида таъкидланиб, ёлғончи худди кумушни олтин деб кўрсатадиган кишига ўхшатилади. Шунингдек, ёлғон сўзлагувчи киши айтаётган ривоят ёки нақл ҳам энсани қотириши ва унда ҳеч қандай қадр-қиймат бўлмаслиги маълум қилинади. Бунга сабаб эса ёлғончи ҳар доим ғофиллиги туфайли айтаётган сўзига жавобгарлик ва масъулиятни ҳис этмайди.
Яна бир танбеҳда: “Чин сўз ёлғонға чулғама, чин айта олур тилни ёлғонға булғама. Ёлғончи киши эмас. Ёлғон айтмоқ эран (мард)лар иши эмас”, дейилган. Бу танбеҳда ҳам ёлғон сўзлагувчини инсон эмас, ёлғон сўзлаш мардлар иши эмас дейилмоқда. Ёлғон хусусида айтилган танбеҳ ҳақида жиддийроқ ўйлаб кўрилса, дастлаб ёлғон сўз ёқимли, фойдали ва жозибалидек ўзига мафтун этади. Чунки муомала қилинаётган кишини ғафлатда қолдириб, ёлғон боис ўз ишини битириб олиши мумкин. Бироқ бунга одатланиб қолинса, эл назаридан қолиб, унга ҳеч ким ишонмай қўяди. Чунки у олтин деб айтаётган нарса аслида кумуш, шу боис бу ёлғони фош бўлгандан кейин фақат ўзи зарар кўради, аммо бу ёлғонга инсон қандай одатланади десак, бу ҳар бир боланинг ўз оиласида оладиган таълим-тарбияси билан боғлиқ. Агар ота-она ўзи ёлғондан қочиб, боласини ҳам ундан қайтарса, фарзанд вояга етганда асло ёлғон гап-сўзни тилига олмайди. Мисол учун, ҳозирда интернет ва телефон орқали қанча кишилар ёлғон ва уйдирмаларни эшитади, унга ишонади ва бир-бирига хабар бериб, қимматли вақтини беҳуда ва гуноҳ ишларга зое кеткизади. Айримлар танишлари қўнғироқ қилиб қолса, агар у билан гаплашишни хоҳламаса, болага “уйда йўқ” деб айтишни буюради. Ўзи ҳам ёлғончи бўлади ва боласини ҳам ёлғонга ўргатиб, гуноҳкор қилади. Мана шу ҳолат болалар руҳияти ва маънавий ҳолатига салбий таъсир кўрсатади. Бора-бора бу ёлғон катталашиб, бутун жамиятга тарқалиши мумкин.
Бобомурод ЭРАЛИЕВ,
Алишер Навоий номидаги
Адабиёт музейи тадқиқотчиси
Алишер Навоийнинг шеърий ва илмий-маънавий дурдоналарида келтирилган ҳар бир сўз ва ибора ҳикматли бўлиб, унинг мағзини чақиш ва маъно-моҳиятига етиш осон эмас. Ахлоқий-таълимий қарашларга бағишланган “Маҳбуб ул-қулуб” асарида таълим-тарбия, одоб-ахлоқ ва гўзал феъл-атворлар қатори инсонда учрайдиган ёмон хислат ва иллатлар ҳақида сўз юритилади ҳамда унинг оқибатида ҳушёр ва огоҳ бўлишга даъват этилади.
Бисмиллаҳир Роҳманир Роҳийм
Аллоҳ таоло Қуръони каримнинг кўплаб оятларида бизларни Ўзига ибодат қилиш ва зикрига буюради, жумладан:
«Алабатта, Аллоҳнинг зикри (барча нарсадан) улуғдир» (Анкабут сураси, 45-оят).
«Эй, имон келтирганлар! Аллоҳни кўп зикр қилингиз ва эртаю кеч Унга тасбеҳ айтингиз!» (Аҳзоб сураси, 41-42-оятлар).
«Осмонлар ва ердаги нарсалар Аллоҳга тасбеҳ айтур. У Қудратли ва Ҳикматли (Зот)дир» (Ҳадид сураси, 1-оят).
«Эртаю кеч Роббинг исмини зикр қил!» (Инсон сураси 25-оят).
Ушбу оятлардан маълум бўладики, Аллоҳни зикр қилишлик жуда ҳам улуғ ибодат бўлиб, у инсонни Аллоҳга яқин ва итоатли қилади, кўплаб ажр ва яхшиликларга эришишига сабаб бўлади.
“Зикр” сўзи луғатда эслаш, хотирлаш, ёдга олиш, баён этиш каби маъноларни англатади. Зикр деганда, биринчи навбатда Аллоҳни зикр қилишлик тушунилади. Аллоҳни зикр қилиш - бу қалбни Унга боғлаш, У мени кўриб турибди ва ҳар бир ҳолатимдан хабардордир деган фикр доимо инсон хаёлида туришидир. Ҳар куни маълум бир вақт ичида Аллоҳни ёд этиб, Унга ибодат қилмоқлик ҳам зикрдир.
Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи ва саллам ҳаёти давомида кўп вақтини зикр билан ўтказган ва бизларни ҳам кўплаб ҳадислари орқали зикр қилишга тарғиб қилган. Улардан айримларини эслаб ўтамиз:
Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳу ривоят қилган ҳадиси қудсийда Аллоҳ таоло бундай деган: “Модомики, бандам лаблари қимирлаб, Менинг зикримни қилиб турса, Мен у билан биргаман” (Имом Бухорий ривояти).
Абдуллоҳ ибн Буср розияллоҳу анҳу ривоят қилади: “Бир киши Пайғамбар алайҳиссаломга: Ё Расулуллоҳ! Яхши, эзгу амаллар жуда кўп, менга бир нарсани буюринг, ўша нарсани маҳкам ушлай!” деди. Шунда Пайғамбар алайҳиссалом: “Аллоҳнинг зикри билан тилинг доим нам бўлиб турсин!”, дедилар (Имом Термизий ривояти).
Абу Мусо Ашъарий розияллоҳу анҳудан ривоят қилинган ҳадисда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Аллоҳ зикр қилинадиган уй билан Аллоҳ зикр қилинмайдиган уй ҳудди тирик ва ўликка ўхшайди», дедилар (Имом Бухорий ва Имом Муслим ривоят қилган).
Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳудан ривоят қилинган ҳадисда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Ким эрталаб ёки кечқурун “Субҳаналлоҳи ва биҳамдиҳи” ёки “Субҳаналлоҳи ва биҳамдиҳи, субҳаналлоҳил ъазим”, деб юз марта айтса қиёмат куни бирор киши ундан афзал бўлмайди. Фақат ана шу киши айтганидек ёки ундан ошириб айтсагина афзал бўлиши мумкин», дедилар (Имом Муслим ривояти).
Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳудан ривоят қилинган ҳадисда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: «“Субҳаналлоҳи валҳамду лиллаҳи ва ла илаҳа иллаллоҳу валлоҳу акбар”, дейишим мен учун қуёш чиқиб нур сочганидан яхшироқдир», дедилар (Имом Муслим ривояти).
Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳу ривоят қилади, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам менга: «“Лаа ҳавла ва лаа қуввата илла биллаҳи”ни кўпроқ айт. Албатта, у жаннат хазиналаридан биридир», дедилар (Имом Термизий ривояти).
Уламоларимиз айтадиларки, зикрларнинг энг афзалларидан бири: “Лаа илаҳа иллаллоҳ” калимасидир. Ушбу таҳлил “Аллоҳдан бошқа илоҳ йўқ”, деган маънони англатиб, у тавҳид ва ақидани ўз ичига олади.
Умумий маънода зикр икки хил бўлади, тил билан зикр қилиш ва дил билан зикр қилиш. Истилоҳда эса “Зикр” банданинг Роббисини тили ва дили билан эслашидир. Аллоҳни зикр қилиш нафсга қийин, лекин ажри улуғ амалдир. Зикр - ибодатнинг илиги ва нажот калитидир. У қалбни поклаб сайқаллаштиради, мўмин инсонни куфр ва нифоқдан ажратиб туради. Зикр осон ибодат, уни ҳамма жойда айтса бўлади, фақат нопок жойлар ҳожатхона ва ҳаммомда айтилмайди.
Зикрнинг суннатларидан бири махфийликдир. Махфий зикр ошкора зикрдан афзалдир. Пайғамбаримиз ҳам, саҳобалар ҳам, кўплаб тасаввуф пирлари ҳам махфий зикрни афзал кўришган. Махфий зикр риёдан холи бўлиб, унинг самараси ва фойдаси жаҳрийсидан кўра кўпроқ ва тезроқ ҳосил бўлади. Махфий зикр Аллоҳ билан бандаси орасидаги сир бўлиб, унинг ажрини Аллоҳнинг ўзи беради. Махфий зикр касб билан шуғулланишда ҳам, жамоат жойларида ҳам бошқаларга халал бермайди. Буюк аждодимиз тариқат пешвоси Баҳоуддин Нақшбанд ҳазратлари айтганларидай: “Дил ба ёру даст ба кор”, яъни “Дилинг ҳамиша Аллоҳ ёди билан, қўлинг эса меҳнатда бўлсин”. Банда қайси ўринда бўлишидан қатъий назар унинг қалби доимо Аллоҳни эслаб туриши, шунингдек, тили билан ҳам зикрда бардавом бўлиши лозим. Банда тили билан зикрда давомли бўлар экан, кейинчалик у қалбга чуқур ўрнашиб қалбни ўзи зикр қила бошлайди. Бу комилликнинг юксак кўринишидир.
Қиёмат кунида инсонлар бу дунёда учта амални қилганларга берилган ажру-мукофотларни кўриб ўзи қилмагани учун афсус-надомат чекишар экан. Ушбу ажр эгалари Қуръони карим хофизи бўлганлар, таҳажжуд намозини адо қилувчилар ва зикр аҳлидан бўлган зокирлардир. Аллоҳ таъало қайси бандасини яхши кўрса уни ҳидоятга йўллаб, Ўзига ибодат қилишини осон қилиб қўяди.
Энг афзал зикр – бу Қуръони карим тилавотидир. Қуйидаги ҳадисдан ҳам унинг қанчалик улуғлигини билишимиз мумкин. Абу Саъид Худрий розияллоҳу анҳудан ривоят қилинган ҳадисда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: Аллоҳ таоло айтади: “Кимни Қуръон ўқиш ва менинг зикрим уни бошқа нарсаларни сўрашдан тўсиб қўйса, мен унга сўраганларга берганимдан кўра кўпроғини бераман. Аллоҳ таоло каломининг бошқа каломларга нисбатан фазли Аллоҳ таолонинг бандаларга нисбатан фазли кабидир” (Имом Термизий ривояти).
Ундан кейингиси эса Аллоҳ таолонинг зикридир. Зикр орқали банда Аллоҳ таолога ихлос билан дуо қилади ва ҳожатларини сўрайди. Банда Аллоҳни кўп зикр қилиш билан турли гуноҳлардан узоқлашади. Унинг қалбида беҳуда фикрларга ўрин қолмайди. Таҳлил (Ла илаҳа иллаллоҳ), тасбеҳ (Субҳаналлоҳ), тамҳид (Алҳамду лиллаҳ), такбир (Аллоҳу акбар) ва истиғфор (Астағфируллоҳ) каби зикрлар воситасида Аллоҳ нафсимизни ислоҳ қилади ва бизни Роббимизга яқинлаштиради. Дунё муҳаббати ва унга ҳирс қўйишлик эса бандани Аллоҳнинг зикридан узоқлаштиради.
Исломда зикрлар бир неча турга бўлинади:
1. Замонга хос зикрлар (эрталаб, кеч кирганда айтиладиган зикрлар). Имом Нававий: “Зикр учун энг афзал вақт бомдод намозидан кейинги вақтдир. Ўша вақтда фаришталар ҳозир бўладилар”, деганлар.
2. Маконга хос зикрлар (масжид, уй ёки бошқа жойга кирганда айтиладиган зикрлар).
3. Ибодатларга хос зикрлар (намоз, рўза, ҳаж каби ибодатларда айтиладиган зикрлар). Зикрнинг энг афзал мавсумларидан бири зулҳижжа ойининг биринчи ўн кунлиги ва рамазон ойидир.
4. Амал ва ҳолатларга хос зикрлар (кийим кийганда, уйқудан уйғонганда, таомланганда, улов минганда айтиладиган зикрлар). Мазкур ҳолатларда қилинадиган зикрларни бизда дуо деб аташ одат тусига кирган. Зикр ва дуо бир-бирини тўлдириб келадиган ибодатдир.
Хулоса қилиб айтганда, Аллоҳ таолони зикр қилиш шукрнинг боши ҳисобланиб, унда давомли бўлиш руҳни қувватлайди, қалбни поклайди, нафсни тарбиялайди. Натижада банда гуноҳлардан фориғ бўлади, ризқи кенг ва ҳаётида барака бўлади. Яратганга қурбат ҳосил қилиш учун на дунё ва на охиратга фойда бермайдиган кераксиз сўз, фикр, ҳаёл ва ишлардан воз кечган ҳолда, бўш вақтимиздан унумли фойдаланиб, зикрларда бардавом бўлишимиз керак. Аллоҳнинг буйруқларини бажариш энг олий зикрлардан бири ҳисобланади.
“Тафсири ҳилол”, “Қуръони карим маъноларининг таржима ва тафсири”, “Ҳадис ва ҳаёт”
китоби ва бошқа манабалар асосида Дилшоджон Мамадалиев тайёрлади.
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа 