Islom – ilm-ma'rifat dini, shuning uchun u barcha musulmon va muslimalarga ilm olishni farz qilgan. Qur'oni karimning ilk nozil bo'lgan quyidagi oyat mazmuni ham bunga dalolat qiladi:
“O'qing (ey, Muhammad! Butun borliqni) yaratgan zot bo'lmish Rabbingiz ismi bilan!” (Alaq, 1).
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam ham ummatlariga beshikdan qabrgacha ilm izlashni buyurganlar. Chunki ilm ruhning ozuqasidir. Insoniyat ilm bilangina Allohni taniydi, haqiqiy saodatni qo'lga kiritadi, uning sharofati bilan yuksaladi.
Ilm esa ustozning sa'y-harakati, tinimsiz mehnati, g'ayrati va matonati bilan egallanadi. Ahli ilmlar – ziyolilarni bejizga “anbiyolarning merosxo'rlari” deb e'zozlanmaganlar. Qur'oni karimda o'zi egallagan ilmni boshqalarga o'rgatgan ustozlarning sha'ni-sharafi naqadar ulug'ligi haqida bunday marhamat qilinadi:
“...Alloh sizlardan imon keltirgan va ilm ato etilgan zotlarni (baland) daraja (martaba)larga ko'tarur. Alloh qilayotgan (barcha yaxshi va yomon) amallaringizdan xabardordir” (Mujodala surasi, 11-oyat).
Rasululloh sollallohu alayhi vasallamdan rivoyat qilingan hadisi shariflarda boshqalarga ilm-ma'rifatni o'rgatgan ustozlar alohida ehtiromga loyiq zotlar deya ta'riflanadi. Abdulloh ibn Mas'ud roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: "Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: "Ikki kishiga hasad (havas ma'nosida) qilish joiz: birinchisi – Alloh taolo bergan mol-dunyoni haq yo'lga infoq-ehson qiluvchi kishiga; ikkinchisi – Alloh taolo ilm bergan bo'lsayu, o'sha ilm bilan hukm qilgan va uni boshqalarga o'rgatgan kishiga", deganlar. (Imom Buxoriy va Muslim rivoyati).
Abu Hurayradan (roziyallohu anhu) rivoyat qilingan hadisda Rasululloh sollallohu alayhi va sallam bunday deganlar: "Agar inson vafot qilsa, uning barcha amali to'xtaydi, faqat uch narsada to'xtamay nomai a'moliga yozib boriladi: 1) sadaqai joriya, ya'ni kishilarga manfaati etadigan madrasa, ko'prik, ariq kabilarga sarflangan sadaqa, ehson; 2) manfaatli ilm, ya'ni o'rgatilgan ilm yoki yozib qoldirilgan asar; 3) ota-onasiga duo qiluvchi solih farzand qoldirilishi" (Imom Muslim rivoyati). Bundan ma'lum bo'ladiki, ustozlar tarqatgan ilm ularning vafotidan keyin ham savob keltiraveradi.
Shuning uchun ilm toliblaridan, qolaversa barcha kishilardan olimni e'zozlash, hurmatini joyiga qo'yish, ilm bilan shug'ullanishi uchun sharoit yaratib berish talab etiladi. Ustozga mehr qo'ymagan, hurmat qilmagan shogirdning ilmni puxta egallashiga ishonish qiyin. Bemor kishi o'z ixtiyorini butunlay tabibga topshirganiday, ta'lim oluvchi shogird ham o'zini batamom muallim ixtiyoriga topshirishi, uni e'zozlab hurmatlashi va doimo xizmatida shay turishi kerak bo'ladi. bu esa ustozni qalbidagi, ong-shuuridagi bor bilimini berishiga sabab bo'ladi.
Abdulloh ibn Abbos roziyallohu anhu o'zidan yoshi ulug' bo'lgan Zayd ibn Sobit roziyallohu anhuning ulovlari tizginini ushlab, unga minishlarida yordam berib bunday deganlar: "Ulamolarga shunday xizmat qilishga buyurilganmiz. Agar shogird ulug'lik sifatiga etmay turib, undan faxrlanib kibrlansa, johildir. Zero, ilm-hikmat mo'min kishining yo'qotgan narsasidir, qachon topsa, uni olishga haqli".
Muallimning ham o'ziga xos burch va vazifalari mavjud. Muallim shogirdiga shafqatli bo'lishi, ularni o'z farzandidek ko'rishi, bergan ilmi uchun ulardan haq talab etmasligi, ilm bergani uchun mukofot va tashakkur istamasligi, balki Alloh yo'lida xolis ilm o'rgatishi lozim bo'ladi. Ustoz shogirdlariga biron narsani minnat qilmaydi, balki ularning qalblariga ilmni mahkamlash orqali Allohga yaqin bo'lishni niyat qiladi, tirishqoq shogirdlarini ma'naviy taqdirlash va rag'batlantirishni afzal deb biladi.
Tarixda ustoz va shogirdlikning go'zal ibratlari bor. Ikki buyuk shoir Abdurahmon Jomiy va Alisher Navoiyning ustoz va shogirdlik munosabatlari necha asrdan buyon hammani lol qoldirib kelyapti: Alisher Navoiy hayotda ham, ijodda ham hamisha ustoziga ergashdi, unga o'xshashga intildi. Ustozi kabi u ham “Hamsa” yozdi, ustozining “Nafahotul-uns” asarini yanada boyitib, “Nasoyimul-muhabbat” nomli yangi asar yozdi. Huddi shuningdek, o'z davrining ikki buyuk allomasi Qozizoda Rumiy bilan Mirzo Ulug'bekning ustoz-shogirdlik munosabatlari tarix sahifalariga oltin harflar bilan bitib qo'yilgan.
O'rta asrlarning ulug' faqihi Alouddin Samarqandiyning o'zining iqtidorli shogirdi Abu Bakr Kosoniyga ko'rsatgan lutf va marhamati ham barchaga ibrat bo'larlidir. Abu Bakr ustozidan olgan ilmida shu qadar yuksaldiki, ustozining ko'p jildli mashhur “Tuhfatul-fuqaho” asariga go'zal bir sharh yozib, uni “Bado'eus-sanoi fi tartibush-sharoi” (Din hukmlarini tartiblashda go'zal san'atlar) deya nomladi.
Alloh taolo barchalarimizni ilm o'rganadigan, ilm o'rgatadigan ma'rifatli bandalaridan aylasin, ustozlarimizga dunyo va oxiratda ulkan savob va mukofotlarini ato etsin, barchalarimizga ikki dunyo saodatiga erishini muyassar qilsin!
Abdulhay TURSUNOV,
O'zbekiston musulmonlari idorasining
Namangan viloyat vakili
Muhtaram Prezidentimiz tashabbusi bilan barpo etilgan O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazining Qur’oni karim zali markazida VII asrga mansub qadimiy Qur’on qo‘lyozmasi — Usmon Mus'hafi namoyish etilmoqda. Ammo bu nodir qo‘lyozmaning bugungi manziliga yetib kelguniga qadar bosib o‘tgan yo‘li qariyb o‘n to‘rt asrlik Qur’on kitobati tarixi, Samarqand, Sankt-Peterburg, Ufa va Toshkent bilan bog‘liq murakkab tarixiy jarayonlarni qamrab oladi. Bu tarixni anglash uchun avvalo Qur’oni karimning ilk bor Mus'haf shaklida jamlanish jarayoniga nazar tashlash, xabar bermoqda iccu.uz.
VII asr: Qur’onning Mus'haf shaklida jamlanishi
Qur’oni karimning Mus'haf shaklida jamlanishi ikki muhim bosqichda amalga oshgan. Payg‘ambar Muhammad sollallohu alayhi vasallam hayotlik davrlarida Qur’on oyatlari sahobalar tomonidan yod olinib, vahiy kotiblari tomonidan turli yozuv materiallariga qayd etilgan. Biroq ular hali yagona Mus'haf holida jamlanmagan edi.
Payg‘ambar vafotlaridan keyin Abu Bakr Siddiq xalifaligi davrida yuz bergan Yamoma jangida ko‘plab Qur’on qorilarining shahid bo‘lishi Qur’on matnini bir joyga jamlash zaruratini kuchaytirdi. Imom Buxoriy Zayd ibn Sobitdan rivoyat qilgan hadisga ko‘ra, Umar ibn Xattob Abu Bakrga Qur’onni jamlashni taklif qilgan. Bu vazifa Zayd ibn Sobitga topshirilgan. Zayd Qur’on oyatlarini yozma manbalar hamda sahobalarning yodidagi qiroatlar bilan solishtirib jamlagan. Natijada Qur’on suhuf — sahifalar majmuasi holiga keltirilgan. Bu sahifalar dastlab Abu Bakrda, keyinchalik Umar ibn Xattobda, undan so‘ng esa Hafsa binti Umar huzurida saqlangan.
Usmon ibn Affon davri: rasmiy Mus'haf nusxalari
Usmon ibn Affon xalifaligi davrida islom davlati hududi kengayib, turli o‘lkalardagi musulmonlar orasida Qur’on qiroatiga oid tafovutlar sezila boshladi. Imom Buxoriy Anas ibn Molikdan rivoyat qilgan hadisga ko‘ra, Huzayfa ibn Yamon Armaniya va manbalarda 'Azarbayjon' deb atalgan tarixiy hududlarga yurishlarida Shom va Iroq askarlari orasidagi qiroat farqlarini ko‘rib, Usmon ibn Affonni bundan ogohlantirgan.
Shundan so‘ng xalifa Hafsa binti Umar huzuridagi sahifalarni olib kelishni buyurib, Zayd ibn Sobit, Abdulloh ibn Zubayr, Sa’id ibn Os va Abdurahmon ibn Horis ibn Hishomdan iborat hay’atga rasmiy Mus'haf nusxalarini tayyorlashni topshirgan. Tayyorlangan Mus'haflar musulmon dunyosining yirik markazlariga yuborilgan. Shu tariqa Abu Bakr davrida Qur’on bir joyga jamlangan bo‘lsa, Usmon ibn Affon davrida mazkur matn asosida rasmiy Mus'haf nusxalari tayyorlanib, musulmon o‘lkalariga tarqatilgan.
Mus'hafning Markaziy Osiyoga kelish tarixi
Mus'hafning Markaziy Osiyoga aynan qachon va qanday yo‘l bilan kelgani masalasi hanuz ilmiy tadqiqotlar mavzusi bo‘lib qolmoqda. Keng tarqalgan ma’lumotlarga ko‘ra, “Usmon Mus'hafi” XIV asrda buyuk bobomiz Amir Temur tomonidan Iroqdan Samarqandga olib kelingan. Shundan so‘ng ushbu nodir qo‘lyozma uzoq yillar davomida Samarqanddagi Nodir Devonbegi madrasasida e’zoz bilan saqlangan.
1868-yil: Samarqanddan Sankt-Peterburgga
Usmon Mus'hafi tarixining hujjatlar bilan aniqroq kuzatiladigan davri XIX asrdan boshlanadi. Mus'haf 1868-yilda (ayrim manbalarda 1869-yilda) Samarqanddan Sankt-Peterburgga olib ketilgan va avval Rossiya xalq maorifi vazirligiga, keyinchalik esa Saltikov-Shchedrin kutubxonasiga topshirilgan.
1905-yil: Mus'hafning faksimile nusxalari
Sankt-Peterburgda Mus'haf nafaqat saqlangan, balki ilmiy va nashriy jihatdan o‘rganilgan. 1905-yilda uning 50 dona faksimile nusxasi tayyorlangan. Bu nashr qadimiy qo‘lyozmani bevosita ko‘rish imkoniga ega bo‘lmagan tadqiqotchilar uchun uning matni va yozuv xususiyatlarini o‘rganishda muhim manbaga aylangan.
1917-yildan keyin: Mus'hafni qaytarish talabi
Siyosiy o‘zgarishlardan so‘ng musulmon jamoatchiligi qadimiy Mus'hafni o‘z tasarrufiga qaytarish masalasini ko‘tardi. Natijada qo‘lyozma Sankt-Peterburgdan chiqarilib, dastlab Ufaga olib borildi. Shundan keyin uning yo‘li yana Turkiston tomon burildi.
1924-yil: Toshkentga qaytish
1924-yilda Usmon Mus'hafi Toshkentga qaytarilgan. Qo‘lyozma O‘zbekiston davlat tarixi muzeyida saqlana boshlagan. Shu tariqa Mus'hafning qariyb yarim asr davom etgan Samarqand — Sankt-Peterburg — Ufa — Toshkent tarixiy yo‘li yakunlangan.
1989-yil: diniy idora tasarrufiga topshirilishi
Mus'haf bir necha o‘n yil davomida muzey fondida saqlandi. 1989-yilda O‘zbekiston hukumati qarori asosida qo‘lyozma O‘zbekiston musulmonlari idorasiga topshirildi. 1989-yil 14-mart kuni Toshkentda bo‘lib o‘tgan musulmonlarning to‘rtinchi qurultoyida Mus'haf musulmonlar tasarrufiga qaytarilgani e’lon qilindi. Keyingi yillarda u Hazrati Imom majmuasidagi Mo‘yi Muborak madrasasida saqlandi.
1996–2000-yillar: YUNЕSKO e’tirofi
Usmon Mus'hafining xalqaro miqyosdagi tarixida 1990-yillar alohida o‘rin tutadi. O‘zbekiston qo‘lyozmani YUNЕSKOning “Memory of the World” — “Jahon xotirasi” xalqaro reyestriga kiritish uchun 1996-yilda taqdim etdi. 1997-yilda Usmon Mus'hafi ushbu xalqaro reyestrga kiritildi. 2000-yil 28-avgustda esa mazkur e’tirofni tasdiqlovchi maxsus sertifikat taqdim etildi. Shu tariqa qo‘lyozma xalqaro darajada muhim yozma tarixiy meros sifatida e’tirof etildi.
2007-yil: maxsus saqlash tizimi
Qadimiy qo‘lyozmani zamonaviy talablar asosida saqlash maqsadida 2007-yil 8-iyunda O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 115-son qarori qabul qilindi. Germaniyada ishlab chiqarilgan maxsus himoya qurilmasi olib kelinib, Mus'hafni muayyan harorat va namlik sharoitida saqlash tizimi yaratildi. Bu qo‘lyozmaning uzoq muddat saqlanishini ta’minlash yo‘lidagi muhim bosqichlardan biri bo‘ldi.
2025-yil 13-noyabr: yangi manzil
Usmon Mus'hafi tarixidagi navbatdagi muhim sana — 2025-yil 13-noyabr. Shu kuni qo‘lyozma Hazrati Imom majmuasidagi Mo‘yi Muborak madrasasidan O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markaziga olib kelinib, Qur’oni karim zalidagi maxsus himoyalangan vitrinaga joylashtirildi. Shu kundan buyon qariyb o‘n to‘rt asrlik tarix bilan bog‘liq ushbu nodir yodgorlik Markazning Qur’on zalida namoyish etilmoqda.
338 varaqdan iborat Mus'haf
Bugungi kunda ushbu Mus'haf 338 varaqdan iborat bo‘lib, har bir varaqning o‘lchami 53 × 68 santimetrni tashkil etadi. Qur’on matni kiyik terisiga Hijoz xatida bitilgan. Qo‘lyozma yozuvida harakat va nuqtalar qo‘llanmagan, har bir sahifada esa 12 qator matn joylashtirilgan. Qur’oni karimdagi 114 suradan 89 tasi ushbu Mus'hafda saqlanib qolmagan. Qolgan 23 ta suraning ayrim qismlari bizgacha yetib kelgan. Faqat ikkita sura — An’om va Toha suralari to‘liq holatda saqlangan.
Bugun: 65 metrlik gumbaz ostidagi Mus'haf
O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazining Qur’oni karim zaliga kirgan mehmon avvalo uning ko‘lamini his qiladi. Sakkiz qirrali zalning diametri 45 metr, umumiy maydoni 1 638 kvadrat metrni tashkil etadi. Nigoh yuqoriga ko‘tarilganda 65 metr balandlikdagi ulkan gumbaz ko‘rinadi. Uning bezaklarida 1 million 600 mingdan ortiq Svarovsiy kristallari foydalanilgan. Zalda zamonaviy multimedia texnologiyalari asosida maxsus Qur’oni karim mapping-shousi ham namoyish etiladi. Unda Qur’oni karimning nozil bo‘lish jarayoni yorug‘lik, tasvir va ovoz uyg‘unligi vositasida ta’sirchan va badiiy shaklda gavdalantiriladi. Ana shu mahobatli va ramziy makonning markazida esa VII asrga mansub Usmon Mus'hafi joylashgan.
Bir Mus'haf atrofida 114 Qur’on qo‘lyozmasi
Qur’on zalining ekspozitsiyasi faqat Usmon Mus'hafi bilan cheklanmaydi. Markaziy eksponat atrofida jami 114 ta Qur’on qo‘lyozmasi jamlangan. Bu son ramziy jihatdan ham muhim: Qur’oni karim 114 suradan iborat. Ekspozitsiyada Somoniylar, Qoraxoniylar, Saljuqiylar, G‘aznaviylar, Temuriylar va Shayboniylar davriga oid Qur’on nusxalarini ko‘rish mumkin. Shu tariqa zalga tashrif buyurgan kishi faqat bitta qadimiy qo‘lyozmani emas, balki Markaziy Osiyoda asrlar davomida shakllangan Qur’on kitobati, xattotlik va qo‘lyozmachilik madaniyatini bir makonda ko‘radi.
8 ta ipak gilam va 8 ta shams
Qur’on zalining yana bir muhim badiiy qismi — Qur’on oyatlari tushirilgan yirik ipak gilamlardir. Zalning 4 ravoq qismida jami 8 ta yirik ipak gilam joylashtirilgan. Ularga Qur’oni karimning turli suralaridan tanlangan oyatlar bitilgan. Shu tariqa me’morchilik, xattotlik, qo‘lyozma merosi va zamonaviy muzey texnologiyalari yagona makonda uyg‘unlashtirilgan. Bundan tashqari, gilamlar ustiga doira shaklidagi 8 ta shams joylashtirilgan bo‘lib, ularning har biriga maxsus duolar bitilgan.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati