Sayt test holatida ishlamoqda!
16 Noyabr, 2026   |   6 Jumadul soni, 1448

Toshkent shahri
Tong
05:50
Quyosh
07:12
Peshin
12:13
Asr
15:22
Shom
17:06
Xufton
18:23
Bismillah
16 Noyabr, 2026, 6 Jumadul soni, 1448

Ustozga ehtirom

30.09.2021   5603   6 min.
Ustozga ehtirom

Islom – ilm-ma'rifat dini, shuning uchun u barcha musulmon va muslimalarga ilm olishni farz qilgan. Qur'oni karimning ilk nozil bo'lgan quyidagi oyat mazmuni ham bunga dalolat qiladi:   

“O'qing (ey, Muhammad! Butun borliqni) yaratgan zot bo'lmish Rabbingiz ismi bilan!” (Alaq, 1).

Rasululloh sollallohu alayhi vasallam ham ummatlariga beshikdan qabrgacha ilm izlashni buyurganlar. Chunki ilm ruhning ozuqasidir. Insoniyat ilm bilangina Allohni taniydi, haqiqiy saodatni qo'lga kiritadi, uning sharofati bilan yuksaladi.

Ilm esa ustozning sa'y-harakati, tinimsiz mehnati, g'ayrati va matonati bilan egallanadi. Ahli ilmlar – ziyolilarni bejizga “anbiyolarning merosxo'rlari” deb e'zozlanmaganlar. Qur'oni karimda o'zi egallagan ilmni boshqalarga o'rgatgan ustozlarning sha'ni-sharafi naqadar ulug'ligi haqida bunday marhamat qilinadi:

“...Alloh sizlardan imon keltirgan va ilm ato etilgan zotlarni (baland) daraja (martaba)larga ko'tarur. Alloh qilayotgan (barcha yaxshi va yomon) amallaringizdan xabardordir” (Mujodala surasi, 11-oyat).

Rasululloh sollallohu alayhi vasallamdan rivoyat qilingan hadisi shariflarda boshqalarga ilm-ma'rifatni o'rgatgan ustozlar alohida ehtiromga loyiq zotlar deya ta'riflanadi. Abdulloh ibn Mas'ud roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: "Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: "Ikki kishiga hasad (havas ma'nosida) qilish joiz: birinchisi – Alloh taolo bergan mol-dunyoni haq yo'lga infoq-ehson qiluvchi kishiga; ikkinchisi – Alloh taolo ilm bergan bo'lsayu, o'sha ilm bilan hukm qilgan va uni boshqalarga o'rgatgan kishiga", deganlar. (Imom Buxoriy va Muslim rivoyati).

Abu Hurayradan (roziyallohu anhu) rivoyat qilingan hadisda Rasululloh sollallohu alayhi va sallam bunday deganlar: "Agar inson vafot qilsa, uning barcha amali to'xtaydi, faqat uch narsada to'xtamay nomai a'moliga yozib boriladi: 1) sadaqai joriya, ya'ni kishilarga manfaati etadigan madrasa, ko'prik, ariq kabilarga sarflangan sadaqa, ehson; 2) manfaatli ilm, ya'ni o'rgatilgan ilm yoki yozib qoldirilgan asar; 3) ota-onasiga duo qiluvchi solih farzand qoldirilishi" (Imom Muslim rivoyati). Bundan ma'lum bo'ladiki, ustozlar tarqatgan ilm ularning vafotidan keyin ham savob keltiraveradi.

Shuning uchun ilm toliblaridan, qolaversa barcha kishilardan olimni e'zozlash, hurmatini joyiga qo'yish, ilm bilan shug'ullanishi uchun sharoit yaratib berish talab etiladi. Ustozga mehr qo'ymagan, hurmat qilmagan shogirdning ilmni puxta egallashiga ishonish qiyin. Bemor kishi o'z ixtiyorini butunlay tabibga topshirganiday, ta'lim oluvchi shogird ham o'zini batamom muallim ixtiyoriga topshirishi, uni e'zozlab hurmatlashi va doimo xizmatida shay turishi kerak bo'ladi. bu esa ustozni qalbidagi, ong-shuuridagi bor bilimini berishiga sabab bo'ladi.

Abdulloh ibn Abbos roziyallohu anhu o'zidan yoshi ulug' bo'lgan Zayd ibn Sobit roziyallohu anhuning ulovlari tizginini ushlab, unga minishlarida yordam berib bunday deganlar: "Ulamolarga shunday xizmat qilishga buyurilganmiz. Agar shogird ulug'lik sifatiga etmay turib, undan faxrlanib kibrlansa, johildir. Zero, ilm-hikmat mo'min kishining yo'qotgan narsasidir, qachon topsa, uni olishga haqli". 

  Muallimning ham o'ziga xos burch va vazifalari mavjud. Muallim shogirdiga shafqatli bo'lishi, ularni o'z farzandidek ko'rishi, bergan ilmi uchun ulardan haq talab etmasligi, ilm bergani uchun mukofot va tashakkur istamasligi, balki Alloh yo'lida xolis ilm o'rgatishi lozim bo'ladi. Ustoz shogirdlariga biron narsani minnat qilmaydi, balki ularning qalblariga ilmni mahkamlash orqali Allohga yaqin bo'lishni niyat qiladi, tirishqoq shogirdlarini ma'naviy taqdirlash va rag'batlantirishni afzal deb biladi.

Tarixda ustoz va shogirdlikning go'zal ibratlari bor. Ikki buyuk shoir Abdurahmon Jomiy va Alisher Navoiyning ustoz va shogirdlik munosabatlari necha asrdan buyon hammani lol qoldirib kelyapti: Alisher Navoiy hayotda ham, ijodda ham hamisha ustoziga ergashdi, unga o'xshashga intildi. Ustozi kabi u ham “Hamsa” yozdi, ustozining “Nafahotul-uns” asarini yanada boyitib, “Nasoyimul-muhabbat” nomli yangi asar yozdi. Huddi shuningdek, o'z davrining ikki buyuk allomasi Qozizoda Rumiy bilan Mirzo Ulug'bekning ustoz-shogirdlik munosabatlari tarix sahifalariga oltin harflar bilan bitib qo'yilgan.

O'rta asrlarning ulug' faqihi Alouddin Samarqandiyning o'zining iqtidorli shogirdi Abu Bakr Kosoniyga ko'rsatgan lutf va marhamati ham barchaga ibrat bo'larlidir. Abu Bakr ustozidan olgan ilmida shu qadar yuksaldiki, ustozining ko'p jildli mashhur “Tuhfatul-fuqaho” asariga go'zal bir sharh yozib, uni “Bado'eus-sanoi fi tartibush-sharoi” (Din hukmlarini tartiblashda go'zal san'atlar) deya nomladi.

  Alloh taolo barchalarimizni ilm o'rganadigan, ilm o'rgatadigan ma'rifatli bandalaridan aylasin, ustozlarimizga dunyo va oxiratda ulkan savob va mukofotlarini ato etsin, barchalarimizga ikki dunyo saodatiga erishini muyassar qilsin!

 

Abdulhay TURSUNOV,
O'zbekiston musulmonlari idorasining
Namangan viloyat vakili

Maqolalar
Boshqa maqolalar
Maqolalar

Ma’naviy zarar uchun tovon undirish hukmi

29.09.2026   52391   6 min.
Ma’naviy zarar uchun tovon undirish hukmi

Bismillahir Rohmanir Rohim!

 

Kirish: Bugungi kunda ijtimoiy tarmoqlar insonlar o‘rtasida axborot almashish va muloqot qilishning muhim vositasiga aylandi. Shu bilan birga, ushbu platformalardan foydalanish jarayonida ayrim shaxslarning sha’ni, qadr-qimmati va obro‘-e’tiboriga zarar yetkazuvchi ma’lumotlarni tarqatish kabi holatlar ham uchrab turibdi. Ayniqsa, internetda tarqalgan ma’lumotning keng ommaga tez yetib borishi bunday holatlarning oqibatlarini yanada jiddiylashtirishi mumkin.

Shu bois insonning obro‘si va qadr-qimmatiga yetkazilgan zararning shariat nuqtayi nazaridan qanday baholanishi, bunday zarar uchun tovon undirishning joiz yoki joiz emasligi kabi masalalarga aniqlik kiritish muhimdir.

Quyida Iordaniya Fatvo idorasi tomonidan tayyorlangan, ma’naviy zarar uchun tovon undirish masalasiga bag‘ishlangan fatvoni e’tiboringizga havola qilamiz. Unda ma’naviy zararning turlari, uning insonga ko‘rsatgan ta’siri va yetkazilgan zarar uchun tovon olish masalasi fiqhiy manbalar asosida yoritilgan.

 

“Savol: Bir kishi ijtimoiy tarmoqlarda boshqa bir shaxsni sharmanda qiluvchi ma’lumotlarni tarqatdi. Shundan so‘ng jabrlangan shaxs unga qarshi mahkamaga da’vo arizasi bilan murojaat qildi va mahkama tomonidan unga tovon puli undirib berish haqida qaror chiqarildi. Ushbu tovon pulidan foydalanishi joizmi?

 

Javob: Alloh taologa hamdlar bo‘lsin. Payg‘ambarimiz sayyidimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallamga, u zotning oila-a’zolari va sahobalariga salavotu salomlar bo‘lsin!

Ma’naviy (ruhiy) zarar uchun beriladigan tovonning hukmi uning insonga ko‘rsatgan ta’siri va zararining qay darajada jiddiy ekaniga qarab farq qiladi. Shu jihatdan u ikki qismga bo‘linadi:

Birinchi qism: Bu – boshqa insonlarga mol-mulki yoki badaniga emas, balki dini, qadr-qimmati, sha’ni yoki obro‘-e’tiboriga zarar va ziyon yetkazishdir. Bunga haqorat qilish, obro‘sizlantirish, sharmanda qilish yoki insonga nisbatan tahqirlovchi tarzda ozor berish kabi holatlar kiradi. Agar bunday harakat natijasida inson ishidan yoki tijoratidan ayrilsa, obro‘siga putur yetsa yoki davolanishni talab qiladigan kasallikka duchor bo‘lsa, bunday zarar uchun tovon puli olishda hech qanday monelik yo‘q.

Bunga quyidagi fiqhiy matnlar dalil bo‘ladi:

Hanafiy mazhabi imomi Saraxsiy rahimahulloh shunday deydilar:

"وقد روي عن محمد في الجراحات التي تندمل على وجه لا يبقى لها أثر تجب حكومة بقدر ما لحقه من الألم، وعن أبي يوسف رحمه الله يرجع على الجاني بقدر ما احتاج إليه من ثمن الدواء وأجرة الأطباء حتى اندملت"
(المبسوط، 26/81)

«Imom Muhammaddan shunday rivoyat qilingan: iz qoldirmay bitib ketadigan jarohatlarda yetkazilgan og‘riq miqdoriga qarab tovon belgilanadi. Imom Abu Yusuf rahimahulloh esa: jarohat bitguniga qadar jabrlanuvchining dori-darmon va tabiblarga to‘lagan xarajatlari miqdorini tajovuzkordan undirish mumkin, deganlar».

(Izoh: Imom Saraxsiy rahimahullohning bu gaplarida insonga zarar yetkazilsa, uning oqibatida kelgan zararni qoplash mumkinligi haqida so‘z bormoqda. Masalan, jarohat olgan kishining dori-darmon va tabib xarajatlari zarar yetkazgan shaxsdan undirilishi mumkin. Shunga o‘xshash ravishda, insonni obro‘sizlantirish natijasida unga haqiqiy zarar yetgan bo‘lsa, bu zararni ham qoplash masalasi ko‘riladi. Ya’ni, bu yerda dalil jarohat bilan obro‘sizlantirishning bir xil ekaniga emas, balki yetkazilgan zararni qoplash mumkinligiga taalluqli.)

Shofe’iy mazhabi ulamolaridan Imom Subkiy va boshqalar rahimahumulloh quyidagilarni naql qilganlar:

"وقال أبو إسحق: ثلاث مسائل أخالف فيها أصحابي: حد القذف، وحق الشفعة، ومقاعد الأسواق، أجوّز الصلح عنها، ومنعها سائر الأصحاب؛ لأنها ليست بمال"
(تكملة المجموع، 12/168)

«Abu Is'hoq shunday dedi: “Men sheriklarimdan uchta masalada farqli fikrdaman: qazf (birovni zino bilan tuhmat qilish) haddi, shaf’a haqqi va bozorlardagi o‘rinlarga bo‘lgan haq. Men bu huquqlar borasida kelishuv qilishni joiz deb bilaman. Boshqa mazhabdoshlarim esa bunga yo‘l qo‘ymaganlar. Chunki ular mol hisoblanmaydi”».

Shofe’iy ulamolaridan Sirojuddin Bulqiniy rahimahulloh ham quyidagilarni keltirganlar:

"(ولا يقابَل إسقاطُ حدّ القذف بشيء من الأعواض على الأصح)، يقال عليه: الوجهان في إسقاط حق الشفعة، ومقاعد الأسواق، والرد بالعيب أيضًا. ثم ذكر رأي أبي إسحق فقال: حكى الإمام عنه في [النهاية] أنه قال: خالفتُ أصحابي في ثلاث: يقولون: لا يوجد العوض عن حد القذف. وأنا أقول: يوجد"
(الفوائد الجسام على قواعد ابن عبد السلام، 1/407)

«Eng to‘g‘ri qarashga ko‘ra, qazf haddi bekor qilinishi evaziga biror tovon olinmaydi. Bunga nisbatan: shaf’a huquqi, bozorlardagi o‘rinlarga bo‘lgan huquq va aybli molni qaytarish masalalarida ham ikki xil qarash bor, deyiladi. So‘ng Abu Is'hoqning fikrini keltirib: “Imom (Juvayniy) “An-Nihoya” asarida undan quyidagilarni naql qilgan: “Men mazhabdoshlarimdan uch masalada farq qildim. Ular: ‘Qazf haddi uchun tovon bo‘lmaydi’, deydilar. Men esa: ‘Tovon bo‘ladi’, deyman”, degan».

Ikkinchi qism: Bu – insonning dini, qadr-qimmati yoki sha’niga daxl qilmaydigan, shariat nuqtayi nazaridan jiddiy ahamiyatga ega bo‘lmagan yoki ta’siri juda kichik bo‘lib, insonning hayoti, mehnat faoliyati va his-tuyg‘ulariga sezilarli darajada ta’sir ko‘rsatmaydigan zarardir. Bunday zarar evaziga tovon olish joiz emas.

Xulosa qilib aytganda, agar ma’naviy zarar insonning huquqlariga tajovuz qilish xususiyatiga ega bo‘lib, unga haqiqiy zarar va ziyon yetkazgan bo‘lsa, jabrlangan shaxs mahkamadan jazo qo‘llashni yoki yetkazilgan zarar evaziga undan pul undirishni talab qilishi joiz.

Bunda bugungi kunda insonning obro‘siga zarar yetkazishning yangi usullari paydo bo‘layotgani va bunday zararning oqibatlari ham e’tiborga olinadi. Shu asosda, jiddiy ma’naviy zarar yetkazilgan hollarda uni qoplash uchun pul undirish joiz bo‘lishi mumkin.

Biroq shuni alohida ta’kidlash lozimki, zarar uchun tovon undirish masalasi foiz olish yoki qarzni o‘z vaqtida to‘lamaganlik uchun penya va jarima olish masalasidan farq qiladi. Shu sababli mazkur hukmdan qarzni kechiktirganlik uchun foiz yoki penya olish joizligi kelib chiqmaydi. Vallohu a’lam”.

 

Tarjimon va izohlar muallifi:

O‘zbekiston musulmonlari idorasi Fatvo markazi bosh mutaxassisi, Toshkent islom instituti katta o‘qituvchisi Abdulatif Tursunov

Maqolalar