Din ilmlarini o'rganmoqchi bo'lgan odam olimlarni tanlashda ekstremizm yoki boshqa oqimlar to'riga tushib qolmasligi uchun jiddiy yondashishi kerak. Anas roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi. Rasululloh sollallohu alayhi va sallam dedilar: “Albatta, ushbu ilm dindir. Bas, har biringiz dinini kimdan olayotganiga qarasin” (Imom Hokim va Ibn Adiy rivoyati).

Ho'sh, haqiqiy olimni qanday tanib olamiz?

Belgilari

Haqiqiy olim har doim ma'naviy qadriyatlarni moddiy narsalardan, abadiy hayotni esa oddiy narsalardan afzal ko'radi. U dinni o'ziga moslab olmaydi va o'zining manfaati yo'lida foydalanmaydi.

Nafaqat olimning ilmiga, balki uning odob-axloqiga ham e'tibor qaratish lozim. Ya'ni, uning amali, xulq-atvori shariatga mos bo'lishi kerak. Alloh taolo marhamat qiladi: «Odamlarni yaxshilikka chorlab, o'zlaringizni unutasizlarmi? Holbuki, o'zlaringiz Kitob tilovat qilasizlar. Aqlingizni yurgizmaysizlarmi?» (Baqara surasi, 44-oyat).

Haqiqiy olim – amali so'zlariga mos keladigan, boshqalarga qanday hukm, fatvo chiqarsa, o'ziga ham xuddi shunday adolatli hukmni ravo ko'ra olishi kerak.

Ka'b ibn Molik roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi. Nabiy sollallohu alayhi va sallam: “Kim ilmni ulamolar bilan mojaro qilish uchun, esipastlarga g'olib kelish uchun yoki u bilan odamlarni o'ziga qaratish uchun o'rgansa, Alloh uni do'zaxga kiritadi”, dedilar (Imom Termiziy va Imom Ibn Moja rivoyati).

Ehtiyotkorlik

Haqiqiy olim eb-ichish va kiyinishda kamtar bo'ladi. Hatto ruxsat berilgan narsalarda ham ehtiyotkordir. Uning uchun dunyo ne'matlari shunchaki vosita, xolos, mazmun emas.

Amal va obro'ga intilmaydi

Olim inson boy va nufuzli odamlar bilan yaqin munosabatda bo'lishga intilmaydi. Moddiy foyda olish uchun boy va obro'li odamlarga yaqinlashish orqali ularning salbiy harakat va xatolarini oqlab beradigan hukmlarni chiqarish ehtimoli bor.

Bu degani olimlar amaldorlarni yomon ko'rishi yoki ulardan uzoq bo'lishi kerak, degani emas. Lekin haqiqiy olim o'zini amal va shuhrat vasvasasidan himoyalashga harakat qilgan odamdir.

E'tibor bering, olimlar fatvo berishda shoshma-shoshar qaror qabul qilmaydi va da'vogarlarning gaplariga ehtiyotkorlik bilan yondashadi. Chunki ular odamlar so'ragan masalani to'la bilish imkoniyati cheklangani sababli adolatsizlik qilishdan qo'rqishadi.

Abu Hafs Nishopuriy aytgan: “Haqiqiy olim – diniy masalalarda hukm chiqarib, qiyomat kuni o'z fatvolari uchun javob berishdan qo'rqqan va xavotir olgan kishi”.

Nafsini tergab turadi

Haqiqiy olim yuqoridagi gaplar bilan cheklanib qolmaydi, har doim o'zini o'nglash, nafsini tergash bilan band bo'ladi. U o'zini nurli qilmasa, boshqalarga yorug'lik bera olmaydi. Ushbu jihat bilan boshqalardan ajralib turadi:

 – tavakkul, ya'ni Allohga tavakkul;

– rizo, o'z taqdiri va Alloh bergan barcha ishlarga;

– taslim, Allohning irodasiga bo'ysunish.

Kamtarlik

Agar odamning bilimi g'azab, takabburlik, balandparvozlik va behudalik bilan qorishgan bo'lsa, demak, ilm Allohning roziligiga emas, balki dunyo manfaatlariga erishishga qaratilgan bo'ladi. Allohning diniga xizmat qilgan va Uning roziligiga erishish uchun ilm olgan kishi xotirjamlik, kamtarlik va do'stlik sifatlari bilan ajralib turadi.

Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi. Rasululloh sollallohu alayhi va sallam dedilar: “Ilmni o'rganinglar. Ilm uchun sokinlik va viqorni o'rganinglar. O'zingiz ta'lim olayotgan zotga tavozeli bo'linglar” (Imom Tabaroniy rivoyati).

Ishonchli ilm

Haqiqiy olim o'z dinini chuqur tushunadi, ilmning turli sohalarini qamrab olishga intiladi va faqat ishonchli manbalarga asoslanadi, suyanadi. Agar olim faqat diniy bilimlar bilan chegaralanib qolmasa, yanada yaxshi. Chunki ba'zi masalalar bo'yicha fatvo, qaror qabul qilishda nafaqat diniy bilim, balki hayotning boshqa sohalaridan ham xabardor bo'lishi zarur.

Po'latxon KATTAYeV,

Imom Buxoriy nomidagi

Toshkent islom instituti katta o'qituvchisi