O`zbekiston musulmonlari idorasi

Registon ansambli nega sayyohlarni lol qoldiradi?

24.08.2021 2559 8 min.

1626 -1656 yillarda Samarqand shahar hokimi bo'lgan Yalangto'sh Bahodir shaxsini O'zbekiston arxitekturashunoslik fanida shu choqqacha o'sha davr arxitekturasi bilan bog'lab fikr yuritilmagan. Buning sababi ushbu shaxs haqida to'liqroq ma'lumotlar yo'q edi.

Mustaqilligimiz sharofati bilan Samarqand shahri bilan bog'liq barcha shaxslar tarixi chuqur o'rganilmoqda, xususan, Yalangto'sh Bahodir tarixi Samarqand davlat universiteti olimlari Erkin Musurmonov va Tolib Jo'rayevlar tomonidan o'rganildi.

Samarqand shahriga hokimlik qilganlar ichida shahar me'morchiligi va obodonchiligi, uning arxitekturasi va shaharsozlik muhitini rivojlantirishga hissa qo'shgan hukmdorlar anchagina. Ulardan eng taniqlilariga Amir Temur va Mirzo Ulug'beklar kirsa, ularning safiga Ibrohim ibn Nasr Tamg'achxon Qoraxoniy (1040-1070), Yalangto'sh Bahodir (1576-1656) va Samarqand begi Shohmurod ibn Doniyolni ham kiritish mumkin.

Tamg'achxon Qoraxoniy Samarqand shahriga asr boshi (1040-1070 yillar)da hokimlik qilib, shaharni obod qilish bo'yicha ko'p sa'y- harakatlar ko'rsatgan va ushbu shaharda bunyod ettirgan ikkita ajoyib inshooti: ilk madrasa va bemoriston (shifoxona) bilan tarixga ma'lumdir.

Samarqanddagi ilk ushbu madrasa hozirgi Shohi Zinda me'moriy majmuasi joylashgan hududda qurilgan bo'lsa, bemoriston bizgacha saqlangan vaqf hujjatiga ko'ra hozirgi So'zangaron ko'chasi bo'ylab joylashgan va Registon maydoniga yaqin bo'lgan. Samarqand davlat arxitektura-qurilish institutida ushbu bizgacha saqlanmagan har ikkala bino arxitekturasini o'sha vaqf hujjatlari va arxeolog Yu.Z.Shvaf, arxitektor K.S.Kryukovlarning ma'lumotlariga asoslanib grafik tiklashga harakat qildik.

Har ikkala binoning ham me'moriy – rejaviy echimi bo'ylama o'qli, ichki hovlili, tarhi to'g'ri to'rtburchakli me'moriy kompozitsiyaga asoslangan. Bu kompozitsiya o'sha davr va so'ngi asrlarda ham Islom sharqi mamlakatlarida qurilgan jamoat binolari, ayniqsa, masjid, madrasa, shifoxona va karvon-saroylar uchun keng qo'llanilgan.
Ularning arxitekturaviy obrazi bosh tarzda bo'rttirilgan darvoza peshtoqi va o'qi bo'ylab har ikki yonda aksli simmetrik joylashgan hajmlardan iborat. Binolarning ko'rinishi kursi, kirish peshtoqi, bino vujudi va badiiy tugallik qismlaridan tuzilgan. Har ikkala bino pishiq g'ishtdan bir qavatli qilib qurilgan. Biroq, bu binolar yaxlit bir me'moriy majmua ko'rinishida emas, balki bir-biridan alohida joylarda qurilgan imoratlar edi.

Endi Yalangto'sh Bahodir davri arxitekturasi asr) ga keladigan bo'lsak, bu davr Amir Temur va Mirzo Ulug'beklar davridan keyingi, O'rta Osiyodagi xonliklar davriga to'g'ri kelib, o'shanda Samarqand Buxoro xonligiga qarar edi. Biroq, Yalangto'sh Bahodir Samarqandni mustaqil tarzda boshqarish sharafiga ega bo'lgan va hokim sifatida erkin harakat qilgan.

Yalangto'sh davrida Samarqandning avvalgi jome masjidi va madrasasi, ya'ni Amir Temurning jome masjidi va Bibixonim madrasasi buzilgan bo'lib, shahar aholisi shunday masjid va madrasalarga muhtoj edi. Buning ustiga o'sha davrda Registon maydonida Mirzo Ulug'bek qurdirgan madrasa ta'mirtalab bo'lib qolgan, Ulug'bekning Mirzoi karvonsaroyi xaroba holida, Muqatta masjidi va Ulug'bek xonaqosi esa butkul yo'q bo'lib ketib, ularning o'rnida va hozirgi Registon maydonida shahar bozori joylashgan edi.

Yalangto'sh ushbu maydonni obod holga keltirish va shahar aholisining extiyojlaridan kelib chiqib, Ulug'bek karvonsaroyining saqlanib qolgan qismi va poydevorlariga o'zgartirishlar kiritadi. Bitta bino tarkibida ikkita imorat: jome masjidi va madrasa bunyod etadi (1641-1646 yil). Masjid imorati qibla tarafga, madrasa esa uning sharq tarafiga qaratib avvalgi karvonsaroy poydevorlari ustiga quriladi. Masjid binosining bosh gumbazi shiftiga ishlangan naqshlarga tilla suvi yugurtirilib zarhallanadi (1660 y) va shu boisdan ushbu bino “Tillakori masjid madrasasi” deb nom oladi.

Masjid xonaqosining gumbazi ustivon bilan baland ko'tarilib, o'sha davr Samarqand gumbazlari safidan munosib o'rin oladi, Registon maydonida esa u yagonaligi bilan ajralib turadi. Ta'kidlash joizki, o'sha davrlar Islom dunyosi masjidlarida baland ko'tarilgan gumbazlar masjidlarning “jamoli” hisoblangan.

Registonda Mirzo Ulug'bek davrida qurilgan xonaqoh o'rniga esa Yalangto'sh tomonidan “Sherdor” madrasasi (1619-1636 yy.) bunyod ettiriladi. Madrasa o'zining bosh tarzi bilan Ulug'bek madrasasi tarziga muqobil, ya'ni uning qarama-qarshisida, o'rtada maydon qoldirilib, bir umumiy bo'ylama o'qda joylashtiriladi.

Tillakori masjid-madrasasi tarzining o'qi esa ushbu o'qqa perpendikulyar qilib o'tkazilgan. Har ikkala binoning balandligi Ulug'bek madrasasiga qiyoslanib ikki qavatli qilib quriladi. Natijada, ushbu uchta alohida qurilgan imoratlar o'sha maydon atrofida o'zaro muayyan bir me'moriy tartib asosida joylashtirilib, Registon ansamblini vujudga keltiradi.

Bu ansambl o'sha davr O'rta Osiyo shaharsozligi va me'morchilik san'atining eng oliy darajadagi ko'rinishida, hozirgi til bilan aytsak, innovatsion kompozitsiyasi tarzida shakllanadi. Bu ansamblga qadar O'rta Osiyo o'rta asrlar ansamblsozlik san'atida “juft” va “qo'sh” ansambllari deb nomlangan majmualar yuzaga kelgan. Hozirgi adabiyotlarda Registon ansambli bir necha binolarni yagona maydon atrofida shakllantirilganligi sababli me'moriy tilda “maydoncha ansambli” deb ataladi.

Mazkur ansambl o'z davrida tengi yo'q edi. Uning O'rta Osiyo shaharsozligida hozirda ham anologi, ya'ni o'xshashi yo'q. U shu qadar jozibali, shu qadar go'zalki, Registon ansamblini tashkil etgan binolarning me'moriy tuzilishidagi mahobati, go'zalligi va jozibadorligi har qanday sayyoh (tomoshabin)ni lol qoldiradi. Nima uchun?

Ayrim tomoshabinlar ansambl binolarining mahobati-yu salobatiga qoyil qolsalar, boshqalari ularning munaqqashligiga tan beradi. To'g'ri, haqiqatan ham, bu erda binolar mahobatli va munaqqashdir. Biroq, O'rta Osiyoning boshqa tarixiy shaharlarida ham mahobatli va munaqqash binolar kam emas-ku, nega Registon boshqacha? ! Bu erda gap boshqa jihatda!

Gap ushbu imoratlar arxitekturasining o'zaro majmuaviy uyg'unlashib, yagona maydon atrofida yuksak me'moriy g'oya va uslub bilan joylashtirilganligidadir. Bunday uslubning Amir Temur va Mirzo Ulug'bek davri shaharsozlik san'atining uzviy davomi, desak to'g'ri bo'ladi. Biroq, u yuqorida aytganimizdek, O'rta Osiyo shaharsozlik san'atida Bahodir Yalangto'sh davridagi ko'rinishdagidek yaratilmagan edi. Yalangto'sh o'z davri me'morlari va shaharsoz ustalarining yuksak g'oyaviy imkoniyatlarini to'g'ri tushunib, ularning orzu-umidlarini ruyobga chiqarishga yaxshi sharoit yaratib beradi, ularni rag'batlantiradi. Bunday ulkan shaharsozlik ansamblini Amur Temurning Shahrisabzdagi “Oqsaroy”i ansamblidan keyin O'rta Osiyo me'morchiligi tarixida uchratmaysiz.

Registon ansamblini tashkil qilgan har bir binoga maydon ichidan turib qarar ekanmiz, ularda yashiringan sir-asrorlarni ilg'aymiz. Binolar peshtoqi va “qanot”laridagi qismlar, burchlardagi adlqomat minoralar, ritm bilan joylashgan ravoqlar, tarzlardagi go'zal naqshu-nigorlar, bularning barchasi o'zaro bir-biriga va ayni paytda, yaxlit imorat tarziga shaklan mutanosib (proportsional) hajmiy va mazmunan simmetrik, me'moriy hamohang va uyg'undir.

Mazkur ansamblni tashkil qiluvchi har bir imoratning go'zallik siri ham aynan ana shunda! Tillakori masjid-madrasasidagi masjid gumbazi va uning o'lchamlari imoratning madrasasi qismiga nisbatan assimetrik joylashgan bo'lsa-da, ushbu me'moriy munosabat ansamblning qolgan imoratlari bilan kontrast munosabatga kirib, go'zal yaxlitlikni shakllantirish imkonini bergan.

Ushbu ansambl keyinchalik nafaqat Movarounnahrda, balki butun Markaziy Osiyo mamlakatlari shaharsozligida ham namuna tarzida xizmat qildi. Registon ansambliga o'xshash me'moriy ansambllar keyinchalik O'rta Sharqning boshqa shaharlari ( Hirot, Agra, Dehlida) ham shakllanadi.

Hulosa qilib aytishimiz mumkinki, Yalangto'sh Bahodir davrida Samarqand arxitekturasi va shaharsozligidagi o'zgarishlar bu erdagi Amir Temur va Mirzo Ulug'beklar davridagi rivojlanishlardan o'zining sifat darajasi va g'oyaviy yaxlitligi bilan hech ham kam bo'lmadi, aksincha aynan ansamblsozlik san'ati jihatidan ulardan o'zib ketdi va yangi g'oyaviy echimlar yuzaga keldi.

Ahtam O'rolov,
me'morchilik fanlari doktori, professor, “Zarafshon”gazetasi

Maqolalar

MА`LUMOTNI IJTIMOIY TАRMOQLАRDА ULАSHING

Maqolalar

Chin usta qoldimi? (qidiryapman)

10.08.2026 25342 8 min.

Bugunning gapi

“Uch xonali xonadonimni ta’mirlatish uchun ikki oy muddatga kelishib usta tushirgandim, olti oyda zo‘rg‘a chala-chulpa qilib ishini tugatdi...”

“Ustalar nega bunaqa-a? Uyini ta’mirlatib, ustalardan roziman, degan odamni uchratmadim...”

“Ko‘pchiligi odamga firib beradi: ishni vaqtida bajarmaydi, ta’mir ishlari tugagach, boshida kelishilgan narxdan ikki barobar ko‘p mablag‘ so‘raydi...”

Yuqoridagi gaplar – uyini, xonadonini ta’mirlatib, ustalardan kuygan kishilarning dod-faryodlari.

Bugungi kunda jamiyatda ayrim ustalarning o‘z ishini vijdonan bajarmasligi, sifatsiz materiallar ishlatishi, vaqtni cho‘zishi yoki turli nayranglar bilan buyurtmachini aldashi, afsuski, ko‘pchilikni tashvishga solish barobarida shu kasb egalariga nisbatan ishonchning susayishiga yoki butunlay yo‘qolishiga olib kelyapti.

Yaxshi niyatda uyini, xonadonini ta’mirlatmoqchi bo‘lgan kishi usta ishlatgan tanishlaridan so‘rab-surishtirishi tayin. Yaqinda men ham xonadonimni ta’mirlatmoqchi bo‘lib usta izladim. Tanish-bilishlardan, do‘stlarimdan so‘rasam, yarmidan ko‘pi ustalardan nolidi. Bu holat nafaqat moliyaviy zarar, ayni paytda insonlar o‘rtasidagi ishonchning yo‘qolishiga ham sabab bo‘lmyaptimi?!

Islom ta’limotida halol mehnat, omonatdorlik va rostgo‘ylik yuksak fazilat ekani ta’kidlanadi. Alloh taolo Qur’oni karimda: “Darhaqiqat, Alloh omonatni o‘z egalariga topshirishingiz va odamlar o‘rtasida hukm qilganingizda adolat bilan hukm qilishingizga buyurar. Albatta, Alloh sizlarga yaxshigina nasihat qilur. Albatta, Alloh eshituvchi va ko‘ruvchi Zotdir” (Niso surasi, 58-oyat).

Ustalik – yaxshi kasb. Usta omonatdor bo‘lsa, odamlarning hojatini ravo qiladi, ko‘pga foydasi tegadi. Buyurtmachi o‘z molini, mablag‘ini ustaga ishonib topshiradi. Usta shu ishonchni oqlashi, ishni puxta va vijdonan bajarishi shart.

Uy – insonning boshpanasi. Uning har bir g‘ishti ezgu niyat bilan qo‘yiladi, har bir devori umid bilan ko‘tariladi. Ammo, afsuski, ba’zan ayrim ustalar imorat qurish yoki ta’mirlashda nayrang qiladilar. Usta tashqi tomondan devorni silliq suvaydi, ammo ichidagi yoriqlarni berkitadi. Bo‘yoqning yaltirog‘i ko‘zni quvnatadi, lekin ortidagi nuqson vaqt o‘tishi bilan ko‘zga tashlanadi.

Yangi ta’mirlangan xonadondan hali bo‘yoq hidi ketmay turib shiftda yoriqlar paydo bo‘ladi, eshiklar qiyshayib qoladi, pol esa g‘ichirlab imorat egasining asabini buzadi. Buyurtmachi ustaga bergan mablag‘iga ichi achiydi.

Ba’zi ustalar sifatli qurilish materiali olish uchun berilgan pulga arzon mahsulot sotib oladi. Qolgan mablag‘ni esa “mehnat haqim” deb o‘maradi. Sementga qumni ortiqcha qo‘shadi, temir yoki armaturani ingichkarog‘iga almashtiradi, mis simlar o‘rniga alyuminini tortadi.

Yana shunday ustalar ham borki, bir haftada tugatishga kelishilgan ishni bir oygacha cho‘zadi. Bahona ham tayyor: “Material kelmadi”, “Yordamchim betob bo‘lib qoldi”, “Ertaga tugatib beramiz” va hokazo.

Eng yomoni, ustaning qo‘lidan chiqqan uy bir yil o‘tar-o‘tmas yana ta’mirga muhtoj bo‘lib qoladi. Bu hunar emas, hiyladir. Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam: “Kim bizni aldasa, bizdan emas”, deganlar (Imom Muslim rivoyati). Bu hadis har qanday sohadagi firibgarlikni qamrab oladi. Agar usta arzon yoki sifatsiz materialni qimmatbaho deb ko‘rsatsa, ishni ataylab chala bajarsa yoki keyin yana ta’mirga muhtoj bo‘ladigan qilib ishlasa, bu aldamchilikdan, firibgarlikdan boshqa narsa emas. Afsuski, bugun ko‘pchilik ustalar hiyla va nayrangni kasb qilib olganlar. Buning oqibatida na o‘zlari baraka topadilar, na buyurtmachi ularga bergan mablag‘iga rozi bo‘ladi.

Haqiqiy usta, o‘z ishini vijdonan qiladigan kishi boshqacha bo‘ladi. U har bir ishini bekamu ko‘st bajaradi. Chunki u odamlardan yashirgan nuqsonni, albatta, Alloh taolo ko‘rib, bilib turishini yaxshi anglaydi. Unday ustalar o‘zlariga Alloh taoloning: “Albatta, Alloh chiroyli (ish) qiluvchilarni yaxshi ko‘radi” (Baqara surasi, 195) oyatini hamda Nabiy alayhissalomning: “Alloh taolo o‘z ishini chiroyli, puxta qiladigan kishini yaxshi ko‘radi” (Imom Tabaroniy rivoyati), degan muborak hadislarini o‘zlariga shior qilib olgan bo‘ladilar. Lekin, afsuski, hozir bunday ustalarni topish amrimahol. Borlari ham “qo‘lma-qo‘l”.

Omonatdor ustalar qurgan uylar, yillar o‘tsa ham, yaxshilik bilan eslanadi. Ularning haqlariga xayrli duolar qilinadi. Birgina misol, bizning Sangijumon qishlog‘imizdagi ko‘p uylarni pachirlik usta Turdimurod bobo (Alloh makonini jannat qilsin!) qurgan. O‘sha paytlarda (1960–1990 yillar) vassajuft qilingan shiftlarga ustaning imoratni qurib bitirgan sanasini bitish an’ana bo‘lgan. Har safar qishloqqa borib uyga kirsam, usta boboning “imzosi”ga ko‘zib tushadi va Qur’oni karim oyatlaridan tilovat qilib, u kishining ruhlariga bag‘ishlayman.

Bugun ba’zi ustalarning ishni kelishilgan muddatda tugatmasligi; sifatsiz qurilish materiallaridan foydalanishi; narxni asossiz oshirishi; kamchiliklarni yashirishi; bir necha oy o‘tib yana ta’mir qilishga majbur bo‘ladigan darajada ish tutishi katta gunohdir. Bunday xatti-harakatlar oqibatida buyurtmachi moddiy zarar ko‘radi, asabiylashadi, vaqt yo‘qotadi va eng achinarlisi, odamlar o‘rtasidagi ishonch susayadi.

Halol rizqning barakasi uning ko‘pligida emas, balki pokligidadir. Aldamchilik bilan, hiyla-nayrang ishlatib topilgan mablag‘ foyda bo‘lib ko‘rinsa-da, unda baraka bo‘lmaydi. Shuning uchun har bir usta o‘z qo‘li bilan topayotgan rizqining halolligi haqida o‘ylashi, har bir mix, har bir g‘isht, har bir sim yoki har bir ta’mir uchun qiyomat kuni hisob berilishini unutmasligi kerak.

Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf rahimahulloh:

Men ham (har bir shaxs) jamiyatning a’zosiman. Uy qurmoqchiman, lekin quruvchilik qo‘limdan kelmaydi. Demak, ustaga ehtiyojim bor. Uning oldiga borib, uy qurmoqchiman, shartnoma tuzaylik, deyman. Ustalar kasbi ortidan rizq topadi. Ular bilan kelishib, bugungi naxr bo‘yicha muayyan summa belgilanadi. Muddati va sifat ko‘rsatkichlari kelishib olinadi. Hozirga kunda, Alloh biluvchiroq, ustaman deganlarning 70 foizi aldamchi, nayrangboz, hiylakor: kelishilgan kunda belgilangan manzilga yetib kelmaydi, ishga kech kelib, erta ketadi, vazifasini puxta bajarmaydi, ishini bitirmasdan oldin pul so‘raydi. Takasaltang, taralla-bedod qilib yuradi. Uyning egasi ham xijolatda qoladi. Aksariyati shunaqa. Bunday ustalarga kim ishonadi? Ularga kim ish beradi? Bunday toifalar o‘ziga o‘zi qiladi, ular omadsizlikni o‘zlariga chorlab oladilar.

O‘ttiz foiz haqiqiy ustalar bor. Ular o‘z kasbi bilan faxrlanadi. Guruhlari bor, shogirdlari, ustozlari bor. Hammasini qoyillatib, asbob-anjomlarini chiroyli qilib qo‘yishgan. Shartnopmani tuzadi, vaqtida ishga keladi, belgilangan muddatda qurilishni yoki ta’mir ishlarini tugatadi, ish haqini olib ketadi. Buyurtmachi ham rozi, usta ham rozi. Bunday kishilarning ishida unum, baraka bo‘ladi. Topgan pullari barakali bo‘ladi.

Haqiqiy usta faqat qurilish yoki ta’mirlashni emas, balki odamlarning ishonchini ham qozonadi. Vijdon bilan qilingan har bir ish ibodatga aylanadi. Aldamchilik va nayrang bilan bajarilgan ish esa vaqtinchalik foyda keltirsa ham, dunyoda obro‘ni to‘kadi, rizq qiyilishiga sabab bo‘ladi, oxiratda esa javobgarlikni keltiradi.

Tolibjon NIZOM

Maqolalar

MА`LUMOTNI IJTIMOIY TАRMOQLАRDА ULАSHING

Muallif

Oʼzbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati