25 Август, 2026, 12 Рабиъул аввал, 1448
25 Август, 2026, 12 Рабиъул аввал, 1448
Ҳар бир нарсанинг очқичи бўлгани каби жаннатнинг ҳам калити бўлади. Бу “Лаа илаҳа иллаллоҳ” калимасидир. Имом Аҳмад ривоят қилган ҳадисда: «Жаннатнинг калити “Лаа илаҳа иллаллоҳу Муҳаммадур расулуллоҳ” калимасидир» дейилган.
Бошқа бир ҳадисда: «Бир киши қалби билан тасдиқлаган ҳолда тили билан “Лаа илаҳа иллаллоҳ” деса, албатта, Аллоҳ таоло унга ҳажаҳаннамни ҳаром қилади” дейилган» (Муттафақун алайҳ).
Мусо алайҳиссалом Аллоҳ таолога муножот қилиб: “Ё Раббим! Менга шундай сўзларни ўргатки, мен доимо шу сўзлар билан Сени зикр қилайин”, деди. Аллоҳ таоло: «Эй Мусо, Лаа илаҳа иллаллоҳ де, деди». Мусо алайҳиссалом: “Ё Раббим! Барча бандаларинг шу калимани айтади. Мен махсус бир калима истайман”, деди. Аллоҳ таоло: “Эй Мусо, етти қават осмон ва улардаги барча нарсалар: қуёш, ой, юлдузлар, жаннатлар, Арш, Курси, фаришталар, етти қават ер ва улардаги нарсалар, тоғлар, денгизлар, дарёю анҳорлар, дов-дарахтлар, жинлар ва ҳайвонлар тарозининг бир палласига, “Лаа илаҳа иллаллоҳ” калимаси иккинчи палласига қўйилса, шубҳасиз, “Лаа илаҳа иллаллоҳ” калимаси оғир келади», деб марҳамат қилди (Имом Бағавий, “Шарҳус сунна”).
Ҳар бир мўмин-мусулмоннинг қўлида жаннатнинг калити бор. Таъбир жоиз бўлса, “тишлари” намоз, рўза, закот ва ҳаж бўлган ушбу очқични занглатиб қўймаслигимиз керак. Аввало, ибодатларимизни бериё, тавозе, хушу ва хузу билан адо этишимиз лозим. Борди-ю, тоатларимизга риё аралашса, гуноҳларимиз кўпайса, калит секин занглай бошлайди.
Ҳузайфа ибн Ямон розияллоҳу анҳу ривоят қилади: «Расулуллоҳ алайҳиссалом: “Қалблар фитнага бир-бир рўбарў қилинади. Қайси қалб уларни қабул қилса, унга битта қора доғ тушади. Қайси қалб инкор этса, оқ доғ тушади. Охири қалблар икки хил бўлиб қолади: бири Сафо сингари оппоқ бўлиб, еру осмонлар бор экан, унга фитна зарар қилмайди. Иккинчиси қоп-қора бўлиб, бундай қалб эгаси яхшиликни билмайди, ёмонликдан қайтмайди”, дедилар» (Имом Бухорий ривояти).
Аллоҳ таоло бир калима эвазига бизга жаннатни ваъда қилди. Мўмин киши жаннатга интилиши, жаҳаннамдан қочиши керак. Бу йўлда Раббимиз бизга кўп имкониятларни ато этди. Лекин баъзан мана шу имкониятлардан фойдалана олмай қоламиз. Саҳобалар жаннат эвазига бирор масала кўндаланг бўлса, эвази, бадали нима бўлишидан қатъи назар, беҳиштга алмаштиришган.
Саодат асри даврида бир йигит Пайғамбар алайҳиссаломнинг ҳузурларига келиб: “Ё Расулуллоҳ, уйланиб, оилам билан фаровон турмуш қуриш, номаҳрамларнинг кўзи ҳовлимизга тушишининг олдини олиш мақсадида қўшним билан менинг ҳовлим ўртасига девор ўрнатишга киришдим. Девор тиклаётсам, ўртада қўшнига тегишли хурмо дарахти бор экан. Қўшнимдан хурмо дарахтини менга сотсангиз, уни кесиб девор тикласам, дедим. У кўнмади. Ваҳоланки, қўшнимнинг хурмозори бор. У ҳовлимиз ўртасидаги битта хурмога қараб қолган эмас”, деди.
Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам қўшнини чақиртириб, хурмо дарахтини сотиб олишни сўрадилар. Йигит бунга ҳам, девор тиклашга ҳам рози бўлмади. Ўжарлиги, қайсарлиги, дунёга ҳирс қўйгани сабабли ҳатто турли таклифларга кўнмаган йигитга Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: “Агар хурмо дарахтини қўшнингга берсанг, мен сенга жаннатдан худди шундай дарахтинг бўлишига ваъда бераман”, дедилар.
Йигит бу таклифга ҳам рози бўлмади. Шунда Абу Даҳдаҳ исмли саҳоба розияллоҳу анҳу дарҳол ўрнидан туриб: “Ё Расулуллоҳ, рухсат беринг” деб, гапира бошлади ва: “Агар шу йигитдан дархтини сотиб олсам, унга ваъда қилинган жаннатдаги хурмони менга берасизми?” деди. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: “Шундай қилсанг, мен сенга жаннатдаги хурмони Аллоҳдан сўраб олиб бераман” дедилар.
Абу Даҳдаҳни танимаган, билмаган, у кишининг хурмозори ҳақида эшитмаган киши йўқ эди. У киши ўша йигитнинг олдига бориб: “Мени танияпсанми? Хурмозоримни, қудуғимни, уйимдаги барча нарсаларни шу битта хурмо дарахтига алмаштираман”, деди.
Буни кутмаган йигит дарҳол рози бўлди. Абу Даҳдаҳ розияллоҳу анҳу девор тиклаётган ҳалиги йигитга: “Хурмо дарахтини кесиб ташлаб, деворингни тиклайвер”, деди.
Абу Даҳдаҳ Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламга юзланиб: “Энди менга жаннатдаги хурмони Аллоҳ таолодан сўраб берасизми?” деди. Шунда Пайғамбар алайҳиссалом: “Йўқ”, дедилар. Абу Даҳдаҳ ҳайратланиб: “Ё Расулуллоҳ, ахир, ўзингиз жаннатда ваъда қилинган хурмони Аллоҳдан сўраб олиб бераман, дегандингиз-ку”, деди. Шунда Сарвари коинот: “Биродарингга шундай саховат қилдингки, энди сенга жаннатдан бир туп хурмо эмас, балки бутун бошли хурмозорни, қудуғи билан, қасри билан сўраб бераман”, дедилар.
Абу Даҳдаҳ розияллоҳу анҳу уйига бориб аёлига: “Эй онаси, болаларни олиб чиқ, уйни ва боғни сотдим”, деди. Аёли: “Кимга сотдингиз, нима учун сотдингиз, энди нима қиламиз?”, демасдан эрининг сўзини икки қилмади. Абу Даҳдаҳ розияллоҳу анҳу: “Хурмозорни жаннатдаги хурмозорга алиштирдим”, деди. Аёли: “Энг яхши тожоратингиз шу бўлибди”, деди.
Абу Даҳдаҳ оиласи билан боғдан чиқиб кетаётган эди, фарзандларидан бири ерда ётган бир дона хурмони олиб оғзига солди. Шунда Абу Даҳдаҳ югуриб бориб, боласининг оғзидан хурмони олди ва: “Болажоним, энди бу мевалар бизники эмас. Бизнинг меваларимиз жаннатда”, деди.
Боязид Бистомий раҳматуллоҳи алайҳдан: «“Лаа илаҳа иллаллоҳ” калимаси жаннатнинг калити дейилган. Бундан мурод нима?” деб сўрашди. У зот: «Дарҳақиқат, жаннатнинг калити “Лаа илаҳа иллаллоҳ” калимасидир. Бу калитнинг тўртта “тиши” бор. Улар: 1) ёлғон ва ғийбатдан тийилган тил; 2) макр ва хиёнатдан сақланган қалб; 3) ҳаром ва шубҳали нарсалардан парҳезда бўлган ошқозон; 4) нафсоний туйғуларга учмаган, риё аралашмаган амал», дедилар.
Нуриддин домла ХОЛИҚНАЗАРОВ,
Ўзбекистон мусулмонлари идораси раиси, муфтий
Х асрнинг охири ва ХI асрнинг бошларида Хоразм ва Бухоро илмий муҳитида антик давр юнон фалсафаси ҳамда табиий фанлар меросини қайта кўриб чиқишга бўлган қизиқиш ниҳоятда кучайди. Аристотелнинг “Осмон ва олам ҳақида” ҳамда “Физика” асарларидаги айрим хулосалар ўша давр тадқиқотчилари томонидан сўзсиз ҳақиқат сифатида қабул қилинаётган бир пайтда, тахминан 24–26 ёшлардаги Беруний антик муаллифнинг айрим қарашларини амалий кузатув ва математик мантиқ ёрдамида шубҳа остига олди. Беруний ўз эътирозлари ва саволларини хат орқали Бухорода яшаб ижод қилаётган, ўша вақтда 17–19 ёшларда бўлган Ибн Синога юборди. Ушбу тарихий мулоқотнинг бизгача етиб келган матни Ибн Синонинг Беруний томонидан берилган саволларга қатор жавобларидан иборат. Манбашунос ва шарқшунос Ю.Завадовский ушбу қўлёзма матнини рус тилига ўгирган ва у илк бор 1957 йилда Тошкентда нашр этилган. Кейинчалик, 1973 йилда Беруний таваллудининг 1000 йиллик юбилейи муносабати билан фалсафа фанлари номзоди А.Шарипов томонидан тайёрланган қайта нашрда ушбу ёзишмаларнинг илмий аҳамияти янада аниқроқ ёритилган.
Берунийни Аристотель таълимотидаги баъзи физик қоидаларнинг кузатув ва тажрибага зид келиши алоҳида ташвишга солган эди. Хусусан, “Физика” бўлимига оид саволлар орасида моддаларнинг нур синдириши ва иссиқлик йиғиш хусусиятига оид аниқ тажриба баён қилинади. Хоразмлик олим думалоқ ва шаффоф шиша идишни олиб, уни сув билан тўлдирганда у биллур лупа каби қуёш нурларини бир нуқтага тўплаб, аланга олдириш хусусиятига эга бўлишини кўрсатиб ўтади. Агар ушбу идиш сув ўрнига ҳаво билан тўлдирилса, ҳеч қандай нур йиғилмайди ва олов ҳосил бўлмайди. Беруний Ибн Синога мурожаат қилиб, сувнинг бундай ўзига хос таъсир кўрсатиши сабабини ва нега айнан сув мавжуд бўлганда нурлар тўпланишини сўрайди. Шарқшунос А.Шарипов тадқиқотларида таъкидланганидек, бу каби саволлар Берунийнинг шунчаки назарий мулоҳаза юритмагани, балки аниқ физик ҳодисаларни тажрибада текшириб кўрганини тасдиқлайди.
Ибн Сино Берунийнинг бу саволига жавоб берар экан, сувнинг табиатан тиниқ, зич ва силлиқ жисм эканини, шу сабабли у ўзидан ўтаётган нурни акслантириш ва қайтариш хусусиятига эгалигини тушунтиради. Оптимика масалаларида олимлар ўртасидаги баҳс Платон ва Аристотель мактабларининг қарашларини қиёслаш даражасигача етиб боради. Ибн Сино кўриш жараёни кўздан нур чиқиши орқали юз бермайди деган Аристотель позициясини ҳимоя қилади ва бу борада Платон қарашларидан фарқли ёндашувни илгари суради.
Берунийнинг яна бир эътиборга лойиқ тажрибавий саволи сув ва музнинг зичлиги ҳамда оғирлиги ўртасидаги муносабатга бағишланган. Аристотель назариясига кўра, совуқ ва тошсимон қаттиқ шаклга эга бўлган муз ўз моҳиятига кўра тупроқ элементига яқинроқ бўлиши ва сув тубига чўкиши керак эди. Лекин Беруний амалиётда музнинг сув юзида сузиб юришини кўриб, бу ҳодисанинг физик сабабини сўрайди. Ибн Сино ўз жавобида сув музлаган пайтда унинг таркибида ҳаво зарралари қотиб қолишини ва айнан шу суюқлик ичидаги ҳаво пуфакчалари музни сув тубига чўкишига йўл қўймаслигини таъкидлайди. Ю.Завадовский томонидан ўрганилган ушбу оммавий мунозара ўша давр учун моддаларнинг физик ҳолати ва термодинамика бошланғич тушунчалари бўйича муҳим қадам эди.
Космология ва фазовий геометрия соҳасида ҳам Беруний Аристотель даъволарини жиддий синовдан ўтказади. Аристотель фазода осмон сфераси оғирликка ҳам, енгилликка ҳам эга эмас, чунки у марказга ёки марказдан атрофга ҳаракат қилмайди деб ҳисоблар эди. Беруний эса хаёлий тафаккур нуқтаи назаридан осмон жисми энг оғир жисмлардан бири бўлиши мумкинлигини, унинг марказга тушмаслиги унинг вазнсизлигини англатмаслигини илгари суради. Шунингдек, Беруний фазо шакли борасида ҳам тўхталиб, осмон сфераси мукаммал шарсимон бўлиши шартлиги, у тухумсимон ёки ясмиқсимон шаклда ҳам бўлиши мумкинлигини тахмин қилади. Ибн Сино эса геометрия ва физика далилларини келтириб, агар сфера шарсимон бўлмаса, унинг ҳаракати пайтида бўшлиқ ҳосил бўлиши заруриятини исботлашга уринади.
Аристотелнинг фазода оламнинг ўнг ва чап томонлари ҳақидаги қарашлари ҳам Берунийнинг кескин танқидига учрайди. Аристотель жисмнинг ўнг томони ҳаракат бошланадиган жой деб таъриф бериб, кейинчалик Осмон ҳаракати шарқдан бошланади, демак Шарқ – бу ўнг томон деган хулоса чиқарган эди. Беруний бундай хулоса чиқариш логикада “мантиқий айлана” хатолигига олиб келишини кўрсатиб ўтади. Ибн Сино ўз жавобида Аристотель осмон сферасини тирик жисм сифатида тасаввур қилганини айтиб, антик муаллиф мантиғини ҳимоя қилишга ҳаракат қилади.
Ушбу ёзишмалар матни Ўзбекистон Фанлар академияси Шарқшунослик институтининг 2385-рақамли қўлёзмалар фондида сақланиб қолган. Мазкур манбанинг бизгача етиб келишида хатларни кўчириб ёзган фақиҳ Маъсумийнинг хизмати борлиги хат охиридаги қайдларда эслатиб ўтилади. Ю.Завадовский ва А.Шарипов тадқиқотлари шуни кўрсатадики, ХI аср бошидаги бу илмий баҳс нафақат икки мутафаккирнинг шахсий мулоқоти, балки Туронда табиатшунослик фанлари ва кузатув тажрибаларига асосланган янги илмий услуб шаклланганининг тарихий исботидир.
Беруний ва Ибн Сино ўртасидаги ёзишмалар Х-ХI асрларда Хоразм ва Бухорода шаклланган илмий тафаккур даражаси антик давр фалсафасини шунчаки ўзлаштириш билан чекланмай, уни аниқ тажриба ва мантиқий таҳлил воситасида танқидий қайта кўриб чиқиш босқичига кўтарилганини англатади.
Ўзбекистон мусулмонлари идораси Матбуот хизмати
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа 