Fil sohiblari qissasi
Yamanda Abraha bin as-Sobah ismli habashiston podshosi bo'lib, u Payg'ambarimiz sollalohu alayhi vasallam davridagi habashiston podshosi Ashama an-Najjoshiyning bobosi bo'lgan. Abraha “Qullays” nomli kanisa qurdirgan edi. Maqsadi arab hojilarini yo'lini unga burish bo'lgan. Kunlarning birida Kinonalik bir kishi kechasi kanisaga kirib hojat qiladi. Bu holat podshoni qattiq g'azabini keltiradi va shu sababli Ka'bani buzishga qasam ichadi. Bu bilan Makkani fath qilib, Yamanni Shom bilan bog'lash va nasroniylarning shahrini kengaytirishga erishmoqchi bo'ladi.
Podsho bu maqsadini amalga oshirish uchun katta qo'shinni qurollantiradi va arablarni qo'rqitish maqsadida ularga bahaybat fillardan o'n ikkitasini (bir rivoyatda 1000 ta) qo'shib oladi. Makkaga yaqin bo'lgan “Mag'ommas” degan joyga etib kelgach, Makka ahliga chopor yuborib, ularga ular bilan jang qilgani emas balki Ka'bani buzishga kelganini xabarini berdiradi. Arablar Abraha va uning qo'shini bilan jang qilishga kuchlari etmasligini bilib, tog'larga bekinishadi. Arablar Ka'bani himoya qiluvchi Robbisi borligiga ishonib, Abraha va uning qo'shiniga nima bo'lishini kuzatish uchun tog'dan nazar tashlay boshladilar.
Qo'shin Makkaga yaqinlashgach, Abraha arablarning mol-mulklarini talon-taroj qilishga buyurdi. Payg'ambarimiz sollalohu alayhi vasallamning bobolari Abdulmuttalib bin Hoshimning ikki yuzta tuyasi bor edi. Abrahaning askarlari u tuyalarni o'zlari bilan olib ketdilar. Podsho Hannata al-Humayri degan kishini Makkaga yubordi. Unga o'zini jang qilish uchun emas balki ularni Baytullohdan to'sqinlik qilish uchun kelganini va qurayshliklarning eng hurmatli kishisini olib kelishni buyurdi. Arablar Hannataga Abdulmuttalibni ko'rsatishdi. Abdulmuttalib unga jang qilishni istamasliklarini, hatto bu ishga ularda kuch yo'qligini, Ka'ba Allohning bayti ekanligini, uni Baytning egasi himoya qilishini aytdi. Hannata uni o'zi bilan podshoning oldiga olib ketdi. Abraha Abdulmuttalibni ko'rgach hurmat ko'rsatdi. Abdulmuttalib kelishgan va xushbichim kishi edi. Abraha tahtidan tushib, gilamda birga o'tirdi. Abraha Abdulmuttalibdan hojati haqida so'ragan edi, unga ikki yuzta tuyasini qaytarib berishligini aytdi.
Abraha bu holatdan ta'ajjublanib: dining va ota-bobolaring dini bo'lgan Ka'bani buzishga kelgan bo'lsamu sen, men sendan olib qo'ygan tuyalar haqida gapirayapsanmi? dedi.
Abdulmuttalib: men tuyalarning egasiman, Ka'baning egasi bor, u Uni sendan o'zi himoya qiladi dedi. Abraha uning Robbisi meni himoya qilaolmaydi dedi. Abdulmuttalib ko'ramiz dedi. Abdulmuttalib va u bilan kelgan kishilar Abrahaga Tihomaning mol-mulklaridan uchdan bir qismini olish evaziga ortga qaytishlarini aytdilar. Abraha bu talabdan bosh tortdida, Abdulmuttalibning tuyalarini esa qaytib berdi. Abdulmuttalib va u bilan kelganlar ortga qaytdilar, o'zlari va bir qancha qurayshliklar Ka'baning eshigi oldiga kelib, unin xalqasidan ushlab, Abraha va uning qo'shini ustidan g'olib bo'lishlarini so'rab duo qildilar.
Qo'shin Bayt tomon yura boshladi va Makkaga kirdilar. Ularda “Mahmud” isimli bahaybat fil bor edi. Ular filni Haram tarafga qarab yuzlantirsalar erga cho'kkalab olar, Yamanga yuzlantirsa, yugirgilab ketar edi.
Abdulmuttalib duo qilib turar ekan Yaman tarafdan qushlarga ko'zi tushdi. Allohga qasamki, u qushlar ajoyib, ular na Najdlik va na Tihomalik qushlar edi. Har bir qushning tumshug'i va oyoqlarida tosh bor, ularning ustidan tashlaganlarida, ularni halok qilar edi. Qo'shin Yaman tarafga qocha boshlar ekan, yo'l yo'lakay bo'laklarga bo'linib ketishdi. U toshlardan biri Abrahaga tegdi va barmoqlari birin ketin uzilib tusha boshladi. Tanasidagi go'shi esa burda-burda bo'lib uzulib tushur ekan, uni San'oga olib kelganlarida yomon va sharmandalik o'lim topdi.
Alloh taolo bu hodisa ila baytini maqomi va sha'nini oliy qildi hamda arablarni butun dunyoga Islom risolasini tarqatishlari uchun tayyorladi.
Tarjimon: Yahyo Ubaydulloh o'g'li
Shayboniylar daxmasi ziyoratgohga aylantiriladi
Samarqandning yuragi boʻlgan Registon maydoni hududidagi Shayboniyxon va uning sulolasi dafn etilgan maskan ziyoratgohga aylantiriladi.
Registon majmuasi rahbari Xonqul Samarovning soʻzlariga koʻra,1960–1962-yillarda hozirgi Islom Karimov koʻchasini kengaytirish, obodonlashtirish ishlari jarayonida mazkur daxma shu hududda boʻlgan Shayboniyxon madrasasi hovlisidan Registon maydoniga – Tillakori va Sherdor madrasalari yoniga koʻchirilgan.
“Maʼlumki, mazkur hudud Amir Temur bobomiz davrida Samarqand shahrining eng muhim markazlaridan biri boʻlgan, bu hududda koʻplab madrasa va masjidlar bunyod etilgan. Jumladan, Amir Temur masjidi va uning roʻparasida Bibixonim madrasasi qad rostlagan. Keyinchalik Mirzo Ulugʻbek bobomiz tomonidan ulkan madrasa qurilgan. Balki Shayboniyxon ham ana shu ulugʻvor madrasa va masjidlarga havas qilib, ularning yonida madrasa qurgandir. Chunki, tarixiy manbalardan bilamizki, Muhammad Shayboniyxon ham ulugʻ hukmdor boʻlish bilan birga ilm-maʼrifat homiysi, ilmli inson va ijodkor sifatida Samarqandda ulkan bunyodkorlik ishlarini amalga oshirgan, koʻplab masjid va madrasalar qurdirgan. Amir Temurdan keyin qudratli davlat tashkil etib, uning chegaralarini kengaytirgan, obod qilgan”, deydi Registon majmuasi rahbari.
Tarixiy manbalarda Shayboniyxon 1510-yilda Eron shohi Ismoil Safaviy bilan boʻlgan jangda halok boʻlgach, uning boshsiz tanasi Samarqandga keltirilib, Baland Sufaga dafn qilingani yozilgan.
Baland Sufa oʻz vaqtida Shayboniyxon madrasasida boʻlgan va keyinchalik (1960–1962-yillarda) oʻz holicha Registon hududiga koʻchirilgan daxmadir.
Xonqul Samarovning qoʻshimcha qilishicha, shu paytgacha Muhammad Shayboniyxon shaxsiga munosabat ortidan bu joyga ham yetarli darajada eʼtibor qaratilmagan.
Shuningdek, u oltmish yildan ortiq vaqtdan buyon ushbu hududda turgan bu ziyoratgoh haqida oddiy odamlar, hatto koʻpchilik tarixchilarda ham ma'lumot yo'qligini, bunga sabab esa hududda hech qanday koʻrgazmali vosita yoki yozuv mavjud emasligini taʼkidlaydi.
“Yillar davomida xalqimiz ongiga Bobur ijobiy, Shayboniyxon salbiy shaxs sifatida singdirildi. Aslida esa davlatchilik tariximiz, qolaversa, adabiyotimiz rivojida bu ikki buyuk bobomizning ham oʻz munosib oʻrni, hissasi bor. Zahiriddin Muhammad Boburning oʻzi ham “Boburnoma”da bu zotning nomi haqida toʻxtalib, “Shayboq”, yaʼni “kuch-qudratli” degan taʼrif bergan. Shayboniyxon va shayboniylar tomonidan Samarqandda, umuman, ushbu mintaqada katta bunyodkorlik ishlari amalga oshirilgani haqida tarixiy manbalarda koʻplab maʼlumotlar uchraydi. Masalan, Shayboniyxon bir necha bosqichli oʻqitish tizimi joriy etib, barcha ilmlardan xabardor boʻlish uchun bola 26-yil taʼlim olishi kerak, deb hisoblagan. Ikki yillik maktab taʼlimidan soʻng har biri 8-yildan iborat uch bosqichli madrasa taʼlimini olish zarur boʻlgan”, deya maʼlumot beradi Registon majmuasi rahbari Xonqul Samarov.
Maʼlumot uchun, Shayboniyxon kuchli sarkarda, hukmdor boʻlish bilan birga ijodkor sifatida nafis gʻazal va ruboiylar, dostonlar yozgan. Jumladan, “Bahr-ul xudo” nomli dostoni va oʻgʻli valiahd Temur sultonga atalgan pand-nasihatlardan iborat kitobi mavjudligi qayd etiladi.
Tarixiy manbalarda keltirilishicha, u bobosi Abulxayrxon vafotidan keyin parokanda boʻlib ketgan qabilalarni birlashtirib, koʻchmanchi oʻzbeklar davlatini qayta tiklagan. Movarounnahr, Xorazm va Xurosonni egallab, qudratli davlat barpo qilgan. Muhammad Shayboniyxon butun mintaqani yagona bir markaz – Samarqand qoʻl ostida birlashtirgan.
O'zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati
