Jaholatga ma'rifat bilan kurashmoq lozim
Muqaddas islom dini odob axloq, mehr muabbat va insonpavarlik dek guzal g'oyalarni o'z ichiga olganligi cababli turli zamonlarda odamlar bu dindan turlicha foydalana boshladilar. Kimdur dunyo va oxiratining manfaati uchun foydalangan bo'lsa, islom dini deyilsa eshitgan odam mumdek erib qolishini bilgan g'arazli kishilar o'zining moddiy yo botil g'oyasini amalga oshirish uchun ishlatadigan bo'lib qoldi. Ushbu botil g'oya va aqidalarni sezgan ulug' zot va allomalrimiz o'z zamonalarida mazkur toifalarning yo'lini to'smoq uchun o'z bilim va mahoratlarini ishga solib ko'p natijalarga erishdilar va muqaddas islom dinimizni bizgacha toza va sof etkazib berish baxtiga musharraf bo'ldilar. Shuning uchun biz ham bugungi global holatini nazarda tutmay befarq va loqayd bo'lib panja ortidan qarab o'tiradiganlardan bo'lsak, kelajak avlod haqqini poymol qilib ular oldida javobgar bo'lib qolishimiz muqarrar bo'ladi.
Bugun dunyoning ba'zi bir mamlakatlarida turli toifa va aqidaparastlar o'z g'arazli g'oyalarini amalga oshirish uchun islom dini niqobi ostida amal qilib, o'qlari nishonga etmoq uchun hadisi sharif va Qur'oni karim oyatlarini o'z manfaatlari yo'lida tafsir qilmoqdalar.
Avvalan bilmoq kerakki, Qur'onni gafsir qilib unga ma'no berishga faqat mujtahid (tafsir, hadis, fiqh va usul ilmlarni bilgan kishi)haqlidirki, bu ish vaqtida o'z ifodasin topgan. Zero hadisda kelganki: «Qur'onni kim o'z fikri bilan tafsir qilsa joyini jahannamdan tayyyorlab qo'ysun». Shuningdek Qur'oni karimda shunday oyatlar mavjudki, ularning ma'nolarini Parvardigordan boshqa hej kim bilmaydi deb Qur'nda ta'kidlangan. Shuning uchun bizning Hanafiy mazhabimiz ulamolari shunday oyatlarning ma'nosini Olloh taologa havola qilib ma'no berishidan o'zlarini tiyadilar. Bundan tashqari Qur'on va hadislarning nosix va mansux(hukmi bekor qilingan) lari bor bo'lib, mufassir ularni ham mukammal bilmog'i lozim bo'ladi. Mansux oyatlarga imon keltiriladi ammo unga amal qilinmaydi.
Yuqorida ta'kidlab o'tganimizdek bugungi yangi firqalar Qur'ni karim va hadislarni ko'r-ko'roni ta'vil qilib tinj hayot kechirib turgan jamiyatni halokat girdobiga tortmoqdalar. Hudovand taboraka va taolo shunday kimsalardan ogoh bo'lmog'imiz uchun qo'yidagi oyatni Qur'onda keltirib marhamat qiladi: (Oyat ma'nosi) «Bu Kitoda(Qur'nda) ma'nosi aniq va ravshan oyatlar va ham mutashobih(tushinishi qiyin bo'lgan) oyatlar ham o'rin olgandir. Endi dillarida haq yo'ldan og'ish bo'lgan kimsalar odamlarni aldab fitnaga solish va o'z havoi nafslariga muvofiq tafsir qilish uchun Uning mutashobih oyatlariga ergashadilar,- Holbuki, unday oyatlarni ta'vilini yolg'iz Ollohgina bilur…..» deb bayon qilingan. ( Oli Imron 7 oyat). Mazkur oyat xususida Payg'ambarimz (alayhissalom) bunday deganlar: «Bir qavmning Qur'on oyatlari ustida ta'vil qilishi, ularning xatoga yo'l tutishiga sabab bo'ladi va ular fitnaga yo'l tutadi so'ngra ular Qur'ondan mutashobih oyatlariga ergashadilar. Bu hol ularni halokatga olib borabi».(Qatoda rivoyati). Boshqa bir hadisda bunday deyilgan: «Agar Qurondan mutashobih oyatlariga ergashganlarni ko'rsangizlar, ulardan uzoqlashingiz».(Tafsiri Abd).
Mazkur oyat va hadisi shariflardan xulosa chiqorib shuni aytish mumkinki, bugun dunyoda o'z qabih amallari bilan xavf solib turgan firqalardan biri «IShID» ( Iroq va Shom Islom davlati) , «Hizbut-tahrir» va boshqa guruhlar mavjudligidan barcha yurtdoshlarimiz ogoh bo'lmoqlari lozim. Zero Hazrati Ali (karramallohu vajhahu) bir ming to'rt yuz yil muqaddam ularning sifatlarini bayon qilib bunday deganlar: «Qachon qora bayroqlarni ko'rsangiz erni lozim tuting. (ya'ni makoningizda turing ularga ergashmang) Qo'llaringiz va oyoqlaringizni qimirlatmang.(ularga moddiy va ma'naviy yordam bermang) So'ng zaif bir qavm zohir bo'lur. Ular e'tiborga sazovor emaslar. Ularning qalblari temirning zangiga o'xshaydi.(odamlarga rahm qilmaydilar, shafqatsiz azob beradilar) Ular mol-mulk sohiblaridirlar. Ahdga ham, va'daga ham vafo qilmaslar. Haqqa chaqirurlar, lekin o'zlari haq ahlidan emaslar. Ismlari laqabdir. Nisbatlari qishloq-shaharlarigadir. Sochlari ayollarning sochlariga o'xshab osilib turadi. Ular oxiri borib o'zaro ixtilof qiladilar…..».
Hulosa sifatida shuni alohida ta'kidlash lozimki, jahonda kechayotgan murakkab jarayonlar yoshlar tarbiyasiga yanada jiddiyroq e'tibor berishni talab etmoqda. Hususan har bir ota- ona bo'ynidagi mas'uliyatni his etib farzandlarining har nafas va har bir qadamidan xabardor bo'lib ularning yuradigan yo'li hamda do'stu hamso'hbatlari kimligini bilib turishlari shart va lozim dur. Urush janjallar bizdan uzoqdaku deb beparvo bo'lish aslo mumkin emas. Garchi yurtimiz Hudoga shukr tinch-osuda bo'lsada bu xatarlarni oldi olinmasa, uning tafti etib kelishi mumlmgini unutmasligimiz darkor. Zero hozirgi globallshuv davrida internet orqali dunyoning bir chetida turib, odamlarga o'z g'oyasini singdirish mumkin bo'lgan davrda yashamoqdamiz. Shuning uchun mazkur toifalarga nisbatan « fikrga qarshi fikr, g'oyaga qarshi g'oya, jaholatga qarshi ma'rifat bilan kurashish har qachongidan ko'ra muhim ahamiyat kasb etmoqda» deb yozgan edilar marhum Yurtboshimiz o'z «Yuksak ma'naviyat engilmas kuch» asarlarida.
Bir muborak hadisning ma'nosida bunday deyilgan:
« Kim erta o'yqudan turib oilasiga tinchlik va ahli oilasini sihhat va salomat topsa hamda farzandlari uchun bir kunlik eguli naprsasi bo'lsa bilsinki u eng boy va baxtli insondir».
Yana bir hadisda: «Mening umatim ikki ne'matning qadriga vaqtida etmaydi. Biri tinchlik ikkinchisi esa sihhat va salomatlikdir». deyilgan. Shuning uchun bugungi tinchlik va xotirjamligimizga shukr qilib, ushbu ulug' ne'matni avaylab asrash har bir fuqaroning burchi ekanligini aslo unutmasligimiz lozim.
Fazliddin Karomatulloh
Sariosiyo tumani «Hoja Alouddin Attor» j. masjidi imom xatibi
Halol bo‘ling, rost so‘zlang, iymon va insoniylikni asrang!
Halollik va rostgo‘ylik insonning shaxsiy fazilatlari bo‘lish bilan birga, oila mustahkamligi, jamiyat taraqqiyoti va ijtimoiy munosabatlarning barqarorligini ta’minlaydigan muhim milliy, diniy, ma’naviy-axloqiy qadriyatlardir.
Islom dinida halollik va rostgo‘ylikka inson hayotining barcha sohalarini qamrab oluvchi muhim tamoyillar sifatida qaraladi. Halol va haromni farqlash, shubhali ishlardan saqlanish, o‘zgalarning haq-huquqini poymol qilmaslik, rostgo‘y va adolatli bo‘lish insonning nafaqat shaxsiy kamoloti, balki jamiyat oldidagi mas’uliyatini ham belgilaydi.
Qur’oni karim oyatlari va Payg‘ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallamning ko‘plab hadisi shariflarida insonlarni halollik va rostgo‘ylikka da’vat qilish, har doim halol bo‘lishga undash, aldov va yolg‘on guvohlik berishdan qaytarishga alohida e’tibor qaratilgan. Zero, halollik va rostgo‘ylik insonning ma’naviy kamolotini, imoni mustahkam va axloqi go‘zalligini namoyon etuvchi eng muhim fazilatlardir. Harom va yolg‘on esa nafaqat shaxsning obro‘si va unga ishonchini yemiradi, balki jamiyatda o‘zaro ishonchsizlik, adovat va nizolar kelib chiqishiga ham sabab bo‘ladi.
Alloh taolo "Nahl" surasining 105-oyatida bunday marhamat qilgan: “Yolg‘on so‘zlarni faqat Allohning oyatlariga imon keltirmaydiganlargina to‘qiydilar. Aynan o‘shalarning o‘zlari yolg‘onchilardir”.
Bu o‘rinda yolg‘onning qanchalik og‘ir ma’naviy illat ekani bayon qilinib, uning Allohning oyatlariga munosabat bilan bog‘liq jihati ko‘rsatib berilyapti. Oyatning nozil bo‘lish sababi Makka mushriklarining Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamga nisbatan turli asossiz da’volarni ilgari surgani, jumladan, u zotni yolg‘onchilikda ayblaganidir. Ular Qur’oni karimni go‘yo Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning o‘zlari to‘qib chiqargani to‘g‘risida asossiz da’volarni ilgari surgan. Qur’oni karim esa bunday iddaolarni ochiq-oydin rad etgan.
Aslida yolg‘onni faqat imonsiz kishilargina to‘qiydi. Chunki, mo‘min kishi yolg‘onni katta gunoh deb biladi. Yolg‘on sababli qiyomatda azobga qolishdan qo‘rqadi. Shuning uchun har qanday vaziyatda rostgo‘y bo‘lishga intiladi. Hatto o‘z manfaatiga zid bo‘lgan holatlarda ham haqiqatni aytishni afzal biladi. Zero, haqiqiy imon insonni faqat ibodatlarga emas, balki yuksak axloqiy fazilatlarga ham undaydi.
Islom ta’limotida halollik va to‘g‘riso‘zlik maqtalgan, yolg‘on gapirish va haqiqatni yashirish keskin qoralangan. Jumladan, Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam bunday deganlar: “Nabiysollallohu alayhi vasallam:“Rostgo‘ylikni o‘zingizga lozim tutingiz (rostgo‘y bo‘lingiz)! Chunki, rostgo‘ylik yaxshilikka yetaklaydi, yaxshilik esa jannatga yetaklaydi. Kishi doim rost gapirsa, Allohning huzurida “siddiq” (o‘ta rostgo‘y) deb yozib qo‘yiladi. Yolg‘ondan saqlaning! Chunki, yolg‘on fojirlikka (gunoh va buzuqlikka) yetaklaydi, fojirlik esa do‘zaxga yetaklaydi. Kishi yolg‘on gapiraversa, Allohning huzurida “kazzob” (o‘ta yolg‘onchi) deb yozib qo‘yiladi”, dedilar”. (Imom Buxoriy rivoyati).
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam rostgo‘ylik va yolg‘onchilikning inson axloqi, ma’naviy hayoti va oxiratiga qay darajada ta’sir qilishini ochiq tarzda bayon qilib beryaptilar. Hadis mazmunidan anglashiladiki, insonning jannatga yoki do‘zaxga tushishida uning tili, ya’ni rostgo‘yligi yo yolg‘onchiligi hal qiluvchi omillardan ekan.
Payg‘ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallam halol va harom o‘rtasidagi shubhali narsalardan saqlangan kishi dini va obro‘yini pok saqlashi borasida bunday marhamat qilganlar: No‘’mon ibn Bashir roziyallohu anhudan rivoyat qilinishicha,“Rasululloh sollallohu alayhi vasallam bunday deganlarini eshitdim: “Halol ham aniq, harom ham aniq. Ularning o‘rtasida shubhali narsalar bor. Ko‘p odamlar buni bilmaydi. Kim shubhalardan saqlansa, dini va obro‘yini pok saqlaydi...” (Imom Buxoriy rivoyati).
Bu o‘rinda Nabiy sollallohu alayhi vasallam insonlarni ehtiyotkorlik va poklikka da’vat etmoqdalar. Chunki, halollik tamoyillariga amal qilgan inson hayotning har bir jabhasida, jumladan, so‘zida, oilaviy munosabatlarida, ta’lim olishda, mehnat faoliyatida va jamiyatdagi o‘zaro munosabatlarida adolat, poklik va rostgo‘ylikka intiladi. O‘zgalarning haq-huquqlarini hurmat qiladi, birovning mol-mulki yoki mehnatining mahsuliga tajovuz qilmaydi, aldov, xiyonat va manfaatparastlikdan uzoq bo‘lishga harakat qiladi. Bunday fazilatlar insonning shaxsiy obro‘-e’tiborini yuksaltirish bilan birga jamiyat a’zolari o‘rtasida o‘zaro ishonch va hamkorlik muhitini mustahkamlaydi.
Muxtasar qilib aytganda, halollik va rostgo‘ylik ijtimoiy hayotning barqarorligini, insonlar o‘rtasidagi ishonch va jamiyat taraqqiyotini ta’minlovchi muhim ma’naviy-axloqiy asosdir. Islom ta’limotidagi halollik, rostgo‘ylik, adolat va omonatdorlikka oid ko‘rsatmalar bu qadriyatlarning inson va jamiyat hayotidagi o‘rni naqadar muhim ekanini ko‘rsatadi. Har bir inson o‘z hayoti va faoliyatida halollik, rostgo‘ylik, adolat va vijdonlilikni ustuvor tamoyilga aylantirsa, jamiyatda sog‘lom ma’naviy muhitni shakllantirish imkoniyati ortadi.
Yo‘ldoshxon Isayev, Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi ilmiy xodimi.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati
