Istig'forning hukmi va uning fazilatlari
Bismillahir Rohmanir Rohiym.
Alloh taologa bitmas-tuganmas hamdu sanolar bo'lsin.
Payg'ambarimizga mukammal va batamom salavotu durudlar bo'lsin.
Inson doimo Alloh taoloning ne'matiga burkanib yashaydi. Shunday ekan u hamisha ne'matlarga shukr qilishga muhtoj. Son-sanoqsiz ne'matlar ichra bilib-bilmay gunohkor bo'lgani uchun o'z-o'zidan tavba va istig'forga ham muhtojdir. Demak, banda ne'matlar ichra yasharkan tavba va istig'forni o'ziga lozim tutmog'i kerak. Zero u xatodan xoli emas. Hatokorlarning eng yaxshisi esa tavba va istig'for aytuvchilaridir. Ushbu maqolamizda ana o'sha istig'forning hukmlari va fazilatlarigaga qisqacha to'xtalamiz. Alloh taolo o'zi manfaatli qilsin.
Istig'forning hukmlari.
Hoh o'zi uchun xoh boshqasi uchun istig'for aytish ulkan ibodat hisoblanadi.
Istig'for aslida mustahab amal: Alloh taolo marhamat qiladiki: “Allohdan mag'firat so'ranglar! Albatta, Alloh mag'firatli va rahmlidir”, (Muzzammil surasi, 20-oyat). Ushbu oyatdagi buyruq ulamolar tomonidan mustahabga haml qilinadi. Chunki, dinimiz gunoh qilmasakda istig'for aytishni matlub sanaydi. Shuning uchun kishi o'ziga, ota-onasiga, muslim va muslimalarga ularning tiriklarigayu o'tganlariga istig'for aytadi.
Istig'for goho mustahab darajasidan vojib darajasiga chiqadi. Masalan, bir kishi gunoh qilib qo'ysa darhol ortidan tavba va istig'for aytmog'i lozimdir.
Istig'forning harom o'rinlari ham mavjud bo'lib, bu kofirlarning haqqidadir. Alloh taolo o'zining kalomida ochiq-oydin keltirganki: “Na payg'ambar va na mo'minlar mushriklar uchun, garchi ular qarindoshlari bo'lsa ham ularning do'zax ahli ekanliklari ma'lum bo'lgandan keyin – istig'for (gunohlarini kechirishini) so'rashlari joiz emas.
Ibrohimning (o'z) otasi uchun istig'for so'rashi faqat unga qilgan va'dasi tufayli edi. Allohning dushmani ekanligi bilingandan keyin undan (otasidan) voz kechdi. Albatta, Ibrohim oqko'ngil va halimdir”.
Bu toifadagi insonlarga e'tiqodlari fosid bo'lganligidan istig'forning hech manfaati bo'lmaydi. Shuning uchun ham Alloh taolo o'z kalomida bizni bu ishdan qaytarmoqda.
Bandaning istig'forga muhtojligi.
Istig'for ulkan ibodat bunga shubha yo'q. Uning ulkanligi shundaki, payg'ambarlar bu amalda bardavom bo'lganlar va o'z ummatlarini ham muntazam istig'forga da'vat etganlar. Inson Alloh taologa doimiy muhtoj, uning Robbisiga bo'lgan ehtiyoji ham hech qachon tugamaydi. Kerak bo'lsa har soat, har daqiqa, har soniya va har bir holatida ehtiyoj bor. Afsuski, buni tushinish uchun insonda ilmu-ma'rifat bo'lishligi darkor. Bandaning Alloh taoloni tanishi qanchalik ko'p bo'lsa, istig'fori ham shunchalik ko'payib boraveradi. Albatta bu ishda ham avvalgi o'rinni Allohning payg'ambarlari, ulardan so'ng avliyoullohlar va ulamolar egallaydi. Alloh taolo kalomida marhamat qiladi: “Allohdan bandalari orasida ulamolargina qo'rqurlar. Haqiqatan, Alloh qudratli va mag'firatlidir”, (Fotir surasi, 28-oyat).
Shuning uchun ham ulamolar avvalo o'zlari, qolaversa boshqalarni ham istig'forga da'vat qiladilar. Istig'for aytishlik bilan inson nafaqat gunohlardan poklanadi balki rizqini keng bo'lishi, ishlarini engillashishi, turli yomonliklardan omonda bo'lishiga ham sababchi ekaligini Qur'on va sunnatda kelgan ko'rsatmalardan bilishimiz mumkin. Ulug'lardan birlari istig'for haqida shunday deydilar:
“Istig'for bandani makruh ishdan mahbub ishga, noqis amaldan mukammal amalga va maqomi adnodan maqomi a'loga olib chiqadi”.
Kundalik hayotimizda ham ba'zan o'zimiz bilib-bilmay do'stlarimizni, yaqinlarimizni, ahli-ayol farzandlarimizni xafa qilib qo'yishimiz hammamizdagi bor odat. Mana shunday vaqtlarda ham ulardan uzr so'rab Alloh taologa istig'for aytsak salafu-solihlar yo'lini tutgan bo'lamiz. Bir kuni Huzayfa ibn Yamon roziyallohu anhu o'zining tilini achchiqligidan, ahli-ayoliga qattiq gapirib qo'yayotganligidan afsuslanib payg'ambarimizning huzuriga keldilar. Sarvari koinot sollollohu alayhi vasallam unga: “Istig'for aytgin e Huzayfa, men ham bir kunda etmish marotaba istig'for aytaman dedilar”. Imom Ahmad, Imom Dorimiy rivoyatlari.
Banda istig'forga shu darajada muhtojki, hatto qazoi hojatda ham ehtiyoji bor. Masalan hojatxonadan chiqqach darhol “g'ufronaka” (mag'firatingni so'rayman), demoq mustahabdir. Buning sababida ulamolar ikki xil fikr bildirganlar. Birinchisi, jismning aziyati ketgach gunohning aziyatini eslash munosib bo'lgani uchun. Ikkinchisi, ne'matni shukrini izhor qilishdan ojiz bo'lganligi uchun istig'for aytiladi.
Istig'forning fazilati.
Istig'forning fazilati haqida kelgan oyat va hadislarning barchasi bu ibodatning naqadar ulug'ligi va hayru-barakasi ko'pligiga dalolat qiladi.
Albatta, namoz, ro'za, haj kabi ibodatlarning ma'lum vaqtlari bor. Istig'forning esa muayyan vaqti yo'q bo'lsada, sahar vaqtlari eng munosib vaqtligini dalillardan bilib olish mumkin. Alloh taolo marhamat qiladi: “Saharlarda ular (Allohdan) mag'firat so'rar edilar”, (Vaz- zoriyot, 18-oyat).
Sahar vaqtida qilingan duolar ijobatga yaqinroqdir. Chunki bu vaqtda tirikchilik tashvishlari, ko'ngilni bezovta qiluvchi narsalar bo'lmagani uchun, ibodatda o'qilgan narsalar qalbga yaxshiroq o'rnashib, jimlik hukm surgani uchun inson o'z qilmishlarini tafakkur qilib astoydil tavba qilishlik imkonini beradi. Hadislarda Alloh azza va jallani o'z azamatiga loyiq tarzda dunyo osmoniga tushib “...Istig'for aytuvchi bormi, men uni mag'firat qilaman” (Buxoriy va Muslim rivoyati), demoqligi ham zikr qilinadi. Shuning uchun ham Ya'qub alayhissalomning o'g'illari otalaridan “Ey, ota, Allohdan bizlarning gunohlarimizni mag'firat qilishini so'rang” deganlarida “U aytdi: “Albatta, Robbimdan sizlarni mag'firat qilishini so'rayman. Albatta, mag'firat qiluvchi va mehribon zot Udir” (Yusuf surasi, 98-oyat), dedi. Suyukli payg'ambarimiz ham garchi Allohning habibi, gunohlari kechirilgan bo'lsada istig'forni o'zlariga lozim tutganlar Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qilinadiki: “Allohga qasamki men bir kunda yuzdan ortiq istig'for aytaman”, dedilar.
Ba'zi salaflar aytdilar: “Ba'zi insonlar gunoh amallarni qiladilar va jannatga kiradilar va ba'zi insonlar savob ishlarni qiladilar va do'zax ahlidan bo'ladilar. Shunda odamlar so'raydilar, bu qanaqasi? Odamlar bilib-bilmay gunoh ishlarni qilib so'ng ortidan tavba qiladilar, qilgan ishlariga pushaymon bo'ladilar. Har qachon o'sha gunohlarini eslasalar nadomat chekib yig'lab istig'for aytadilar va ularning bu ishlari Alloh taoloning rahmat-mag'firatiga sabab bo'lib, jannatga doxil bo'ladilar. Yana shunday odamlar borki, savob amallarni qilib, odamlarga yaxshiliklar qilib, buni esdan chiqarmaydilar va doim qilgan ishlaridan g'ururlanib kibrga ketadilar. Va holbuki ularni shu ishlarga yo'llab qo'ygan zotni esdan chiqaradilar, uning hidoyati sabab ekanligini xotirlamaydilar, oxir-oqibat do'zaxh ahlidan bo'ladilar”.
Istig'for hayotimizni oson va mazmunli qilishiga Qur'on va hadisdan dalillar.
Boy bo'lishni xohlaysizmi? Unda istig'for ayting. Alloh taolo aytadi: “Sizlarga mol-dunyo, farzandlar bilan madad berur hamda sizlarga bog'lar (ato) qilur va sizlarga anhorlarni (ato) qilur. (Nuh surasi, 12-oyat)
Tinch xotirjam hayot kechirishni istasangiz istig'for ayting. Zero Robbimiz marhamat qiladi: “Robbingizga istig'for aytinglar, so'ngra Unga tavba qilinglar. (Shunda) U Zot sizlarni ma'lum muddatgacha yaxshi rohatlar ila bahramand qilur va har bir fazl egasiga fazlini berur. Agar yuz o'girib ketsangiz, bas, albatta, men sizlarga ulug' kunning azobi bo'lishidan qo'rqaman. (Hud surasi, 3-oyat)
Qurg'oqchilikdan omonda bo'lishni istasangiz istig'for ayting zero janobi Haq shunday deydi: “Bas, dedimki: -Robbingiz (Alloh) dan mag'firat so'rangizlar, U o'ta kechirimli zotdir. (Shunda U) ustilaringizga osmondan yomg'ir yog'dirur. (Nuh surasi, 10-11-oyatlar)
Farzandli bo'lishni xohlasangiz istig'for ayting. Alloh taolo aytadi: “Sizlarga mol-dunyo, farzandlar bilan madad berur hamda sizlarga bog'lar (ato) qilur va sizlarga anhorlarni (ato) qilur. (Nuh surasi, 12-oyat)
Jismonan va ruhan baquvvat bo'lishni xohlasangiz istig'forni kanda qilmang. Istig'for qalbga va badanga ajib bir quvvat beradiki, buning natijasida hayotiy ranju-alamlarni engib o'tishga ko'nikma xosil bo'ladi. Alloh taolo aytadi: “Ey, qavmim! Robbingizdan mag'firat (kechirim) so'rang, so'ngra Unga tavba qiling, shunda U osmondan (yomg'ir) yog'dirar va quvvatingizga quvvat qo'shar. Jinoyatchi bo'lib ketmanglar!”
Shaytonni g'azablantirmoqchi bo'lsangiz istig'forni lozim tuting.
Hadisda kelishicha: “Shayton: “Gunohlar tufayli odamlarni halok qildim lekin odamlar meni “Laa ilaha illalloh va istig'for” bilan o'ldiradilar”, deb aytadi. (Imom Ahmad rivoyati).
Astag'firullohal 'aziym va atubu ilayh!
Astag'firullohallaziy laa ilaaha illa huva va atubu ilayh!
Abdug'ofur Niyozqulov,
O'MI Fatvo bo'limi mutaxassisi.
Chin usta qoldimi? (qidiryapman)
Bugunning gapi
“Uch xonali xonadonimni ta’mirlatish uchun ikki oy muddatga kelishib usta tushirgandim, olti oyda zo‘rg‘a chala-chulpa qilib ishini tugatdi...”
“Ustalar nega bunaqa-a? Uyini ta’mirlatib, ustalardan roziman, degan odamni uchratmadim...”
“Ko‘pchiligi odamga firib beradi: ishni vaqtida bajarmaydi, ta’mir ishlari tugagach, boshida kelishilgan narxdan ikki barobar ko‘p mablag‘ so‘raydi...”
Yuqoridagi gaplar – uyini, xonadonini ta’mirlatib, ustalardan kuygan kishilarning dod-faryodlari.
Bugungi kunda jamiyatda ayrim ustalarning o‘z ishini vijdonan bajarmasligi, sifatsiz materiallar ishlatishi, vaqtni cho‘zishi yoki turli nayranglar bilan buyurtmachini aldashi, afsuski, ko‘pchilikni tashvishga solish barobarida shu kasb egalariga nisbatan ishonchning susayishiga yoki butunlay yo‘qolishiga olib kelyapti.
Yaxshi niyatda uyini, xonadonini ta’mirlatmoqchi bo‘lgan kishi usta ishlatgan tanishlaridan so‘rab-surishtirishi tayin. Yaqinda men ham xonadonimni ta’mirlatmoqchi bo‘lib usta izladim. Tanish-bilishlardan, do‘stlarimdan so‘rasam, yarmidan ko‘pi ustalardan nolidi. Bu holat nafaqat moliyaviy zarar, ayni paytda insonlar o‘rtasidagi ishonchning yo‘qolishiga ham sabab bo‘lmyaptimi?!
Islom ta’limotida halol mehnat, omonatdorlik va rostgo‘ylik yuksak fazilat ekani ta’kidlanadi. Alloh taolo Qur’oni karimda: “Darhaqiqat, Alloh omonatni o‘z egalariga topshirishingiz va odamlar o‘rtasida hukm qilganingizda adolat bilan hukm qilishingizga buyurar. Albatta, Alloh sizlarga yaxshigina nasihat qilur. Albatta, Alloh eshituvchi va ko‘ruvchi Zotdir” (Niso surasi, 58-oyat).
Ustalik – yaxshi kasb. Usta omonatdor bo‘lsa, odamlarning hojatini ravo qiladi, ko‘pga foydasi tegadi. Buyurtmachi o‘z molini, mablag‘ini ustaga ishonib topshiradi. Usta shu ishonchni oqlashi, ishni puxta va vijdonan bajarishi shart.
Uy – insonning boshpanasi. Uning har bir g‘ishti ezgu niyat bilan qo‘yiladi, har bir devori umid bilan ko‘tariladi. Ammo, afsuski, ba’zan ayrim ustalar imorat qurish yoki ta’mirlashda nayrang qiladilar. Usta tashqi tomondan devorni silliq suvaydi, ammo ichidagi yoriqlarni berkitadi. Bo‘yoqning yaltirog‘i ko‘zni quvnatadi, lekin ortidagi nuqson vaqt o‘tishi bilan ko‘zga tashlanadi.
Yangi ta’mirlangan xonadondan hali bo‘yoq hidi ketmay turib shiftda yoriqlar paydo bo‘ladi, eshiklar qiyshayib qoladi, pol esa g‘ichirlab imorat egasining asabini buzadi. Buyurtmachi ustaga bergan mablag‘iga ichi achiydi.
Ba’zi ustalar sifatli qurilish materiali olish uchun berilgan pulga arzon mahsulot sotib oladi. Qolgan mablag‘ni esa “mehnat haqim” deb o‘maradi. Sementga qumni ortiqcha qo‘shadi, temir yoki armaturani ingichkarog‘iga almashtiradi, mis simlar o‘rniga alyuminini tortadi.
Yana shunday ustalar ham borki, bir haftada tugatishga kelishilgan ishni bir oygacha cho‘zadi. Bahona ham tayyor: “Material kelmadi”, “Yordamchim betob bo‘lib qoldi”, “Ertaga tugatib beramiz” va hokazo.
Eng yomoni, ustaning qo‘lidan chiqqan uy bir yil o‘tar-o‘tmas yana ta’mirga muhtoj bo‘lib qoladi. Bu hunar emas, hiyladir. Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam: “Kim bizni aldasa, bizdan emas”, deganlar (Imom Muslim rivoyati). Bu hadis har qanday sohadagi firibgarlikni qamrab oladi. Agar usta arzon yoki sifatsiz materialni qimmatbaho deb ko‘rsatsa, ishni ataylab chala bajarsa yoki keyin yana ta’mirga muhtoj bo‘ladigan qilib ishlasa, bu aldamchilikdan, firibgarlikdan boshqa narsa emas. Afsuski, bugun ko‘pchilik ustalar hiyla va nayrangni kasb qilib olganlar. Buning oqibatida na o‘zlari baraka topadilar, na buyurtmachi ularga bergan mablag‘iga rozi bo‘ladi.
Haqiqiy usta, o‘z ishini vijdonan qiladigan kishi boshqacha bo‘ladi. U har bir ishini bekamu ko‘st bajaradi. Chunki u odamlardan yashirgan nuqsonni, albatta, Alloh taolo ko‘rib, bilib turishini yaxshi anglaydi. Unday ustalar o‘zlariga Alloh taoloning: “Albatta, Alloh chiroyli (ish) qiluvchilarni yaxshi ko‘radi” (Baqara surasi, 195) oyatini hamda Nabiy alayhissalomning: “Alloh taolo o‘z ishini chiroyli, puxta qiladigan kishini yaxshi ko‘radi” (Imom Tabaroniy rivoyati), degan muborak hadislarini o‘zlariga shior qilib olgan bo‘ladilar. Lekin, afsuski, hozir bunday ustalarni topish amrimahol. Borlari ham “qo‘lma-qo‘l”.
Omonatdor ustalar qurgan uylar, yillar o‘tsa ham, yaxshilik bilan eslanadi. Ularning haqlariga xayrli duolar qilinadi. Birgina misol, bizning Sangijumon qishlog‘imizdagi ko‘p uylarni pachirlik usta Turdimurod bobo (Alloh makonini jannat qilsin!) qurgan. O‘sha paytlarda (1960–1990 yillar) vassajuft qilingan shiftlarga ustaning imoratni qurib bitirgan sanasini bitish an’ana bo‘lgan. Har safar qishloqqa borib uyga kirsam, usta boboning “imzosi”ga ko‘zib tushadi va Qur’oni karim oyatlaridan tilovat qilib, u kishining ruhlariga bag‘ishlayman.
Bugun ba’zi ustalarning ishni kelishilgan muddatda tugatmasligi; sifatsiz qurilish materiallaridan foydalanishi; narxni asossiz oshirishi; kamchiliklarni yashirishi; bir necha oy o‘tib yana ta’mir qilishga majbur bo‘ladigan darajada ish tutishi katta gunohdir. Bunday xatti-harakatlar oqibatida buyurtmachi moddiy zarar ko‘radi, asabiylashadi, vaqt yo‘qotadi va eng achinarlisi, odamlar o‘rtasidagi ishonch susayadi.
Halol rizqning barakasi uning ko‘pligida emas, balki pokligidadir. Aldamchilik bilan, hiyla-nayrang ishlatib topilgan mablag‘ foyda bo‘lib ko‘rinsa-da, unda baraka bo‘lmaydi. Shuning uchun har bir usta o‘z qo‘li bilan topayotgan rizqining halolligi haqida o‘ylashi, har bir mix, har bir g‘isht, har bir sim yoki har bir ta’mir uchun qiyomat kuni hisob berilishini unutmasligi kerak.
Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf rahimahulloh:
- Men ham (har bir shaxs) jamiyatning a’zosiman. Uy qurmoqchiman, lekin quruvchilik qo‘limdan kelmaydi. Demak, ustaga ehtiyojim bor. Uning oldiga borib, uy qurmoqchiman, shartnoma tuzaylik, deyman. Ustalar kasbi ortidan rizq topadi. Ular bilan kelishib, bugungi naxr bo‘yicha muayyan summa belgilanadi. Muddati va sifat ko‘rsatkichlari kelishib olinadi. Hozirga kunda, Alloh biluvchiroq, ustaman deganlarning 70 foizi aldamchi, nayrangboz, hiylakor: kelishilgan kunda belgilangan manzilga yetib kelmaydi, ishga kech kelib, erta ketadi, vazifasini puxta bajarmaydi, ishini bitirmasdan oldin pul so‘raydi. Takasaltang, taralla-bedod qilib yuradi. Uyning egasi ham xijolatda qoladi. Aksariyati shunaqa. Bunday ustalarga kim ishonadi? Ularga kim ish beradi? Bunday toifalar o‘ziga o‘zi qiladi, ular omadsizlikni o‘zlariga chorlab oladilar.
O‘ttiz foiz haqiqiy ustalar bor. Ular o‘z kasbi bilan faxrlanadi. Guruhlari bor, shogirdlari, ustozlari bor. Hammasini qoyillatib, asbob-anjomlarini chiroyli qilib qo‘yishgan. Shartnopmani tuzadi, vaqtida ishga keladi, belgilangan muddatda qurilishni yoki ta’mir ishlarini tugatadi, ish haqini olib ketadi. Buyurtmachi ham rozi, usta ham rozi. Bunday kishilarning ishida unum, baraka bo‘ladi. Topgan pullari barakali bo‘ladi.
Haqiqiy usta faqat qurilish yoki ta’mirlashni emas, balki odamlarning ishonchini ham qozonadi. Vijdon bilan qilingan har bir ish ibodatga aylanadi. Aldamchilik va nayrang bilan bajarilgan ish esa vaqtinchalik foyda keltirsa ham, dunyoda obro‘ni to‘kadi, rizq qiyilishiga sabab bo‘ladi, oxiratda esa javobgarlikni keltiradi.
Tolibjon NIZOM
