O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020 yil 11 avgustdagi “Imom Moturidiy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazini tashkil etish chora-tadbirlari to'g'risida”gi PQ-4802-son Qarori bilan tasdiqlangan “Yo'l xaritasi”ning 14-bandining ijrosi yuzasidan O'zbekiston musulmonlari idorasi, O'zbekiston xalqaro islom akademiyasi, Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik instituti va Imom Buxoriy nomidagi Toshkent islom instituti mutaxassislaridan iborat ijodiy guruh shakllantirilib, Innovatsion rivojlanish vazirligi tomonidan maqsadli loyihalarga qo'yilgan talablar asosida Davlat loyihasi tayyorlangan edi.
Joriy yilning 9 oktyabr' sanasida Innovatsion rivojlanish vazirligi tomonidan Sa'duddin Taftazoniyning “Sharhu aqoidi Nasafiya” (Nasafiyning Aqida asariga sharh) asarini o'zbek tiliga ilmiy-izohli tarjimasi hamda uning android va mul'timedia dasturlarini tayyorlash bo'yicha uch yillik amaliy loyihaning moliyalashtirilishi tasdiqlandi.
Qayd etib o'tish lozimki, mazkur loyiha 2021-2024 yillarda amalga oshiriladigan ilmiy faoliyatga oid davlat dasturlariga kiritiladigan amaliy loyihalar ichidan Innovatsion rivojlanish vazirligi Hay'at a'zolari tomonidan ochiq ovoz berish yo'li bilan aniqlandi.
Alloma Sa'duddin Taftazoniy va uning “Sharhu aqoidi Nasafiya” asari haqida qisqacha ma'lumot.
Sa'duddin Taftazoniy
Sa'duddin Taftazoniy nomi bilan mashhur bo'lgan bu zotning to'liq ismi sharifi Mas'ud ibn Umar ibn Abdulloh bo'lib, Huroson o'lkasining Taftazon shahrida tug'ilgan. Alloma Taftazoniyning qaysi yilda tug'ilgani haqida ikki xil qarash bor: 1. Hijriy 712/milodiy 1312 yilda tug'ilgan. Bu qarashni Jaloliddin Suyutiy naql qilgan; 2. Hijriy 722/milodiy 1322 yilda tug'ilgan. Bu qarashni Toshko'pirzoda naql qilgan.
Sa'duddin Taftazoniy ko'plab ustozlardan ta'lim olgan bo'lib, ular orasida Azduddin Iyjiy, Ziyouddin Qazviniy, Qutbiddin Roziy Tahtoniy va Nasiymuddin Abu Abdulloh Naysaburiy kabi ulamolar eng mashhurlari hisoblanadi.
Sa'duddin Taftazoniy tafsir, fiqh, nahv, sarf, usulid-din, mantiq kabi ilmlarda etuk olim bo'lgan. U Amir Temurning taklifi bilan Samarqandga kelgan hamda bu erda dars berish va kitob yozish bilan mashg'ul bo'lgan. Bu zot o'n olti yoshlik o'spirinlik chog'idayoq dastlabki asarini yozgan.
Sa'duddin Taftazoniyning “Sharhu aqoidi Nasafiya”
(Nasafiyning Aqida asariga sharh) asari haqida
Sa'duddin Taftazoniyning “Sharhu aqoid” asari mashhur olim Umar Nasafiyning “Aqoidun Nasafiya” asariga yozilgan sharhdir. “Aqoidun Nasafiya” asari moturidiya mazhabidagi eng mo''tabar va eng mashhur matnlardan hisoblanadi. Bu matnning boshqa matnlardan ajralib turadigan xususiyati boshqa matnlar dastlab Alloh taoloning birligi va Uning sifatlari haqidagi bahslar bilan boshlangan bo'lsa, bu matn dastlab bandalarning ma'lumot olish vositalari, olamning yo'qdan bor qilingani haqidagi aqliy dalillar va bu aqliy dalillar Yaratuvchi bor ekanini taqozo qilishi haqidagi bahslar bilan boshlangan.
Sa'duddin Taftazoniyning “Sharhu aqoid” nomli ushbu sharhi yozilgan vaqtdan buyon Islom bilim yurtlarida aqoid fanidan asosiy darslik sifatida o'qitib kelingan. Iboralarining qiyinligi bilan ham “mashhur” bo'lgan bu sharhning o'ziga ham yigirmadan ortiq sharhlar va hoshiyalar bitilgan.
Alloma Taftazoniy rahmatullohi alayhining bu kitobi o'z davridagi aqiyda ilmiga oid ilmiy bahslarning samarasini aks ettirgan kitobdir. Aqoidga oid kitoblarda har bir kitobning yozilayotgan davrida hukm surayotgan e'tiqodiy masalalar va tortishuvlar aks etishi odat tusiga kirgan narsa.
Sa'duddin Taftazoniy rahmatullohi alayhi o'z kitobining avvalida aqiyda ilmi tarixi va unga odamlarning hojati tushganligi haqida qisqacha tushuntirish beradi:
“Avvalda o'tgan sahoba va tobe'in roziyallohu anhum aqiydalari musaffo bo'lgani va Nabiy alayhissalomning suhbatlarining barakasi, u zotning zamonlariga yaqinlik, hodisa va ixtiloflarning ozligi hamda ishonchli zotlardan so'rash imkonlari bo'lgani tufayli aqiyda va fiqh ilmlarini tadviyn qilishga, faslu boblarga solishga hamda furu' va usullarning maqsadlarini aytishga hojatlari tushmagan. Ammo musulmonlar orasida fitnalar, din imomlariga qarshi tajovuzlar, fikrlarda ixtilof va bid'atlarga moyillik zohir bo'lib, fatvolar ko'paydi, ulamolarga murojaat ko'payganidan keyin, ular nazar solishga, dalil topishga, ijtihod qilishga, hukm axtarishga, qoidalar va asoslar ishlab chiqishga, bob va fasllarni tartibga solishga o'tishga majbur bo'ldilar”.
Hozirgi kunda alloma Sa'duddin Taftazoniy tomonidan yozilgan “Sharhu alaqodi Nasafiya” asarining kalom ilmidagi amiyati hali etarli darajada o'rganilmagan. Ayniqsa, bu asarning tarkibiy tuzilishi, unda ko'tarilgan aqidaviy masalalarning tarixiy jarayonlar bilan uzviy bog'liqligi tahlil qilinmagan. Asarning O'zbekistonda va xorijda saqlanayotgan qo'lyozma nusxalari kompleks tarzda o'rganilib to'laligicha tavsif qilinmagan. Sa'duddin Taftazoniyning mazkur asari qariyb besh asr mobaynida Movarounnahr va unga qo'shni hududlar madrasalarida asosiy darslik sifatida o'qitilgan. Biroq, uning ta'lim dasturidagi ahamiyati va o'rni to'laligacha o'rganilmagan.
Alloma Sa'duddin Taftazoniyning “Sharhu alaqodi Nasafiya” asarini tadqiq qilish va undagi aqidaviy masalalarni ilmiy asosda tahlil qilish kalomga oid masalalarga aniqlik kiritadi. Shuningdek, xalqimizga Islom dinining asl mohiyatini to'g'ri etkazishda bu asar ahamiyati nihoyatda kattadir. Shu bilan birga hozirgi kunda mavjud turli xildagi diniy-siyosiy guruhlar va buzg'unchi mafkuralarga qarshi kurashda, mazkur asardan g'oyaviy qurol sifatida foydalanish mumkinligini ham aytish zarur.
Umuman olganda mazkur asarni o'zbek tiliga ilmiy-izohli tarjimasini amalga oshirish beqiyos ahamiyatga ega bo'lib, xalqimiz, ayniqsa, yoshlarimizni chin insoniy fazilatlar sohibi etib tarbiyalash, ular qalbida ajdodlarga munosib avlodlar bo'lish hamda turli buzg'unchi, adashgan oqimlarga qarshi raddiyalar berish ko'nikmasi shakllanishida muhim manba bo'lib xizmat qilishi, shubhasiz.
O'zbekiston musulmonlari idorasi
Bosh mutaxassisi O'.Sobirov
Bismillahir Rohmanir Rohiym
Bizga muborak Ramazon oyi ro‘zasini farz qilgan Alloh taologa hamdu sanolar, Ramazon oyi kechalarini qoim qilishni sunnat qilgan Payg‘ambarimiz Muhammad Mustafo sollallohu alayhi vasallamga salavotu salomlar bo‘lsin.
Biz oddiy oylardan biri emas, balki juda ulug‘, fazilatlarga to‘la oyning oxirgi uchinchi dahasi – jahannam otashidan asraguvchi dahasidamiz. Ushbu muborak oy jannat eshiklari ochiladigan, do‘zax eshiklari yopiladigan oydir. Har kecha bir nido qiluvchi nido qiladi: “Ey yaxshilikni istovchi, kelgin! Ey yomonlikni istovchi, to‘xtatgin!”.
Bu muborak oy – Ramazon oyida insonlarga mehr bilan bunday deyiladi: Tavba qiling, o‘zingizni sarhisob qiling va umringizdan qolgan fursatni g‘animat biling. Chunki shunday bir kun keladiki, inson dunyoga qaytishni orzu qiladi, ammo uning orzusi qabul qilinmaydi va unga muhlat berilmaydi
Doktor Zag‘lul Najjor ushbu holatning dahshatidan yig‘lab bunday deydi:
“Alloh taolo Qur’oni karimda bunday marhamat qiladi: “Agar sen ularni do‘zax oldida to‘xtatilganlarida ko‘rsang edi! Ular: «Do‘zax uzra to‘xtatib qo‘yilganda, «Oh, koshki edi (dunyoga) qaytarilsak, Rabbimiz oyatlarini yolg‘onga chiqarmaydigan mo‘minlardan bo‘lsak», deyishlarini ko‘rganingizda edi!” (An’om surasi, 27-oyat).
Ushbu ulug‘ qissa Qur’on karimda qiyomat kunining eng dahshatli manzaralaridan birini tasvirlaydi. Bu shunday manzaraki, uni tasavvur qilganda tanimiz jimirlab ketadi, qalblar qo‘rquvdan titraydi. Ular dunyoda Allohning oyatlarini inkor qilgan, payg‘ambarlarini masxara qilgan va Allohdan boshqasiga ibodat etgan kimsalar edi.
Qiyomat kuni esa ular jahannam yoqasida turib, o‘z ko‘zlari bilan o‘sha olovni ko‘radilar. Uning dahshatli ovozini eshitadilar, zanjirlar va kishanlarning shohidi bo‘lishadi, aql tasavvur qila olmaydigan azoblarni ko‘radilar.
Shunda qo‘rquv shunchalik kuchayadiki, qalblar halqumga kelib qoladi, nafaslar tiqilib ketadi. Ana o‘sha paytda bu gunohkorlar shunday bir orzu qiladilarki, agar ularga dunyoda shu orzu berilganida edi, Allohga hech qachon osiy bo‘lmas edilar: “Oh, koshki edi (dunyoga) qaytarilsak, Robbimiz oyatlarini yolg‘onga chiqarmaydigan mo‘minlardan bo‘lsak”. Lekin bu orzu qabul qilinadimi? Bu kechikkan pushaymon foyda beradimi?
Javob keyingi oyatda keladi: “Yo‘q! Ularning oldindan yashirib yurgan (sir)lari ularga fosh bo‘lib qoldi. Bordi-yu, (dunyoga) qaytarilsalar ham, (yana o‘sha) taqiqlangan narsalarga qaytgan bo‘lur edilar. Ular, haqiqatan, yolg‘onchilardir!” (An’om surasi, 28-oyat).
Alloh taolo ularning haqiqiy holatini ochib beradi. Agar ular dunyoga qaytarilsa ham, yana avvalgi gunoh va inkorga qaytadilar. Chunki ularning bu yerdagi pushaymoni haqiqiy iymon emas, balki azobdan qo‘rqishdir.
Ushbu Qur’oniy qissa bizga katta ibrat beradi:
– Pushaymon kech bo‘lsa, foyda bermaydi.
– Tavba eshigi faqat dunyoda ochiq. O‘lim kelganda yoki qiyomat qo‘zg‘alganda tavba qabul qilinmaydi.
– Iymon faqat og‘izdagi so‘z emas. U qalbdagi ishonch, til bilan iqror va amal bilan isbotdir.
– Alloh muhlat beradi, ammo bee’tibor qoldirmaydi.
Bu yerda biz uchun muborak Ramazon oyidagi buyuk ibrat bor.
Ramazon – pushaymondan oldingi imkoniyat oyidir.
Ramazon – tavba eshigi yopilishidan oldingi fursatdir.
Bu oyda ko‘plab insonlar do‘zaxdan ozod qilinadi.
Savol shu: “Biz ozod qilinganlardan bo‘lamizmi yoki keyin pushaymon bo‘luvchilardanmi?”.
Ramazon faqat yeb-ichishdan tiyilish emas. U gunohlardan tiyilish, Allohga chin qalb bilan qaytish oyidir. Ramazondagi har bir kun – yangi sahifa sanaladi. Har bir kecha – ko‘z yoshi bilan yillar davomidagi kamchiliklarni yuvish imkoniyatidir
Shuning uchun, ey bu so‘zlarni o‘qiyotgan aziz insonlar:
Pushaymon foyda bermaydigan kunni kutmangiz.
Ayniqsa ushbu muborak oyda tavbaga shoshilingiz.
Ko‘proq istig‘for ayting. Namozingizni to‘g‘rilang. Qur’oni karim bilan munosabatingizni mustahkamlang. Kim bilsin, balki bu Sizning hayotingizdagi oxirgi Ramazon bo‘lishi mumkin.
Allohdan so‘raymizki, Bizni Ramazon oyini g‘animat bilib, O‘ziga yaqin bo‘ladigan hamda Ramazon oyi tugaganida jahannamdan ozod bo‘ladigan bandalari qatorida qilsin! Omiyn. Ya Robbal ’aalamiyn!. …” (Doktor Zag‘lul Najjor xotiralaridan).
I.Ahmedov tarjimasi