Sayt test holatida ishlamoqda!
19 Noyabr, 2026   |   9 Jumadul soni, 1448

Toshkent shahri
Tong
05:53
Quyosh
07:11
Peshin
12:14
Asr
15:19
Shom
17:04
Xufton
18:19
Bismillah
19 Noyabr, 2026, 9 Jumadul soni, 1448

Ustozga ehtirom

30.09.2021   5923   6 min.
Ustozga ehtirom

Islom – ilm-ma'rifat dini, shuning uchun u barcha musulmon va muslimalarga ilm olishni farz qilgan. Qur'oni karimning ilk nozil bo'lgan quyidagi oyat mazmuni ham bunga dalolat qiladi:   

“O'qing (ey, Muhammad! Butun borliqni) yaratgan zot bo'lmish Rabbingiz ismi bilan!” (Alaq, 1).

Rasululloh sollallohu alayhi vasallam ham ummatlariga beshikdan qabrgacha ilm izlashni buyurganlar. Chunki ilm ruhning ozuqasidir. Insoniyat ilm bilangina Allohni taniydi, haqiqiy saodatni qo'lga kiritadi, uning sharofati bilan yuksaladi.

Ilm esa ustozning sa'y-harakati, tinimsiz mehnati, g'ayrati va matonati bilan egallanadi. Ahli ilmlar – ziyolilarni bejizga “anbiyolarning merosxo'rlari” deb e'zozlanmaganlar. Qur'oni karimda o'zi egallagan ilmni boshqalarga o'rgatgan ustozlarning sha'ni-sharafi naqadar ulug'ligi haqida bunday marhamat qilinadi:

“...Alloh sizlardan imon keltirgan va ilm ato etilgan zotlarni (baland) daraja (martaba)larga ko'tarur. Alloh qilayotgan (barcha yaxshi va yomon) amallaringizdan xabardordir” (Mujodala surasi, 11-oyat).

Rasululloh sollallohu alayhi vasallamdan rivoyat qilingan hadisi shariflarda boshqalarga ilm-ma'rifatni o'rgatgan ustozlar alohida ehtiromga loyiq zotlar deya ta'riflanadi. Abdulloh ibn Mas'ud roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: "Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: "Ikki kishiga hasad (havas ma'nosida) qilish joiz: birinchisi – Alloh taolo bergan mol-dunyoni haq yo'lga infoq-ehson qiluvchi kishiga; ikkinchisi – Alloh taolo ilm bergan bo'lsayu, o'sha ilm bilan hukm qilgan va uni boshqalarga o'rgatgan kishiga", deganlar. (Imom Buxoriy va Muslim rivoyati).

Abu Hurayradan (roziyallohu anhu) rivoyat qilingan hadisda Rasululloh sollallohu alayhi va sallam bunday deganlar: "Agar inson vafot qilsa, uning barcha amali to'xtaydi, faqat uch narsada to'xtamay nomai a'moliga yozib boriladi: 1) sadaqai joriya, ya'ni kishilarga manfaati etadigan madrasa, ko'prik, ariq kabilarga sarflangan sadaqa, ehson; 2) manfaatli ilm, ya'ni o'rgatilgan ilm yoki yozib qoldirilgan asar; 3) ota-onasiga duo qiluvchi solih farzand qoldirilishi" (Imom Muslim rivoyati). Bundan ma'lum bo'ladiki, ustozlar tarqatgan ilm ularning vafotidan keyin ham savob keltiraveradi.

Shuning uchun ilm toliblaridan, qolaversa barcha kishilardan olimni e'zozlash, hurmatini joyiga qo'yish, ilm bilan shug'ullanishi uchun sharoit yaratib berish talab etiladi. Ustozga mehr qo'ymagan, hurmat qilmagan shogirdning ilmni puxta egallashiga ishonish qiyin. Bemor kishi o'z ixtiyorini butunlay tabibga topshirganiday, ta'lim oluvchi shogird ham o'zini batamom muallim ixtiyoriga topshirishi, uni e'zozlab hurmatlashi va doimo xizmatida shay turishi kerak bo'ladi. bu esa ustozni qalbidagi, ong-shuuridagi bor bilimini berishiga sabab bo'ladi.

Abdulloh ibn Abbos roziyallohu anhu o'zidan yoshi ulug' bo'lgan Zayd ibn Sobit roziyallohu anhuning ulovlari tizginini ushlab, unga minishlarida yordam berib bunday deganlar: "Ulamolarga shunday xizmat qilishga buyurilganmiz. Agar shogird ulug'lik sifatiga etmay turib, undan faxrlanib kibrlansa, johildir. Zero, ilm-hikmat mo'min kishining yo'qotgan narsasidir, qachon topsa, uni olishga haqli". 

  Muallimning ham o'ziga xos burch va vazifalari mavjud. Muallim shogirdiga shafqatli bo'lishi, ularni o'z farzandidek ko'rishi, bergan ilmi uchun ulardan haq talab etmasligi, ilm bergani uchun mukofot va tashakkur istamasligi, balki Alloh yo'lida xolis ilm o'rgatishi lozim bo'ladi. Ustoz shogirdlariga biron narsani minnat qilmaydi, balki ularning qalblariga ilmni mahkamlash orqali Allohga yaqin bo'lishni niyat qiladi, tirishqoq shogirdlarini ma'naviy taqdirlash va rag'batlantirishni afzal deb biladi.

Tarixda ustoz va shogirdlikning go'zal ibratlari bor. Ikki buyuk shoir Abdurahmon Jomiy va Alisher Navoiyning ustoz va shogirdlik munosabatlari necha asrdan buyon hammani lol qoldirib kelyapti: Alisher Navoiy hayotda ham, ijodda ham hamisha ustoziga ergashdi, unga o'xshashga intildi. Ustozi kabi u ham “Hamsa” yozdi, ustozining “Nafahotul-uns” asarini yanada boyitib, “Nasoyimul-muhabbat” nomli yangi asar yozdi. Huddi shuningdek, o'z davrining ikki buyuk allomasi Qozizoda Rumiy bilan Mirzo Ulug'bekning ustoz-shogirdlik munosabatlari tarix sahifalariga oltin harflar bilan bitib qo'yilgan.

O'rta asrlarning ulug' faqihi Alouddin Samarqandiyning o'zining iqtidorli shogirdi Abu Bakr Kosoniyga ko'rsatgan lutf va marhamati ham barchaga ibrat bo'larlidir. Abu Bakr ustozidan olgan ilmida shu qadar yuksaldiki, ustozining ko'p jildli mashhur “Tuhfatul-fuqaho” asariga go'zal bir sharh yozib, uni “Bado'eus-sanoi fi tartibush-sharoi” (Din hukmlarini tartiblashda go'zal san'atlar) deya nomladi.

  Alloh taolo barchalarimizni ilm o'rganadigan, ilm o'rgatadigan ma'rifatli bandalaridan aylasin, ustozlarimizga dunyo va oxiratda ulkan savob va mukofotlarini ato etsin, barchalarimizga ikki dunyo saodatiga erishini muyassar qilsin!

 

Abdulhay TURSUNOV,
O'zbekiston musulmonlari idorasining
Namangan viloyat vakili

Maqolalar
Boshqa maqolalar

Kamolingni ko‘rish istayman!

17.09.2026   64482   8 min.
Kamolingni ko‘rish istayman!

Alhamdulillah, ne’matlar ichra yashayapmiz. Deyarli ko‘pchilik insonlar bolalar tarbiyasi masalasida bir xil o‘yda: farzandlarim ilmli, solih, yetuk insonlardan ayniqsa “qori” bo‘lsa deb orzu qilishadi. Bu orzusiga hamma har xil qadam tashlaydi. Insonlar uch toifaga bo‘linadi bu borada: 
 

1. Alloh taoloning aytganlarini bajarishlikda jiddu jahd qilgan, ilm yo‘liga tushgan, izlanish, go‘zal ta’lim-tarbiyali bo‘lishga intilib, farzandlarini ham shu yo‘lga yetaklaydi;

2. O‘zi Allohning aytganlarini qilmaydi-yu ammo farzandlarini ilm olib, kamolga yetishi uchun mol-dunyosini ayamaydi;

3. O‘zi ham Alloh taoloni aytganlarini bajarishlikda amal qilmaydi, farzandlarini ham bunga chaqirmaydi.
 

Siz yuqoridagilarni qaysi biriga kirasiz? Albatta, uch toifadan biri sizniki. Bularni qisqacha ochiqlab o‘rganib chiqamiz.
 

Birinchisi – maqtalgan, dunyo va oxirat saodati xaridori, Alloh taoloning Jamoli va Jannatidan umidvor mo‘min odamning hayot yo‘li. Ular mana shu yo‘lda bardavom bo‘lishlari uchun Alloh taoloning O‘zi o‘rgatgan duolar ila munojotda bo‘ladi. Qur’oni karimda shunday marhamat qilinadi: “Parvardigorim, meni va zurriyotimdan (bo‘lgan bolalarimni) namozni to‘kis ado etuvchi qilgin. Parvardigoro, duoimni qabul ayla” (Ibrohim surasi, 40-oyat).


Farzand ko‘z o‘ngida ota yoki onaning go‘zal amallar bilan band bo‘lishi unga eng ta’siri ko‘p bo‘lgan jihatlardan biridir. Avvalo bolaga Alloh va Rasulini tanitish, nima uchun yaratilganligimizni tushuntirish hamda buyruq va qaytariqlarni yaxshilab o‘rgatish zarur. Shariat amallarini ota-ona o‘zi yaxshilab anglab, farzandiga singdirishi shart. Zero, Alloh taolo solih amal qilgan bandalariga abadiy Jannatni va’da qilgan. Bu haqda Qur’oni karimning bir nechta suralarida bashoratlar berilgan.  


Alloh taolo bunday marhamat qiladi: “Albatta, iymon keltirib, yaxshi amallar qilgan va Rabbilariga bo‘ysunganlar ana o‘shalar jannat ahlidir. Ular u yerda abadiy qolurlar” (Hud surasi 23-oyat).


Alloh taoloni aytganini qilgan bandalarga dunyoda ham tirikchiligida kenglik beradi. Yaxshi amallarning mukofoti nafaqat oxiratda balki bu dunyoda ham berilishi aytilgan. Qur’oni karimda Alloh taolo mo‘min va mo‘minalarga xushxabar aytgan:


“Erkakmi yo ayolmi – kimda-kim mo‘min bo‘lgan holida biron yaxshi amal qilsa, bas, Biz unga pokiza hayot ato eturmiz...” (Nahl surasi, 97-oyat).


Ikkinchisi – Har bir ota-ota farzandini kamolini ko‘rishni xohlaydi. Bilingki, o‘zingiz Allohning chaqirig‘iga “labbay” demas ekansiz ular ham sizlarning chaqirig‘ingizga ijobiy javob qaytarmaydi. Ular uchun sarflagan pullaringiz havoda titilgan jun kabi har qayoqqa beiz ketib qoladi. Bola birinchi ta’lim tarbiyani ota-onasidan yoki birisidan oladi. Albatta, oila boshlig‘i bo‘lgan ota pul topishga, oilani ta’minlashga mas’ul. Ona esa uy ishlari, bola tarbiyasiga ko‘proq mas’uldir. Agar ular o‘z vazifalarini bajarmas ekan, tizim ishdan chiqadi. Ulardagi vazifalarni bir-biriga almashtirib qo‘yilsa, ham bu chora bo‘lolmaydi. Bu holatda ota-ona bir-birlarini qo‘llab-quvvatlab, so‘zlari bir joydan chiqishi kerak. Aksincha farzandlar oldida er ayolining xatolarini muhokama qilib, jirkib, haqoratlab tursa, bu narsa bola ruhiyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Bolaning ilmlarni o‘zlashtirolmasligiga oilaviy muhit ham katta ta’sir ko‘rsatadi. Biz farzandlarimizdan kutayotgan yutuqlarni hali ham kutib o‘tirganimizning sababi behudaliklarning hayotimizda ortishi. Ko‘p kuzatuvlarimiz natijasi shuni tasdiqlaydiki, bola tarbiyasidagi oqsoqliklarning ilk sababchisi telefondir. Ota-ona farzandlari ko‘z o‘ngida bebaho vaqtlarini soatlab telefon ilovalariga baxshida etishmoqda. Kattalarning har bir harakatidan ulgu andoza olish farzandga hech bir qiyinchiliksiz singadi.


Men to‘satdan bir jarayonni kuzatib hayratlandim. Befarzand ota-onalar muolajalari ichida onani homiladorlikka tayyorlash jarayoni bo‘larkan. Bunda ota-onaning butun tahlillari ko‘zdan kechirilib, unga dori darmon muolajalari boshlanilib, bu jarayon 3-4 bosqichda olib borilar ekan. Qarang, ota-ona bo‘lish uchun qanday jiddiy urinishlar. Homiladorlikdan oldin ona jismining o‘ta qattiq nazoratga olinishi. Bu albatta, kerakli hol. Ammo bunga onaning ruhiy holati ham jismini tayyor bo‘lishidanda muhim omillardandir. Farzandli bo‘lishdan ilgari ruhan ham jismonan tayyor bo‘ladigan bo‘lsak, bola dunyoga kelgach, bizning mas’uliyatimiz yana ortsa ortadiki kamaymaydi. Xalqimizda shunday maqol bor: “Nima eksang, shuni o‘rasan”.


Alloh taolo Qur’oni karimda mo‘minlarning qaysi fazilatga ega bo‘lganlari najot topishligi, kimlar Firdavs jannatiga voris bo‘lib o‘sha yerda mangu qolishlarini aytgan oyati karimada bir jihat alohida ta’kidlangan: “Ular behuda (so‘z va amallardan) yuz o‘giruvchilardir” (Mo‘minun surasi, 3-oyat).


Bandlarimizdagi ikkinchi toifani ochiqlashga qaytsak, xo‘p o‘zi amal qilmagan holda bolaga sarmoya tikkan ota-otalar umuman natijasiz qolishining asosiy sabablarini o‘rganib olsak. Pul hamma narsani hal qiladi degan o‘y xato. Qattiq (kontrol) va tergash kerak bolaga. Bolani vaqtini to‘g‘ri taqsimlash birinchi galdagi masaladir. Uyqu rejimi, dars qilish soatlari, ko‘chada o‘ynab kelish uchun belgilangan vaqtlar onaning kuzatuvidan chetda qolmasligi kerak. Bola tungi soat 01-02 da uxlasa, darsni xayolini parishon holda bajarsa, ko‘chada 4-5 soatlab o‘ynasa, qorni ochgani uchungina uyga kirsa, onaga gap qaytarganda ota bunga e’tiroz bildirmasa, yosh bo‘lishiga qaramasdan onani mensimasa va bunga ota yo‘l qo‘yib bersa, boladan qanday ijobiy narsa kutish mumkin? Hech narsa!!!


Ota-ona farzandlarga namuna bo‘lmasligining zarari ularga so‘z bilan ta’sir o‘tkazish qiyinlashadi. Masalan namoz o‘qish, halol rizq topish, gunohlardan tiyilishga amal qilmasa, farzandlar ham buni oddiy hol deb qabul qiladi. Mabodo o‘sha amallarga buyursangiz, “Otam-onam aytganlarini o‘zlari qilmaydiku” deb o‘ylaydi.


Farzandlarni qalbi va ruhiyati daraxtga o‘xshaydi. Iymon, Allohga taqvo uning ildizidir. Agar ota-ona bu ildizlarni sug‘orishga e’tibor bermasa, ya’ni diniy tarbiya bilan shug‘ullanmasa bu daraxt zaif o‘sadi va turli gunohlar shamolida tezgina sinib ketishi mumkin.


Alloh taolo Qur’oni karimda: “Ey iymon keltirganlar! O‘zingizni va ahli ayolingizni yoqilg‘isi odamlar va toshlardan bo‘lgan do‘zahdan saqlang. Uning ustida qo‘pol va darg‘azab farishtalar bo‘lib, ular Allohning buyruqlariga isyon qilmaslar va buyurilgan ishni bajaradilar” (Tahrim surasi, 6-oyat). Bu oyat ota-onalarga o‘z oilasini do‘zaxdan  saqlashga bo‘lgan mas’uliyatini eslatadi.


Yaxshi niyatda unga ilm o‘rgatdingiz, tili kalimalarni aytib beradiyu, axloqdan asar ham yo‘q. Qur’oni karimni yoddan aytib beradiyu, ota-ona haqlarini rioyasini qilmaydi. Atrofdagilarga badxulqligi bilan doim aziyat beraveradi. Xulq ilmdan ustun turadi. Xulksiz ilmdan faqat zalolatga botish, gunohlarga sho‘ng‘ish bor. Farzandni avvalo go‘zal xulqli “inson” qilib tarbiyalashimiz kerak. Undan keyingina ilm bilan zeb beramiz.


Uchinchi  –  toifadagi odamlarning o‘zlari ham farzandlari ham oxir oqibatlari nima bo‘lishi hammamizga ayon. Barcha amallari bu dunyoning o‘zida qolib ketadi.


Alloh taolo aytadi: “Kim Mening zikrimdan yuz o‘girsa, albatta, uning uchun tang hayot bo‘lur. Va qiyomat kuni uni ko‘r holida tiriltiramiz. U “Rabbim, nimaga meni ko‘r qilib tiriltirding. Axir men ko‘ruvchi edim-ku”, degan edi. (Alloh) aytdi: “Shunday. Senga mo‘jizalarimiz kelganida ularni unutding, bugun sen ham ana shunday unutilasan” (Toha surasi, 124–125–126-oyatlar).


Ortiqcha izohlarga hojat yo‘q. Alloh bu toifaga tushib qolishdan, zurriyotlarimizdan ham shundaylar chiqishidan O‘zi asrasin.  Barchalarimizni O‘zi go‘zal isloh qilsin.

 

Aziza RAHMATOVA

Samarqand tumani bosh otinoyisi