MOVAROUNNAHRDA TAFSIR ILMI

Avval ham aytib o'tganimizdek, tafsir kitoblari juda ham ko'p. Har zamon, makon, xalq, millat, elat, mazhab va yo'nalishning o'z tafsiri bor, desak, mubolag'a qilmagan bo'lamiz. Butun dunyoning, ayniqsa musulmon olamining Qur'oni Karimga bo'lgan cheksiz qiziqishi ulamolarni doimo uni o'rganishga, uning tafsirini yozishga chorlab kelgan. Qadimdayoq tafsirlar va mufassirlar haqida alohida katta-katta kitoblar bitilgani fikrimizning dalilidir.

Qo'lingizdagi kitob Ulumi Qur'on mavzusida yozilgan o'zbek tilidagi dastlabki kitob bo'lgani uchun Movarounnahrdagi tafsir ilmi va mufassirlar haqida ham ikki og'iz so'z yuritishni lozim topdik.

Qadimgi Islom manbalarida hozirgi Urta Osiyo Movarounnahr va Huroson nomlari ila zikr qilingan. Islomiy tarix kitoblarida Buxoro, Samarqand, Nasaf, Termiz, Koson, Shosh, Farg'ona, Marv, Nasaf, Urganch, Uzgan va boshqa shaharlarning nomlari ham zikr qilingan. Mazkur shaharlarning barchasi diyorimizdadir, ulardan ko'plari hozirgi vaqtgacha o'zining qadimiy nomlari bilan ataladi.

Butun Islom olamiga ma'lum va mashhurki, bu o'lka barcha ilmlarda, jumladan, Islom ilmlarida ham jahonga dong taratgan buyuk allomalarni etishtirgan. Mazkur ilmlar ichida hadis, tavhid, nahv, fiqh va boshqa ko'pgina ilmlar bor. Biz esa hozir faqat Movarounnahrdagi tafsir va mufassirlar haqida so'z yuritmoqchimiz.

Musulmonlar kelib, fath qilganlaridan so'ng Alloh subhanahu va taolo bu diyorlarni ham Islom nuri bilan munavvar qildi. Yerlyk aholi Islomni qabul qilganlaridan so'ng avvalgi musulmonlar yangi musulmonlarga Islom ilmlarini o'rgata boshladilar. Ushbu ilmlar ichida tafsir ilmi ham bor edi. Ma'lumki, bu diyorlarning tub aholisi Islomdan avval ham ba'zi bir ilm va madaniyat turlaridan xabardor edilar.

Ushbu sababga ko'ra, alloma Ibn Haldun ta'kidlaganidek, ularda Islom ilmlarini qabul qilish va rivojlantirishga loyiq malaka bor edi. Bir oz vaqt o'tishi bilan muhaddislar madrasasi paydo bo'ldi va ular Qur'on tafsiri to'g'risidagi asarlarni jamlagan birinchi kishilar deb e'tirof qilindilar. Ularning sardori imom Abu Abdulloh Muhammad ibn Ismoil Buxoriy edi. «Kashfuz-zunnun» nomli kitobda zikr qilinishiga ko'ra, u zot «At-Tafsirul-kabir» nomli alohida bir tafsir kitobini ta'lif qilgan ekan. Lekin afsuski, mazkur kitob bizgacha etib kelmagan,

Shunga qaramasdan, imom Buxoriy tafsir ilmida ulkan asar qoldirib ketgan, u zotning «Al-Jami'us-sahih» kitobida Qur'oni Karim tafsiriga oid mingdan ziyod hadis mavjud.

Ikkinchi hijriy asrda tafsir ilmi hadisdan ajrab, alohida ilm bo'lgandan so'ng, Movarounnahrdan ulkan mufassirlar etishib chiqdilar va shuhratlari butun jahonga taraldi. Ulardan ba'zilarini zikr qilib o'tamiz:

1. Imom Abu Mansur Muhammad ibn Muhammad ibn Mahmud Moturidiy. Samarqand yaqinidagi Moturid qishlog'ida tavallud topgan va hijriy 333 yilda vafot etgan. Ul zotning aksar asarlari tavhid ilmida, ya'ni ilmi kalomda bo'lgan.

U kishi Hanafiy mazhabida bo'lib, imom A'zamning shogirdlari imom Muhammad ibn Hasan rahmatullohi alayhining ikki vosita ila shogirdi bo'lgan. Ya'ni u kishining ustozi imom Muhammadning shogirdi bo'lgan.

Imom Abu Mansur Moturidiy rahmatullohi alayhi fuqaholar va muhaddislar chaqirgan narsaga chaqirgan. U kishi juda ham mashhur bo'lib, Movarounnahrda barcha unga murojaat qilgan. Ular u kishidan fiqh, usuli fiqh va boshqa diniy ilmlarni o'rganganlar.

Imom Abu Mansur Moturidiy rahmatullohi alayhi usul bo'yicha «Kitabul-jadal»ni va fiqxda «Maaxizush-shari'a»ni ta'lif qilganidan keyin shuhrati yana ham oshib ketdi. Shundan keyin ilmi kalomda shuhrat qozonib, Huroson ahli ushlagan mazhab sohibiga aylandi. Imom Abu Mansur Moturidiy rahmatullohi alayhining aqiydadagi mazhabi Abulhasan Ash'ariyning mazhabiga teng bo'ldi.

Imom Abu Mansur Moturidiy rahmatullohi alayhi o'zining «Ta'vilatu ahlis-sunna» nomli tafsirida mo''tazila, xavorij, rofiza, karromiy, jahmiy, mushabbiha, munajjim, folbin va boshqalarning fikrlarini munoqasha qilgan va hammalariga raddiya bergan. U kishi Ahli sunna va jamoaning mazhabini qo'llab-quvvatlagan.

Sa'duddin Taftazoniy, imom Tahoviy, imom Umar Nasafiy, Faxrulislom Bazdaviy, Ibn Humom va boshqa ulamolar aqoid ilmining moturidiya yo'nalishida ko'zga ko'ringan ulamolardan bo'ldilar.

Imom Moturidiy o'zining «Ta'vilatu ahlis-sunna» nomli tafsirida ilmi kalom ulamolari yo'lidan borgan va Qur'oni Karim oyatlarini aqiydada Ahli sunna va jamoa mazhabini qo'llab, tafsir qilgan.

Imom Moturidiy o'z tafsirida asarlarni naql qilish bilan birga, ra'yni ham ishlatgan, naql bilan birga, aqlni ham ishlatgan.

Imom Moturidiy muayyan mazhabga taassub qilmagan, haqiqatni izlagan. U kishi masalaga umumiy tarzda nazar solgan.

Imom Moturidiy Qur'oni Karimni Qur'on bilan, Sunnat bilan, sahobalar va tobe'inlarning so'zlari bilan tafsir qilishga alohida ahamiyat bergan. Shu bilan birga, Hanafiy bo'lgani uchun tafsirda ra'y maktabi bo'yicha aqlni ham o'z o'rnida ishlatgan. Bir oyatning ta'vilida bir necha qavl bo'lsa, ularni ham keltirgan.

Imom Moturidiy o'z tafsirida sababi nuzuyani ham zikr qilgan. O'zidan avval o'tgan mufassirlarning qavllaridan ham foydalangan. Y kishining tafsirida fiqh, lug'at va kalom ilmi ham keragicha o'rin olgan.

Hulosa qilib aytadigan bo'lsak, imom Moturidiyning «Ta'vilatu ahlis-sunna» nomli tafsiri qomusiy asardir. Ammo ming afsuslar bo'lsinkim, bu tafsir yaqingacha nashr etilmagan edi. Faqatgina milodiy 2005 yilga kelib, doktor Majdiy Boslum bu ulug' tafsirni uchta qo'lyozmasi asosida nashrga tayyorladi va chop qildi. «Ta'vilatu ahlis-sunna» tafsirini Bayrutdagi «Darul-kutubil-ilmiyya» nashriyoti birinchi bor nashr etdi. Kitob o'n jilddan ibo-rat bo'lib, 6230 betdan iboratdir.

1. Imom Abu Lays Nasr ibn Muhammad ibn Ahmad ibn Ibrohim Samarqandiy Hanafiy. U zot «Imamul-huda» – «Hidoyat imomi» nomi bilan mashhur bo'lgan. Imom Abu Lays Samarqandiy hijriy 373 sanada vafot etgan.

Imom Abu Lays Samarqandiy ko'plab kitoblar ta'lif qilgan. Jumladan, fiqh bo'yicha «An-Navazil» kitobi va «Hizanatul-fiqh» nomli kitob, va'z-nasihat xususidagi «Tanbihul-g'ofilin» kitobi shu kishining qalamiga mansubdir.

Imom Abu Lays Samarqandiy tafsirga oid kitobini «Bahrul-ulum» deb nomlagan va bu tafsir «At-tafsir bil-ma'sur» toifasidandir.

Imom Abu Lays Samarqandiy o'z tafsirida sahoba va tobe'inlardan ko'plab rivoyatlarni keltirgan. Ammo sanadlarini zikr qilmagan.

Imom Abu Lays Nasr ibn Muhammad ibn Ahmad ibn Ibrohim Samarqandiyning «Bahrul-ulum» tafsiri qo'lyozmasi Aliy Muhammad, Odil Ahmad va Zakariyo Abdulmajid tomonidan tahqiq qilindi hamda 1413 hijriy yilda Bayrutdagi «Darul-kutubil-ilmiyya» nashriyoti tomonidan birinchi bor nashr etildi.

1. Imom Jorulloh Abul-Qosim Mahmud ibn Umar ibn Muhammad ibn Umar Zamaxshariy.

Bu ulug' imom Horazmning Zamaxshar qishlog'ida 467 hijriy sanada tavallud topgan va hijriy 538 sanada vafot etgan. U zot o'zi tug'ilgan yurtda dafn qilingan. Imom Zamaxshariy turli ilmlarga doir ko'plab kitoblar tasnif qilgan. Eng mashhur muallafotlaridan biri «Al-Kashshaf an haqoiqi va uyunil-aqovil fi vujuhit-ta'vil» nomli tafsir kitobi bo'lib, u ko'pchilikka «Kashshof» nomi bilan mashhurdir.

Bu tafsir eng mashhur tafsirlardan biridir. U o'zidan keyingi ko'plab tafsirlarga manba bo'lgan.

«Kashshof» tafsiri haqida ulamolar juda ko'plab yaxshi maqtovlarni aytganlar. Ba'zilar: «Agar «Kashshof» bo'lmaganida, Qur'oni Karimning ma'nolari to'liq kashf bo'lmay qolar edi», degan.

Ulamolar «Kashshof»ning quyidagi xususiyatlarini alohida ta'kidlaydilar:

• Keraksiz va ortiqcha narsalardan xoli ekani.
• Qissa va isroiliyotdan salomatligi.
• Ma'nolarni bayon qilishda arab tili va uning uslublariga suyanishi.
• Ma'oniy va bayon ilmlariga hamda balog'atga alohida e'tibor berganligi.
• Savol-javob uslubini ishlatgani. Imom Zamaxshariy ma'lum masalalarni bayon qilish borasida «agar sen unday desang, men bunday deyman» uslubini ishlatgan.

«Kashshof»ning maqtovida aytilgan gaplar juda ham ko'p. Shu bilan birga, uni tanqid qilganlar ham oz emas. Tanqidlarning xulosasi ikki narsaga borib taqaladi. Birinchisi – muallifning mo''taziliy fikrlari va tafsir-da hadislarning zaif hamda to'qimalarini ham keltirgani.

Keyingi ulamolardan ikkitasi «Kashshof»dagi ushbu ikki nuqsonni ham to'ldirganlar. Imom Ahmad ibn Muhammad ibn Munir «Al-Insof» nomli kitob yozib, «Kashshof»dagi mo''taziliy fikrlarni to'g'rilashni yo'lga qo'ydi.

Imom Abdulloh ibn Yusuf Zayla'iy «Kashshof»dagi zaif va soxta rivoyatlarni aniqlab chiqdi. «Kashshof» tafsiri ushbu ikki ilova ila nashr qilindi. Bu juda katta foyda berdi.

1. Imom Faxriddin Abu Abdulloh Muhammad ibn Umar
   ibn Husayn Roziy 534 hijriy sanada Ray shahrida tavallud topgan va umrining ko'p qismini Horazmda o'tkazgan.

U kishining «Mafatiyhul-g'oyb» nomli tafsir kitobi ilm axdi o'rtasida oyatlar orasidagi munosabatlarni va suralar o'rtasidagi bog'lanishlarni bayon qilish va boshka bir qancha imtiyozlari bilan mashhur bo'lgan. Imom Roziy xijriy 606 sanada vafot etgan. («Mafatiyhul-g'oyb» to'g'risidagi ma'lumotlar oldin o'tdi.)

1. Imom Abulbarakot Abdulloh ibn Ahmad ibn Mahmud
   Nasafiy. Bu ulug' imom Nasaf (hozirgi Qarshi) shahrida
   tavallud topgan (bu shahar hozir Qarshi deb nomlanadi)
   Imom Nasafiy hijriy 701 sanada vafot etgan.

Nasafiyning tafsir kitobi «Madarikut-tanzil va haqoiqut-ta'vil» deb nomlangan. Bu kitob ko'pchilikning tahsiniga sazovor bo'lgan va bo'lib kelmoqda. U hajmi o'rtacha bo'lishiga qaramay, eng ulug' kitoblardandir. Iboralari oson. E'rob, qiroat, badi' va bayon, balog'at va fasohat ilmlarini o'z ichiga olgan. Aqiydada Axli sunna va jamoaning qavlini keltirgan. Bid'at va zalolatlardan xoli. Uzun ham, qisqa ham emas.

Imom Nasafiy o'zining «Madarikut-tanzil» nomli tafsir kitobini ta'lif qilishda Imom Zamaxshariyning «Kashshof» nomli tafsiridan foydalangan. Imom Nasafiyning «Madarikut-tanzil» nomli bu kitobi hozirgi kunimizgacha ulamoyu tolibi ilmlar orasida zo'r e'tibor bilan shuhrat topib kelmoqda va ko'pgina Islom o'quv yurtlarida qo'llanma sifatida ishlatib kelinmoqda.

Bundan tashqari, Movarounnahrda «Itqon», «Tafsiri Nu'moniy», «Tafsiri Tibyon», «Tafsiri Mavlono Charxiy» kabi mahalliy tillarda ta'lif qilingan ko'plab tafsirlar mavjud. Ular tojik, o'zbek, tatar va boshqa tillarda yozil gan. Eslatib o'tmoq lozimki, mazkur mashhur mufassirlarning kitoblari hozirgi vaqtda O'zbekistonning kutubxona va muzeylarida mavjuddir, jumladan, Movarounnahr musulmonlari diniy idorasi qoshidagi kutubxonada ham bor. Bu kitoblardan ulamolar va ilm toliblari Islom va musulmonlar xizmati uchun bo'layotgan ilmiy bahslarida istifoda qilmoqdalar. Alloh taolo ularning barchalarini O'zi xush ko'rgan va rozi bo'lgan xayrli ishlarga muvaffaq kilsin! Omin!

YaNGI TAFSIRLAR

Zamon o'zgarib, odamlar qadimgi kitoblarning uslubi va tilidan uzoqlashib qoldilar. Ushbu sabab tufayli katta ulamolardan boshqalar eski tafsirlardan foydalanishni o'ylamay ham qo'ydilar. Shunda ba'zi tushungan ulamolar tafsir ilmida ham yangilanish bo'lishi lozimligini o'ylay boshladilar. O'y-fikrlar va maslahatlar tafsir bo'yicha yangi, zamona ruhini aks ettiradigan, musulmonlarning ehtiyojlarini qondiradigan tafsir yozilishi zamonning talabi ekaniga ishonch hosil qilish bilan yakunlandi.

Yangi tafsir qilish va yozish Misrdan boshlandi. Bizga etib kelgan ma'lumotlarga qaraganda, birinchi bo'lib Misrning islohotchi olimlaridan shayx Muhammad Abdux «Amma» porasiga tafsir yozdi. Shuningdek, Al-Azhardagi darslarida Qur'oni Karimning birinchi besh porasini tafsir qildi.

• Keyin u kishining shogirdi shayx Muhammad Rashid Rizo «Al-Manar» deb nomlangan tafsirini yozdi. U kishi Qur'oni Karimning o'n ikki porasini tafsir qildi.
• Shayx Abdulqodir Mag'ribiy 1920 yilda «Taborak» porasini tafsir qildi.

- Al-Azharning shayxi Mahmud Shaltut birinchi o'n popaga tafsir yozdi.

• Shayx Abduljalil Iyso «Aysarut-tafasir» deb nomlangan tafsirini yozdi. ,
• Shayx Muhammad Abu Zahra Naml surasigacha tafsir yozdi va u o'n juzda nashr etildi.
• Shayx Tantoviy Javhariy «Al-Javahir» tafsirini yozdi. Bu tafsir juda katta bo'lib, unda turli ma'lumotlar bor. Muallif musulmonlarni hayotning barcha sohalarida taraqqiyotga intilishga chorlagan. Shu maqsadda Qur'oni Karimda zikri kelgan har bir narsa haqida ilmiy ma'lumotlar berishga katta e'tibor qaratgan. Oqibatda ran cho'zilib ketgan. Hattoki shayx Tantoviy Javhariyning tanqidchilari «Al-Javahir» tafsirida tafsirdan boshqa hamma narsa bor, deyishgan.
• Jazoirning ko'zga ko'ringan olimlaridan biri bo'lgan shayx Abdulhamid ibn Badis Qur'oni Karimning ba'zi sura va oyatlarini tafsir qilgan va u bir jildda nashr etilgan.

Ba'zi yangi tafsirlar haqida qisqacha ma'lumotlar

1. «Tafsirul-Marog'iy» - Axmad Mustafo Marog'iy.

Shayx Ahmad Mustafo Marog'iy o'zining «Tafsirul-Marog'iy» deb nomlangan kitobini kichik hajmda o'ttiz juz qilib yozdi. Bu tafsir katta hajmda o'n jildda nashr etilgan.

Shayx Ahmad Mustafo Marog'iy rahmatullohi alayhi o'z tafsirida avval oyatni keltirib, keyin alohida so'zlarning tafsirini qilgan. Keyin umumiy ma'noni bayon qilib, so'ngra izoh berishga o'tgan. Jumlalarni oson til bilan, ko'pchilikka tushunarli bo'lishini e'tiborga olib, tuzgan.

U kishi kitobning avvalida ish uslubini ham bayon qilgan.

-   Ma'lum oyatlar majmuasini avval keltirib olish.

• Keyin o'sha oyatlardagi sharhga ehtiyoji bor so'zlarni sharhlash.

So'ngra mazkur oyatlarning umumiy ma'nosini bayon qilish.

• Sababi nuzul haqida sahih rivoyat bo'lsa, o'shani keltirish.
• Ilmiy va murakkab istilohlarni chetlash.
• Zamon va makonni e'tiborga olib, ushbu tafsirni o'qishi mumkin bo'lgan odamlar tushunadigan til va uslubni qo'llash.

Mufassirlar keltirgan rivoyatlarni saralash.

Bu kitobni chop qilish 1365 hijriy sananing birinchi kunidan boshlangan.

Muallif kitobning avvalida uni yozishda o'zi foydalangan o'ttizta manbaning ro'yxatini ham keltirgan.

1. «At-Tahrir vat-Tanvir» – Toxir ibn Oshur.

Tunisning ko'zga ko'ringan olimlaridan biri bo'lmish shayx Tohir ibn Oshur rahmatullohi alayhi «At-Tahrir vat-Tanvir» nomli katta va mukammal tafsir yozgan. Shayx Tohir ibn Oshurning shogirdlari va mutaxassislarning ta'kidlashlaricha, u kishi o'z tafsirini yigirma yilda yozib bitirgan. Bu tafsirning egasi har bir narsani erinmay, mukammal bayon qilgan. Ayniqsa, u kishining lug'at bo'yicha olib borgan tadqiqotlari, shuningdek, ilmiy tadqiqotlari ham tahsinga sazovor. Shayx Tohir ibn Oshur fiqhiy masalalarni ham batafsil yoritgan. Yangi paydo bo'lgan hayotiy muammolar va madaniy qarashlarni ham o'z joyida hal qilgan.

Shayx Muhammad Tohir ibn Oshur rahmatullohi alayhining o'zi muqaddimasida ta'kidlashicha, quyidagi tafsirlar muhim hisoblanadi:

«Al-Kashshaf» – Zamaxshariy.

«Al-Muharrar al-Vajiyz» – Ibn Atiyya.

«Mafatiyhul-g'oyb» – Faxriddin Roziy.

«Anvarut-tanzil va asrorut-ta'vil» imom Bayzoviy,

«Ruhul-ma'aniy» – imom Olusiy.

Abu Sa'ud tafsiri.

Qurtubiy tafsiri.

Tabariy tafsiri.

Tiybiy, Qazviyniy, Qutb va Taftazoniy tarafidan «Kashshof»ga yozilgan hoshiyalar.

Hafochining Bayzoviy tafsiriga yozgan hoshiyasi.

Albatta, shayx Tohir ibn Oshur rahmatullohi alayhi o'zining tafsirida mazkur tafsirlardan foydalangan. Ammo o'zining aytishicha, cho'zilib ketmasligi uchun qayerdan olganini aytmagan.

Shayx Tohir ibn Oshur rahmatullohi alayhi Qur'oni Karim e'jozi turlariga, balog'at nuqtalariga, badiiy uslublarga katta e'tibor bergan. Shuningdek, oyatlarning bir-biriga bog'lanish munosabatlarini ham bayon qilgan. Har bir suraning maqsadlarini ham batafsil aytib o'tgan. Har bir so'zning arab tilidagi ma'nolarini chuqur tushuntirgan.

Shayx Tohir ibn Oshur rahmatullohi alayhining aytishicha, kitobning to'liq nomi «Tahriru ma'nas-sadid va tanviru aqlil-jadid min tafsiri kitabil-majid»dir.

Muallif o'z tafsirining avvalida Qur'oni Karim va uning tafsiriga oid o'nta muqaddima yozgan, so'ngra Fotiha surasini tafsir qilishni boshlagan.

Har bir suraning ismi, uning nozil bo'lish vaqti va sharoiti hamda unga bog'liq boshqa ma'lumotlarni bataf-sil keltirgan. Ma'lumotlarning xulosasini aytgan.

Baqara surasining tafsiri avvalida «Alif laam mim» harflarini keltirib, shu va shunga o'xshash hijo harflari haqidagi ko'plab ma'lumotlarni taqdim qilgan. Shu tariqa kitob katta ma'lumotlar to'plamiga aylangan.

Men turli sabablarga ko'ra, shayx Tohir ibn Oshur rahmatullohi alayhining ba'zi shogirdlari bilan suhbatlarda bo'ldim. Ularning aytishlaricha, ustozlari juda ham talabchan kishi ekan. Tafsirni yozgandan keyin ham har varaqning qo'lyozmasini qayta-qayta ko'rar, tahrir qilar va tuzatishlar kiritar ekan.

Men bu tafsir bilan chet elda o'qib yurgan kezlarimda tanishgan edim. Keyinroq, ayniqsa Qur'oni Karim ma'nolarini va «Tafsiri Hilol»ni rus tiliga o'girish jarayonida uni asosiy manbalardan qilib oldim. Shu tariqa ushbu kitob bilan juda yaqindan tanishdim va uning haqiqatda ham maqtovga sazovor ilmiy ish ekaniga to'la ishonch xosil qildim.

Alloh bu tafsirning muallifi Shayx Tohir ibn Oshurni O'z rahmatiga olgan bo'lsin.

1. «Mahasinut-ta'vil» – Muhammad Jamoliddin Qosimiy.

Bu tafsirning ikkinchi nomi «Tafsirul Qosimiy»dir. Tafsirning muallifi esa Shomning mashhur ulamolari-dan biri Muhammad Jamoluddin Qosimiydir. U kishi o'z tafsirini yozishni hijriy 1316 yilda Shavvol oyining birinchi o'n kunligida boshlagan. Kitobning birinchi juzi tafsir ilmi borasidagi qoidalardan iborat. Unda Qur'oni Karim va uning tafsiri bo'yicha juda ko'p ma'lumotlar jamlangan.

1. «At-Tafsirul-vadih» - Muhammad Maxmud Hijoziy.

Bu tafsirning muallifi Al-Azhar universitetining olimlaridan bo'lib, u kishi avval tafsirini bir juzdan tayyorlab, yozib bo'linganini nashr etib boravergan. Keyin esa alohida qilib, katta hajmda uch juzda chop ettirgan.

Bu tafsirning tili oson va ravon bo'lib, ko'pchilikka mo'ljallangan. Unda avval so'zlarning lug'atdagi ma'nosi berilgan. Keyin esa oyatning to'liq ma'nosi engil uslub-da bayon etilgan. Oyatlarning ma'lum majmuasiga alohida sarlavhalar ham qo'yilgan. Arab tilini biladigan har bir kishi o'qisa, tushunadigan darajada tafsir qilingan.

Men ham talabalik paytimda ushbu tafsirni avvalidan oxirigacha qiziqish bilan o'qib chiqqanman. Juda ko'p foyda olsa bo'ladigan tafsir.

1. «Al-Asas fit-tafsir» - Sa'id Havvo.

Iordaniyalik hamasr olimlardan Sa'id Havvo rahmatullohi alayhi uch qismdan iborat asarlar silsilasini rejalashtirgan. Bu silsila quyidagi asarlardan iborat bo'lgan;

1. «Al-Asas fit-tafsir» («Tafsir asosi»).
2. «Al-Asas fis-sunna va fiqhiha» («Sunnat va uning fiqhi asosi»).
3. «Al-Asas fi qova'idil-ma'rifa va dovabitil-fahmi lin-nusus». («Ma'rifat qoidalari va matnlarni fahm-lash asoslari»).

Muallifning tafsir muqaddimasida yozishicha, shaxsiy sabablarga ko'ra, bu asarni yozish jarayonida asosan «Tafsiru Ibn Kasir» va «Tafsiru Nasafiy»dan foydalangan.

Sa'id Havvo rahmatullohi alayhi Qur'oni Karimning suralari va oyatlari orasidagi bog'lanishlarga alohida e'tibor bergan. Bu maqsadni amalga oshirish niyatida oyatlarning bir-biriga bog'lanishi ham, suralarning bir-biriga bog'lanishi ham erinmasdan bayon qilingan. Ammo avvalida katta ahamiyat bilan bayon qilib borilgan suralar orasidagi bog'lanish keyinroq zaiflashgan va to'xtab ham qolgan.

Tafsir yozish to'xtab, yangi tafsir yozish yo'lga qo'yilguncha o'tgan davrda er yuzida juda ko'p ilmlar, tushunchalar, nazariyalar paydo bo'ldi, hodisa va voqealar bo'lyb o'tdi. Ushbu tafsirda ana o'sha narsalarga Qur'oni Karim va Islomning munosabati qanday, degan savolga javob berishga harakat qilingan.

Bizning asrimizda Qur'oni Karimga nisbatan turli shubhalar va e'tirozlar paydo bo'ldi. Shuningdek, unga qarshi tushunchalar va yo'nalishlar ham yuzaga chiqdi. «Al-Asas fit-tafsir» kitobida musulmon inson mazkurlarga nisbatan qanday munosabatda bo'lishi kerakligi bayon qilingan.

Utgan davr ichida musulmonlar Qur'oni Karimdan va Islom ta'limotlaridan ancha uzoqlashib ketgan edilar.

Sa'id Havvo rahmatullohi alayhi o'z kitobida musulmon larning Qur'oni Karimga va Islomga qanday yaqinlashishlari yo'llarini bayon qilishga harakat qilgan.

Hayot tarzi o'zgarishi tufayli musulmonlar har bir mavzu bo'yicha tayyor xulosani izlaydigan bo'lib qoldilar. Uzlari izlanishni, tahlil qilish va xulosa chiqarishni o'ylamay qo'ydilar. Eski tafsirlardan esa tayyor xulosani topish qiyin. «Al-Asas fit-tafsir» bu masalani ham o'rniga qo'yish harakatida bo'lgan.

Aqiyda va din masalalari bo'yicha musulmonlarning turli qarashlari paydo bo'lgan edi. Har kim o'z fikrini qo'llab, boshqanikini rad etar edi. Sa'id Havvo rahmatullohi alayhi o'zining ushbu kitobida bu masala bo'yicha ham tahlillar olib bordi.

«Al-Asas fit-tafsir» asari hijriy 1397 yilda nashrga berilgan. Uning birinchi nashri «Darus-Salam» nash-riyoti tomonidan hijriy 1405 – milodiy 1985 yilda o'n bir jild qilib chop etilgan.

1. «At-Tafsir al-Munir fil-aqidati vash-shari'a-ti val-manhaj» - Vahba Mustafo Zuhayliy.

Mashhur olim va faqih, doktor Vahba Mustafo Zuhayliy hazratlari o'zining biz hozir u haqda so'z yuritmoqchi bo'lgan «At-Tafsir al-Munir» nomli kitobining muqaddimasida aytishicha, ushbu tafsirni yozishga katta ilmiy ishlarni amalga oshirib bo'lganidan keyingina jur'at qilgan. Avval usuli fiqh bo'yicha ikki jildli katta kitob yozgan. Keyin hammaga mashhur bo'lgan «Al-Fiqhul-islamiyyu va adillatuhu» deb nomlangan barcha mazhablarni o'z ichiga olgan sakkiz jildli qomusiy asarini chiqargan. Oliy o'quv yurtlarida o'ttiz yil ustozlik qilgan. Imom Samarqandiyning «Tuhfatul-fuqoha» kitobidagi hadislarni tahqiq qilgan. Bir ming to'rt yuzga yaqin hadislarni o'z ichiga olgan «Al-Mustofa min ahadisi Mustofa» nomli kitobni yozgan. Yana boshqa o'ttizdan ortiq entsiklopedik asarlarni bitgan.

Shayx Vahba Mustafo Zuhayliy hazratlari «At-Tafsir al-Munir»ning muqaddimasida qayd etishicha, bu tafsirni yozishdan maqsad musulmonni ham, musulmon emasni ham hozirda bus-butun turgan yagona ilohiy vahiy bilan bog'lashdir.

U kishi o'z tafsirida naql bilan aqlni jamlagan. Yangi va eski mo''tabar tafsirlardan foydalangan. Shuningdek, Qur'oni Karim, uning nozil bo'lish sabablari haqidagi boshqa yozuvlardan ham istifoda qilgan.

Shayx Vahba Mustafo Zuhayliy «At-Tafsir al-Munir»ni yozishda quyidagi reja asosida ish yuritgan:

1. Qur'oni Karim oyatlarini mavzuga qarab taqsimlab, sarlavhalar qo'yish.
2. Har bir suraning umumiy ma'nosini bayon qilish.
3. Lug'aviy izohlar berish.
4. Oyatlarning nozil bo'lishi haqidagi sahih rivoyatlarni keltirish. Zaiflarini tark etish.
5. Nabiylar qissalari, Badr va Uhud janglari kabi katta Islom hodisalarini eng ishonchli siyrat kitoblari asosida yoritish.
6. Tafsir va bayon qilish.
7. Oyatlardan chiqarilgan hukmlar haqida so'z yuritish.
8. Balog'at va e'robga oid ma'lumotlarni keltirish.
   Tafsir oson va ravon til bilan yozilgan. Unda hamma narsa go'zal va mukammal tartib bilan keltirilgani uchun, ma'lumotlarni o'zlashtirib olish oson.

Shayx Vahba Mustafo Zuhayliy hazratlarining «At-Tafsir al-Munir» deb atalgan ushbu tafsiri o'ttiz juzdan iborat bo'lib, o'n besh jildda chop etilgan. Uttiz birinchi va o'ttiz ikkinchi juzlar alohida o'n oltinchi jildda bo'-lib, tafsirning fihristidan (mundarijasidan) iboratdir. U orqali tafsirdagi istagan mavzuni osonlik bilan topib olish imkoni mavjud.

1. «Taysirut-tafsir» - Ibrohim Qatton.

Iordaniya davlatida qozilar raisi bo'lib ishlagan shayx Ibrohim Qatton rahmatullohi alayhi «Taysirut-Tafsir» deb nomlangan bir kitob yozgan. Kitobning nomi bizning tilimizga «Tafsirni osonlashtirish» deb tarjima qilinadi. Shuning o'zidan muallifning ko'zlagan maqsadi nima ekanini bilib olish qiyin emas.

Shayx Ibrohim Qatton rahmatullohi alayhi o'z tafsiriga yozgan muqaddimasida Qur'oni Karimning musulmonlarga ta'siri haqida anchagina ma'lumotlar keltirgan. Keyin bu ilohiy Kitob nafaqat musulmonlarga, balki musulmon bo'lmagan boshqa insonlarga ham ta'sir ko'rsatayotgani haqida so'z yuritib, Qur'oni Karimdan ta'sirlangan g'ayrimusulmon kishilarning bu ilohiy Kitob haqidagi so'zlaridan namunalar keltirgan. Shayx Ibrohim Qatton rahmatullohi alayhi bu kitobida frantsiyalik mashhur tabib Moris Bukayning gaplariga alohida e'tibor qaratadi.

Keyin doktor Mustafo Mahmudning Qur'oni Karim uslubi haqidagi «Qur'on tirik mavjudotdir» degan ajoyib ilmiy bahsini keltiradi. So'ng yana bir qancha qo'shimcha ma'lumotlar taqdim qilinganidan keyin bevosita tafsirni boshlaydi.

Shayx Ibrohim Qatton rahmatullohi alayhi avval har bir suraning umumiy ma'nosini keltiradi. Keyin esa oyatlarni tafsir qilishga o'tadi.

Bu tafsirning tili ravon bo'lib, o'quvchining malol olishiga yo'l qo'ymaydi. Tafsir to'rt jildda nashr qilingan.

1. «Fi rihabit-tafsir» - Abdulhamid Kishk.

Shayx Abdulhamid Kishk bu tafsirni yozishni 1981 yilda boshlagan. Yozib bitirilgan juzlarni nashrga berib, qolganlarini yozishda davom etavergan.

Tafsirning muqaddimasida Qur'oni Karimga oid ko'pgina foydali ma'lumotlarni keltirgan. Keyin suralarni tafsir qilishni boshlagan. Har bir suraga uning haqidagi alohida ma'lumotlarni qo'shib, muqaddima qilgan. Suralar orasidagi bog'lanishlar haqida ham bahs yuritgan. Bir mavzudagi oyatlar majmuasiga alohida sarlavha qo'ygan.

Shayx Abdulhamid Kishk o'z tafsirida juda ko'p ma'lumotlarni keltirgan. Bu tafsir katta hajmda, sakkiz jildda chop etilgan. Birinchi jildning o'zi ming betdan ko'p bo'lgan.

1. «Hidayatul-bayan fi tafsiril-Qur'an» - Roshid Abdulloh Farhon.

Muallif bilan bo'lgan shaxsiy suhbatda u kishi bu kitobni avval devoniyada odamlarga taqdim qilganini, keyin esa kitob shaklida chop etilganini aytib o'tgan edi. «Devoniya» Kuvaytga xos so'z bo'lib, bizdagi ba'zi kishilarning ulfat bo'lib, uylarida navbat bilan o'tkazadigan suhbatla-riga o'xshash majlis u erda shunday ataladi. Farq shundaki, ularda bir kishi uyida devoniya ochilganini e'lon qiladi va ma'lum kunlarda kishilar mazkur devoniyaga keladilar. Roshid Abdulloh Farhon janoblari Qur'oni Karimni o'z devoniyasiga kelgan kishilarga tafsir qilib bergan.

Muallif muqaddimada o'z tafsirini o'rtacha qilishni, uning olimga ham, ilm tolibiga ham mos bo'lishini iroda qilganini ta'kidlagan.

Roshid Abdulloh Farhon janoblari o'z tafsirida izohga ehtiyoji bor har bir so'zni sharhlashga harakat qilgan. Bunda arab tili lug'at ilmi ulamolarining gaplaridan keng foydalangan. Shuningdek, so'zlarning balog'at va fasohat, e'robga tegishli joylarini ham bayon qilgan.

Muallif o'z kitobida qiroatlarga oid ma'lumotlarni ham o'z o'rnida tushuntirib ketgan. Oyatlarning nozil bo'lish sabablari ham bayon qilingan. Shaxslar va makonlarning nomlari ham sharhlangan. Fiqhiy masalalarga ham keragicha ahamiyat berilgan.

Roshid Abdulloh Farhon janoblari o'z tafsirlarini yozishda ko'plab mo''tabar manbalardan foydalanganlar.

Kitob 1993 yilda to'rt jildda chop etilgan.

1. «At-Tafsirul-Kashif» - Muxammad Javod Mag'niya.

Bu tafsir shia mazhabidagi mo''tadil zamonaviy tafsirning namunasidir. Tafsir muallifi Muhammad Javod Mag'niya bir necha kitoblar nashr qilganidan so'ng ushbu tafsirni ta'lif qilgan. Tafsir oson, ravon til bilan zamonaviy uslubda yozilgan. Muallif hozirgi zamon o'quvchisiga Islom va Qur'on haqiqatini anglatishga harakat qilgan. Ularning hozirgi zamon talablariga qanday javob berishini yorqin misollar bilan ko'rsatgan.

Oyat yoki oyatlar majmuasini keltirgandan keyin avval lug'atga oid bahs yuritgan, keyin e'robni bayon qilgan, so'ngra umumiy ma'noni aytgan.

«At-Tafsirul-Kashif» etti jildda chop etilgan.

KYeYINGI MAVZU:

Qur'oni Karim ma'nolarining tarjimasi