Ayollar va bolalar olamini munavvar qilishdek eng savobli ishga o'zlarining ma'rifiy ulushlarini qo'shgan pokdomon onalarimiz – otinoyi, otinbibi, otincha, xalfalar haqida nimalar bilamiz? Otinlar aslida kim bo'lganlarini surishtirib, tabiiyki, tarixiy, ilmiy, badiiy adabiyotlarga, tabarruk qariyalarimizning xotiralariga murojaat qildik.

Izlanishlar natijasida otinlar haqida, oz bo'lsa-da, manbalar borligi, sho'rolar zamonida ular ham qatag'onga uchraganining guvohi bo'ldik. Salkam bir asr davomida xalqimizni ko'hna tarixdan, qadriyatlarimiz, dinimiz, milliyligimizdan chetlashtirish maqsadida o'rtaga parda tortilib, otinlarga nisbatan “eski”, “eskicha” iborasi qo'llab kelingan. Sho'rolar o'zlarining ilk qadamlaridan boshlaboq masjidu madrasalarimizni vayron etdilar.

“Otin” so'zi tarixga oid, tarixiy termin bo'lib, uyda maktab tutgan, bolalarni o'qitgan ayol ekaniga ishora qilinadi. “O'tar kun qo'shnimiz otinbibida qiyomgacha o'qib, keyin to kechgacha, ko'pincha kechalari ham ayamning yoniga kirib tikish tikdim” (Oybek, “Qutlug' qon” romanidan).

Otinbibi yoki otinbuvi, otinoyi – uyida maktab tutgan ayol. “Yozishni bilmaydimi? Qaydan biladi? Qishlog'imizda otinbuvi bo'lmasa, o'qimagan-da...” (Mirzakalon Ismoiliy, “Farg'ona tong otguncha”).

1. Etnografiyaga oid termin bo'lib, xotinlar yig'inida ishqiy g'azallar o'quvchi ayol. Bu o'rinda Qur'oni karimni qiroat bilan yoddan o'quvchi ayol, deyishdan qochilgan.
2. So'zlashuv tilida qo'llaniladigan so'z yoki ibora bo'lib, har qanday o'qimishli yoki o'qituvchi ayol. “Shu chinorga chiqqanga, chiqib uni yiqqanga so'zsiz xotin bo'laman, go'zal otin bo'laman” (Hamid Olimjon). “Oying ham otin bo'ladi. – Mavlon aka Karomatning gapidan zavqlanib kulib qo'ydi” (G'afur G'ulom, “Mash'al”). “Gulnor... Yo'lchiga xat yozishga qaror qilgan va so'zlarini aytib turgan, Otin qiz esa Gulnor so'zlarini silliqlab qog'ozga ko'chirgan” (Oybek, “Qutlug' qon”).
3. O'qimishli, obro'li ayollarga murojaatda yoki ular to'g'risida gap borganda ismiga qo'shib ishlatiladigan so'z: Shakar otin, Fotima otin. “Yusufbek hoji: – Bolam, Zaynab otin, sizdan hali yoshlik g'ururi ketmagan, lekin mening bolam bo'lganingizni siz ham unutmang” ( Abdulla Qodiriy , “O'tkan kunlar”). “Otincha qizim, hoy, o'zimning otincha qizim, qanisan?” (I.Rahim, “Chin muhabbat”).

Sho'rolar “Islom ayolni kamsitganini har qancha isbot qilgan” bo'lmasin, alloma ajdodlarimizning ilk saboqni o'z onalaridan olganlarining guvohi bo'lamiz. Hadis ilmining sultoni Imom Buxoriy otadan juda yosh etim qolgani tufayli onasi butun ta'lim-tarbiya ishlarini qo'liga olib, farzandini har jihatdan barkamol, solih inson qilib voyaga etkazishga kirishadi.

 Rivoyat qilishlaricha, Imom Buxoriy bolalik chog'larida ko'rmay qoladi. Onasi kunlardan birida Ibrohim Halilullohni tush ko'radi. U zot: “Ey volida! Alloh taolo betinim duoyu iltijolaring sababli o'g'lingning ko'zlariga qayta nur ato etdi”, deydilar (“Imom Buxoriy – muhaddislar sultoni”, O'zME, T. 1998 y, 10–11-b).

Hazrat Bahouddin Naqshbanddek buyuk zotni tarbiyalagan tabarruk ona Bibi Orifa o'z zamonasining oqila, zukko ayoli bo'libgina qolmay, naqshbandiya tariqatining targ'ibotchisi hamdir.

Muqimiydagi she'riyatga ishtiyoq va qobiliyatning shakllanishida onasi Oyshabibining o'rni nihoyatda katta. Tug'ma iste'dod sohibasi bo'lgan bu ayol juda ko'plab ertak va qo'shiqlarni yod bilgan, ularni ifodali so'zlab berish bilan tinglovchilarni maftun etgan. Mahalla maktabi va “Hakima oyim” madrasasida ta'lim olgach, 1872–1873 yillarda Buxoroga borib, “Mehtar oyim” madrasasida o'qigan.

Toshkent jadidlarining ulug' vakili Munavvar qori Abdurashidxonovning otasi Abdurashidxon – mudarris, onasi Hosiyatxonim – otin bo'lgan. Munavvar dastlab onasi qo'lida savod chiqargan. Keyinchalik Toshkentning “Yunusxon” madrasasida, so'ng Buxoroda o'qigan...

Sadriddin Ayniyning otasiga eski maktabdagi domlaning o'qitish uslubi yoqmagach, yosh Sadriddinni otinbibi maktabida o'qitgani haqida ma'lumotlar bor. Qator madrasalarda bilim olib, buyuk yozuvchi, sharqshunos olim, jamoat arbobi bo'lib etishgan Sadriddin Ayniy o'zining “Eski maktab” nomli qissasida otinbibi maktabini bola tili bilan quyidagicha tasvirlaydi: “Otinbibining dars berish usuli domlanikiga qaraganda biroz boshqacharoq edi. U qalamday bir cho'pchani qo'liga olib, har bir harfni ko'rsatar va uning nomini ayttirar edi. Otinbibi o'zining butun vaqtini saboq beruvga sarf etar, har bir bolani navbati bilan o'z oldiga chaqirib dars berar va bu bilan kunlik o'qish o'tar edi”.

Demak, ota-bobolarimiz qizdir, o'g'ildir, unga juda yoshlikdan savod sabog'ini berib, diniy va dunyoviy ilmlarni puxta egallashlarida domlalar, otinlar, otinoyilar, otinbuvilar xizmatidan foydalanib kelganlar.

Marhamat ALIMOVA,

tarix fanlari nomzodi