BALOG'ATGA YeTGAN YIGIT, QIZ ODOBI. ER-HOTIN MUNOSABATI.
Tarbiya bosqichlarining uzviy bog'liqligi
Farzand tug'ilishidan to uylanish yoshigacha bo'lgan davrda olib boriladigan barcha tarbiyaviy bosqichlarni bevosita uzviy bog'lash kerak.
Birinchi, tarbiyaning e'tiqodiy qismi. Dastlab, farzand yoshligida e'tiqodiy tarbiya nazorat qilinib, bolaga Allohdan qo'rqish, buyruqlarini bajarish, qaytariqlaridan saqlanish hamda Yaratganga ibodat qilish o'rgatiladi.
Ikkinchi, tarbiyaning odob qismi. Farzandga har doim Payg'ambarimiz (sollallohu alayhi va sallam) muborak siyratlari va ulug'larning nasihatlari o'rgatilib, go'zal xulqlar haqida saboq beriladi. Shu jarayonda hadis va hikmatlarni o'rgatib, ularga amal qilish uqtiriladi. Shuningdek, sahobalar, tobeinlar, muhaddislar va barcha ulug' zotlar hayoti, munavvar axloqlaridan ibrat olish o'rgatiladi.
Uchinchi, tarbiyaning ilmiy qismi. Tarbiyaning asosiy jihatlaridan biri farzandga ilm o'rgatadigan ustozning olim va solih bo'lishidir. O'z o'rnida ustozni hurmat qilish ham ilmning tez singishiga sabab bo'ladi. Shuning barobarida farzandning munosib do'st tanlashi ham muhim. Do'st ilmga chanqoq bo'lsa, ikkisi ilm yo'lidagi mashaqqatlarni birga engadi.
Tarbiyaning uch qismi bayon qilindi. Bundan tashqari bo'lgan barcha jarayonlarni ham bir-biriga bog'lab, to'ldirib singdirib borilsa, maqsad hosil bo'ladi. Farzandda jaholatni mag'lub eta oladigan ma'rifat paydo bo'ladi. U haqiqiy komil insonga aylanib, turli hiylalarga aldanmaydi. Buzuqliklarga qarshi nafrat hissi paydo bo'ladi.
Farzandda ushbu sifat va fazilatlar uyg'unlashsa, munavvar nur taratayotgan hilol singari, o'z yog'dusi va taftini sochayotgan quyosh misoli jamiyatga foydali inson bo'lib voyaga etadi.
Balog'atga etgan yigit, qiz odobi
Ota-ona va muallimlar zimmasiga dinimiz vojib qilgan mas'uliyatlardan biri farzandning 12–15 yoshida kechadigan, balog'atga etish belgilari sezilganida nimalarga e'tibor berishni ochiq tushuntirishdir. O'g'il bola bu paytda uyqudan uyg'onganida kiyimida suyuq rangsiz suyuqlik yoki namni ko'rsa, nima ekanini bilmaydi. Shuning uchun ota bu holatni yaxshi tushuntirishi va bundan keyin shunday holat bo'lganda qanday yo'l tutishni o'rgatishi lozim. Qiz bolada esa balog'at yoshida hayz kelishi kuzatilib, onalar bunday holatda nimaga e'tibor berishni ochiq tushuntirishi talab etiladi.
Farzand ushbu yoshdan e'tiboran shar'an mukallaf, ya'ni balog'atga etgan hisoblanib, Allohning oldidagi burchlari va jamiyatdagi vazifalariga nisbatan mas'uliyatni his etishi zarur. Katta yoshdagilarga nima vojib bo'lsa, endi ular zimmalariga ham ana shu hukmlar shart bo'ladi.
Islom dini ota-onaga farzandning odoblari yaxshi bo'lishi uchun muhim vazifalarni yukladi. Ayrim oilalarda farzand ehtilom bo'lgach, g'usl qilish zarur ekanini bilmay, beparvo yurishi kuzatiladi. Ba'zi oilalarda esa qiz bola hayzdan so'ng cho'milish lozimligini bilmaydi. Shunday ekan, har bir ota-ona farzandiga tortinmasdan balog'at hukmlarini bayon qilishi shart. So'ng esa murabbiylar bu boradagi maslahat va tavsiyalarni ta'lim beradi.
Aksincha, bu ta'limotlar vaqtida etkazilmasa, nopoklik farzand uchun oddiy holga aylanadi. Sekin-asta qalbi qotib, imoniga ziyon etadi. Shu bois ushbu mavzuga doir fiqhiy masalalarni bayon qilamiz:
Birinchisi, o'g'il yoki qiz bola uyqusida ehtilom bo'lsa, uyg'onganidan so'ng kiyimida namlik ko'rmasa, g'usl vojib bo'lmaydi.
عن خولة بنت حكيم انها سألت النبي صلى الله عليه و سلم عن المرأة ترى في منامها ما يرى الرجل فقال ليس عليها غسل حتى ينزل الماء كما ان الرجل ليس عليه غسل حتى ينزل. (رواه أحمد والنسائي)
Ahmad va Nasoiy rivoyat qiladi: Havla binti Hakim Nabiydan (sollallohu alayhi va sallam) erkaklar tushida ko'rgan narsani ayol kishi ko'rgani haqida so'radi. Ul zot: “Nozil bo'lmaguncha g'usl vojib bo'lmaydi, xuddi erkaklarda ham nozil bo'lmaguncha g'usl vojib bo'lmaganidek”, dedilar.
وفي رواية النسائي: أنها سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَنْ الْمَرْأَةِ تَحْتَلِمُ فِي مَنَامِهَا فَقَالَ إِذَا رَأَتْ الْمَاءَ فَلْتَغْتَسِلْ.
Nabiydan (sollallohu alayhi va sallam) tushida ehtilom bo'lgan ayol haqida so'raldi. Shunda: “Agar suvni ko'rsa, g'usl qilsin”, dedilar (Imom Nasoiy rivoyati).
Ikkinchisi, o'g'il yoki qiz bola uyg'onganidan so'ng kiyimida namlik ko'rsa, ehtilomni eslay olmasa ham, unga g'usl qilish vojib bo'ladi:
عن عائشة قالت: سئل رسول الله صلى الله عليه و سلم عن الرجل يجد البلل ولا يذكر احتلاما قال " يغتسل " وعن الرجل يرى أن قد احتلم ولا يجد البلل قال " لا غسل عليه " فقالت أم سليم المرأة ترى ذلك أعليها غسل ؟ قال " نعم إنما النساء شقائق الرجال " . (رواه أبو داود والترمذي)
Abu Dovud va Termiziy rivoyat qiladi: Oysha (roziyallohu anho) Rasulullohdan (sollallohu alayhi va sallam) ehtilom bo'lganini eslolmagan, ammo kiyimida namlik ko'rgan kishi haqida so'radi. Shunda: “G'usl qiladi”, dedilar. Ehtilom bo'lgan, ammo namlikni ko'rmagan kishi haqida so'radi. “Unga g'usl lozim emas”, dedilar. Ummu Sulaym: “Uni (namlikni) ko'rgan ayolga g'usl vojib bo'ladimi?” dedi. “Ha, albatta, ayollar erkaklarning yarmi”, dedilar.
Uchinchisi, maniy shahvat bilan otilib chiqsa, g'usl vojib bo'ladi:
عن على قال كنت رجلا مذاء فسألت النبى -صلى الله عليه وسلم- أو سئل عن ذلك فقال « فى المذى الوضوء وفى المنى الغسل ». (رواه أحمد)
Imom Ahmad rivoyat qiladi. Hazrat Ali (karramallohu vajhahu) aytadi: «Men ko'p maziy ko'rar edim. Nabiydan (sollallohu alayhi va sallam) so'radim. Ul zot: “Maziyda tahorat olinadi, maniyda g'usl qilinadi”, dedilar».
To'rtinchisi, “hashafa”, ya'ni erkak jinsiy a'zosining bosh qismi ayol jinsiy a'zosiga kirishi har ikkisiga g'uslni vojib qiladi.
قال رسول الله صلى الله عليه و سلم: إذا التقى الختانان وغابت الحشفةُ فقد وجب الغسلُ أنزل أو لم ينزلْ. (رواه الطبراني في الأوسط)
Tabaroniyning “Asvat” asarida keltiriladi: Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam): “Agar ikki jinsiy a'zo uchrashsa va hashafa g'oyib bo'lsa, maniy chiqadimi yoki yo'qmi, g'usl vojib bo'ladi”, dedilar.
Beshinchisi, ayolning hayz va nifos muddati tugashi g'uslni vojib qiladi. Bu haqda:
وَلَا تَقۡرَبُوهُنَّ حَتَّىٰ يَطۡهُرۡنَۖ
«...to poklanmagunlaricha, ularga yaqinlashmangiz!..»(Baqara, 222).
“ط”- harfi tashdidli o'qilganida “g'usl qilgunicha” degan ma'noni anglatadi.
Quyidagi hadis ushbu hukmni quvvatlaydi:
عن عائشة: أن فاطمة بنت أبي حبيش كانت تستحاض فسألت النبي صلى الله عليه و سلم فقال ( ذلك عرق وليست بالحيضة فإذا أقبلت الحيضة فدعي الصلاة وإذا أدبرت فاغتسلي وصلي ). (رواه البخاري)
Imom Buxoriy hazrat Oyshadan (roziyallohu anho) rivoyat qiladi: Fotima binti Hubaysh istihoza bo'lar edi. Payg'ambardan (sollallohu alayhi va sallam) bu haqda so'radi. U zot: “Bu (qon) tomir bo'lib, hayz emas. Agar hayz kelsa, namozni tark qil, agar hayz tugasa, g'usl qil va namoz o'qi”, dedilar. Hayzga qiyosan nifosdan keyin ham g'usl qilish sobit bo'ldi.
Istihoza – uch kundan kam yoki hayzning o'ninchi kunidan so'ng va nifosning qirq kunidan so'ng zohir bo'ladigan qon.
Oltinchisi, farzand qanday g'usl qilishni o'rganishi lozim.
G'uslning farzlari. Og'izni chayish; burunni achishtirib suv bilan chayqash; butun badanga suv etkazib, ishqalab yuvish. Alloh taolo bunday deydi:
وَإِن كُنتُمۡ جُنُبٗا فَٱطَّهَّرُواْۚ
«...Agar junub bo'lsangiz, obdon poklaningiz (cho'milingiz)!..» (Moida, 6).
عن أبي هريرة : عن النبي صلى الله عليه و سلم قال تحت كل شعرة جنابة فاغسلوا الشعر وأنقوا البشر. (رواه أبو داود والترمذي)
Abu Dovud va Imom Termiziy rivoyat qiladi: Nabiy (sollallohu alayhi va sallam): “Har bir soch tolasi osti nopokdir, bas, sochni yuvinglar va terini poklanglar”, dedilar.
G'uslda tana a'zolarini suv bilan yuvish kerak. Ushbu shar'iy hukmga ko'ra, tananing barcha a'zolari – kindik, ikki quloqning zohiriy joylari va qo'ltiq ostini ishqalab yuvish vojib bo'ladi. Ba'zi kishilarda “ko'z va quloqning ichini cho'p bilan yuvish kerak” degan noto'g'ri tushuncha bor. Quloq ichi qo'l borgan joygacha yuviladi.
G'uslning sunnatlari. Tanadagi nopoklikni ketkazish va tahorat qilish, barcha a'zolarga uch martadan suv etkazish, oxirida oyoqlarni suv to'plangan joydan boshqa erda yuvish, niyat qilish, tasmiya aytish, misvok ishlatish, soqol, barmoqlarga hilol qilish, badandagi nopoklikni imkon bo'lsa, ishqalab ketkazish g'uslda sunnat amallardir.
Bu haqda “Olti kitob” sohiblari rivoyat qiladi. Ibn Abbosdan (roziyallohu anhu), Maymuna onamiz (roziyallohu anho) aytadi: “Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam) janobatdan g'usl qilayotganlarida qo'llarini uch marta yuvdilar. Keyin idishdan suv olib, chap qo'llari bilan avrat a'zolarini pokladilar. So'ng chap qo'llarini erga urdilar va quritdilar, tahorat qildilar. Boshlariga uch hovuch suv qo'ydilar, har hovuchda ikki kaftlari suvga to'ldi. Keyin ayrim a'zolarini yuvdilar. Oxirida boshqa erga o'tib oyoqlarini yuvdilar”.
Erkakning o'rilgan sochi bo'lsa, echish vojib bo'ladi. Toki sochlari orasiga suv etsin. Ammo ayolning o'rilgan sochi bo'lsa, echish vojib emas, balki soch tagiga suv etkazish kifoya.
Tayammumning shartlari
Agar g'usl uchun kerak bo'lgan suv bir mil uzoqda bo'lsa yoki kun sovuqligi bois kasal bo'lishdan qo'rqilsa, yirtqich hayvon yoki dushman suvni egallab olgan bo'lsayu, o'zi yo moliga hamlasidan qo'rqilsa, tayammum qilish joiz bo'ladi.
Tayammum yuzga mash tortish uchun qo'lni er jinsidan bo'lgan narsaga, masalan tuproq, tosh yoki qum, yoki kishiga o'tirgan g'ubor bo'lishi mumkin, unga qo'lini urib yuzga surish va ikkinchi marotaba urib, qo'llarning tirsaklari bilan qo'shib mash qilishdir.
Alloh taolo bayon qiladi:
فَلَمۡ تَجِدُواْ مَآءٗ فَتَيَمَّمُواْ صَعِيدٗا طَيِّبٗا فَٱمۡسَحُواْ بِوُجُوهِكُمۡ وَأَيۡدِيكُم مِّنۡهُۚ
«...(lekin) suv topmasangiz, pok tuproqqa tayammum qilib, undan yuzlaringiz va qo'llaringizga surting!..» (Moida, 6).
Tayammum tartibi quyidagi hadisda bayon qilingan:
عَنْ جَابِرٍ عَنِ النَّبِىِّ -صلى الله عليه وسلم- قَالَ « التَّيَمُّمُ ضَرْبَةٌ لِلْوَجْهِ وَضَرْبَةٌ لِلذِّرَاعَيْنِ إِلَى الْمِرْفَقَيْنِ ». (رواه الدارقطني)
Doraqutniy va Hokim rivoyat qiladi: Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam): “Tayammum ikki zarbdir, yuzga mash qilish uchun bir zarb va qo'lni tirsagi bilan mash qilish uchun yana bir zarb”, dedilar.
Tayammumda tahorat bilan bajarish lozim bo'lgan, ya'ni namoz o'qish kabi ibodatlarni bajarishni niyat qilish shart. Tayammumdan maqsad katta va kichik nopoklikni ketkazishni qasd qilishdir. Katta nopoklik janobat, kichik nopoklik tahoratsizlikdir.
Yettinchisi, janobat vaqtida man qilingan amallar. Ular quyidagilar:
– hayz va nifos paytida ayolga ro'za tutish va namoz o'qish man etiladi. U ro'za qazosini tutadi, namoz qazosini esa o'qimaydi.
“Sahih” kitoblarda bayon qilingan:
عَنْ عَائِشَةَ رضي الله عنها قَالَتْ: كَانَ يُصِيبُنَا ذَلِكَ فَنُؤْمَرُ بِقَضَاءِ الصَّوْمِ وَلاَ نُؤْمَرُ بِقَضَاءِ الصَّلاَةِ. (رواه مسلم)
Oysha (roziyallohu anho): “Bizga bu (hayz yoki nifos) etardi. Bizga ro'za qazosi buyurilib, namozning qazosi buyurilmadi”, dedilar.
– Ka'bani tavof qilish;
– Ayol hayz yoki nifos paytida qo'shilish.
Alloh taolo bayon qilgan:
فَٱعۡتَزِلُواْ ٱلنِّسَآءَ فِي ٱلۡمَحِيضِ
“... Bas, hayz paytida xotinlaringizdan chetlaningiz...” (Baqara, 222).
عن حرام بن حكيم عن عمه أنه سأل رسول الله صلى الله عليه و سلم ما يحل لي من امرأتي وهي حائض ؟ قال " لك ما فوق الإزار ". (رواه أبو داود)
Abu Dovud Abdulloh ibn Sa'ddan rivoyat qiladi: Rasulullohdan (sollallohu alayhi va sallam) “Hotinim hayz ko'rganida nimasi halol?” deb so'radim. Ul zot: “Senga izor ustidagi (halol) bo'ladi”, dedilar.
Demak, erkak kishiga hayz yoki nifosda bo'lgan xotini bilan qo'shilishdan boshqa holatlar joizdir.
Payg'ambarimizning (sollallohu alayhi va sallam) zamonlarida yahudiylar ayollarini hayz yoki nifosdan poklangunlaricha bir uyga qamab qo'yar edi. Bunday ayollarga ovqat tayyorlash, er va farzandlari bilan gaplashish mumkin emasdi. Nasroniylarda esa buning batamom aksi – umuman masofa saqlanmasdi.
Muqaddas dinimiz o'rta me'yorni tanlab, kishilarga tom ma'noda insoniylikka to'g'ri keladigan, haqiqiy yo'lni ko'rsatdi. Bu bilan ayollar haq-huquqlari ta'minlandi hamda hayz va nifosga doir masalalar tartibga solindi.
Ayol hayz va nifos paytida Qur'oni karimdan biror oyat o'qishi joiz emas:
عن ابن عمر : عن النبي صلى الله عليه و سلم قال لا تقرأ الحائض ولا الجنب شيئا من القرآن. (رواه الترمذي)
Imom Termiziy va Ibn Moja Ibn Umardan (roziyallohu anhu) rivoyat qiladi. Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam): “Hayz ko'rgan va junub ayol Qur'ondan biror narsa o'qimaydi”, dedilar.
Ammo zikr, sano maqsadida, masalan: “Bismillahir rohmanir rohim”, “Alhamdulillah”, deyishi joizdir.
Tahoratsiz, junub holda yoki hayz va nifos paytida Qur'oni karimni g'ilofsiz ushlash mumkin emas. Bunda g'ilof Qur'onga yopishmagan bo'lishi shart.
Alloh taolo bayon qilganidek:
لَّا يَمَسُّهُۥٓ إِلَّا ٱلۡمُطَهَّرُونَ٧٩
«Uni (Qur'onni) tahoratli kishilardan o'zgalar ushlamaslar» (Voqea, 79).
Bu masalada quyidagi hadislar keltirilgan:
عن حكيم بن حزام ، أن النبي صلى الله عليه وسلم لما بعثه واليا إلى اليمن قال : « لا تمس القرآن إلا وأنت طاهر ». (رواه الحاكم في المستدرك)
Hokim “Mustadrak” asarida rivoyat qiladi. Hakim ibn Hizom aytdi: «Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam) meni Yamanga jo'natayotganlarida: “Qur'onni faqat pok holda ushlagin”, dedilar».
Shuningdek, junub kishi namoz o'qishi, masjidga kirishi, Ka'bani tavof qilishi mumkin emas. Ammo junub kishi ro'za tutishi durust. Junublik namozni kech o'qishiga sabab bo'lsa, gunohkor bo'ladi.
Uyqusida ehtilom bo'lgan kishi uyg'ongach, kiyimida maniydan nam ko'rsa, uni yuvish bilan tozalaydi. Agar quruq holda ko'rsa, ishqalash bilan ham pok bo'ladi.
عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ كُنْتُ أَفْرُكُ الْمَنِىَّ مِنْ ثَوْبِ رَسُولِ اللَّهِ -صلى الله عليه وسلم- إِذَا كَانَ يَابِسًا وَأَغْسِلُهُ إِذَا كَانَ رَطْبًا. (رواه الدارقطني)
Doraqutniy “Sunan” asarida va Bazzor “Musnad” asarida rivoyat qiladi: Oysha (roziyallohu anho) aytdilar: “Rasulullohning (sollallohu alayhi va sallam) kiyimlarida maniy qurigan bo'lsa, uni ishqalab tozalardim, agar ho'l bo'lsa, uni yuvardim”.
Shu zaylda dinimiz ta'lim bergan poklik qoidalarini ota-ona birma-bir farzandga o'rgatsa, har bir ota-ona o'zi orzu qilganidek olimu fozil, oqilu dono, komil farzandlar voyaga etadi.
Er-xotin munosabati
Alloh taolo insonga naslini davom ettirishi uchun shahvoniy istak berdi. Ushbu istakni qondirishi uchun halol yo'lni ko'rsatib, ilohiy hukmlarni bayon qildi. Shuning uchun dinimizning mazkur ehtiyojni to'g'ri yo'l bilan qondirish, oila qurish va naslni davom ettirish haqidagi hikmat va fazilatlari borasida so'z yuritamiz. Bu masalalar yaqin kelajakda oila qurish ostonasida turgan farzandlar tarbiyasida muhim o'rin tutadi.
Ma'lumki, inson tabiati jinsiy ehtiyojni qondirishga moyil. Odam zoti borki, ana shu taskinga muhtoj. Ammo inson Yaratgan ato etgan aql-idroki bilan bu ehtiyojni to'g'ri va halol yo'l bilan qondirishi lozim. Dinimiz bunday amalni yuksak baholaydi va qo'llab-quvvatlaydi. Aksincha, uylanishdan o'zini mosuvo qilishni esa, o'ziga zulm hisoblab, qoralaydi. Ma'qullangan jihat nikoh asosida er-xotinlik, ya'ni oila qurish bilan bo'ladi.
Alloh taolo marhamat qiladi:
وَمِنۡ ءَايَٰتِهِۦٓ أَنۡ خَلَقَ لَكُم مِّنۡ أَنفُسِكُمۡ أَزۡوَٰجٗا لِّتَسۡكُنُوٓاْ إِلَيۡهَا وَجَعَلَ بَيۡنَكُم مَّوَدَّةٗ وَرَحۡمَةًۚ
«Uning alomatlaridan (yana biri) – sizlar (nafsni qondirish jihatidan) taskin topishingiz uchun o'zlaringizdan juftlar yaratgani va o'rtangizda inoqlik va mehribonlik paydo qilganidir...» (Rum, 21).
Mazkur oyatga binoan Islom oila qurishga jiddiy targ'ib qiladi. Uylanishni tark qilishdan qaytaradi. Janob Sarvari koinot, bu haqda uylanishga qodir bo'lgan ummatlarga saboq sifatida, ushbu hadisni bayon qilganlar:
عن أبي نجيح ، أن رسول الله صلى الله عليه وسلم قال : « من كان موسرا لأن ينكح ، ثم لم ينكح ، فليس مني ». (رواه الطبراني في الكبير)
Imom Tabaroniy va Imom Bayhaqiy rivoyat qiladi. Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam): “Kim uylanishga qodir bo'lib uylanmasa, u mendan emas”, dedilar.
Imom Buxoriy va Imom Muslim Anasdan (roziyallohu anhu) rivoyat qiladi: «Uch kishi Nabiyning (sollallohu alayhi va sallam) uylariga kelib, biri: “Men tuni bilan namoz o'qiyman”, dedi. Keyingisi: “Har kuni ro'za tutaman”, dedi. Oxirgisi: “Men hech qachon uylanmayman”, dedi. Shunda Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam): “Allohga qasam, men sizlardan ko'ra taqvodorroqman. Lekin men ro'za tutaman va iftor qilaman (ro'za tutmagan kunim bo'ladi), kechasi namoz o'qiyman va uxlayman, uylanaman. Bas, kim mening sunnatimdan yuz o'girsa, u mendan emas”, dedilar».
Bu hadisdan qodir kishi uylanishi zarurligi va u Payg'ambarimizning (sollallohu alayhi va sallam) sunnatlarini tutgan bo'lishi ma'lum bo'lmoqda. Aks holda Muhammad (alayhissalom) u “mendan emas”, ya'ni mening yo'limda emas, dedilar.
Qodir bo'lish deganda qaysi jihatlar e'tiborga olinishini ulamolar batafsil bayon qilishgan:
a) shunday kishilar bor, biror dard tufayli yoki boshqa sababdan jinsiy ojiz bo'ladi. Uning shifo topishi uchun hech bir omil kor qilmaydi. Bundaylar uchun uylanish mumkin emas. Chunki uning uylanishdan ko'zlangan maqsadlarga ehtiyoji, nasl davom ettirishga imkoniyati ham yo'q.
b) ayrim insonlar bor, quvvatga ega, ammo ruhiy xastaligi bois uylanishi makruh. Chunki bunday insonlarning uylangan ayolga zulm qilishi va yomonlikka giriftor etish xavfi bor.
v) ba'zi odamlar bor, shahvatini haromdan tiya oladi, ammo uylansa, oila boqishni eplolmaydi, nafaqaga qodir emas. Bu toifadagilar uchun uylanmaslik yaxshiroq. Chunki oila mas'uliyatini bo'yniga olgan kishiga oila ta'minoti vojib bo'ladi.
g) bir toifadagilar bor, shahvatlarini haromdan tiya olmaydi. Agar uylansa, ayni vaqtda oilasini boqishni eplash darajasida emas. Bundaylar uchun uylanish muboh, ular Payg'ambarimiz (alayhissalom) aytganlaridek, ro'za tutishi afzal.
d) ayrim toifa kishilar bo'ladi, sog'lom, baquvvat, uylanishga qodir, shahvatini haromdan tiyishga qurbi etadi. Mabodo oila qurgudek bo'lsa ham, bemalol ro'zg'or tebrata oladi. Bular uchun uylanish mustahab va sunnat.
e) ko'pchilikni tashkil etadigan toifa vakillari bor, ular har tomonlama, jisman va ruhan sog'lom bo'lib, yuqorida zikr etilgan nuqsonlardan xoli. Ammo shahvatini haromdan tiyishga esa ojiz. Agar uylanadigan bo'lsa, oilasining ta'minotini erkin bajaradi. Ushbu toifadagilar uchun uylanish vojibdir.
Payg'ambarimiz (sollallohu alayhi va sallam) uylanishning ulkan hikmatlaridan biri haqida bunday bayon qilganlar:
عَنْ أَبِى ذَرٍّ أَنَّ نَاسًا مِنْ أَصْحَابِ النَّبِىِّ -صلى الله عليه وسلم- قَالُوا لِلنَّبِىِّ -صلى الله عليه وسلم- يَا رَسُولَ اللَّهِ ذَهَبَ أَهْلُ الدُّثُورِ بِالأُجُورِ يُصَلُّونَ كَمَا نُصَلِّى وَيَصُومُونَ كَمَا نَصُومُ وَيَتَصَدَّقُونَ بِفُضُولِ أَمْوَالِهِمْ. قَالَ « أَوَلَيْسَ قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ مَا تَصَّدَّقُونَ إِنَّ بِكُلِّ تَسْبِيحَةٍ صَدَقَةً وَكُلِّ تَكْبِيرَةٍ صَدَقَةٌ وَكُلِّ تَحْمِيدَةٍ صَدَقَةٌ وَكُلِّ تَهْلِيلَةٍ صَدَقَةٌ وَأَمْرٌ بِالْمَعْرُوفِ صَدَقَةٌ وَنَهْىٌ عَنْ مُنْكَرٍ صَدَقَةٌ وَفِى بُضْعِ أَحَدِكُمْ صَدَقَةٌ ». قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ أَيَأْتِى أَحَدُنَا شَهْوَتَهُ وَيَكُونُ لَهُ فِيهَا أَجْرٌ قَالَ « أَرَأَيْتُمْ لَوْ وَضَعَهَا فِى حَرَامٍ أَكَانَ عَلَيْهِ فِيهَا وِزْرٌ فَكَذَلِكَ إِذَا وَضَعَهَا فِى الْحَلاَلِ كَانَ لَهُ أَجْرٌ ». (رواه مسلم)
Imom Muslim “Sahih” asarida Abu Zarrdan (roziyallohu anhu) rivoyat qiladi. «Nabiyning (sollallohu alayhi va sallam) ashoblari aytdi: “Yo Rasululloh, boylar savobda bizdan o'tdi. Ular biz o'qigandek namoz o'qiydi, biz ro'za tutgandek ro'za tutadi va mollari ko'pligi bois sadaqa qiladi”.
Shunda Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam): “Alloh sizlarga sadaqa qilish imkonini bermadimi? Albatta, har bir tasbeh sadaqa, har bir takbir sadaqa, har bir tahmid (hamd aytish) sadaqa va har bir tahlil sadaqa, yaxshilikka buyurish sadaqa, yomonlikdan qaytarish sadaqa va sizlarni avratingizda, ya'ni jinsiy yaqinlik sadaqadir”, dedilar. “Yo Rasululloh, birimiz shahvatini qondirsa, savob bo'ladimi?” deb so'radilar. “Agar haromda qondirsa, gunoh bo'larmidi?” dedilar. Ular: “Ha”, dedilar. Nabiy (alayhissalom): “Shunga o'xshash, agar haloldan qondirilsa, savob bo'ladi” deya marhamat qildilar».
Mazkur hadisda nikoh bilan bir-birlariga halol bo'lgan er-xotin o'zaro qo'shilishida ham savob borligi bildirildi. Bundan maqsad, shariat doirasida bajarilgan har bir ish behuda emas, balki Parvardigor ulkan ajrlar ato qiladi. Har bir mo'min Allohning buyurgan farz amallarini bajarishi, Payg'ambarimiz (alayhissalom) ummatlariga bayon qilgan zarur amallarda sobit turishi talab etiladi. Sahobalar Alloh rizoligi, din ravnaqi va jamiyat manfaatini shaxsiy manfaatlaridan ustun qo'yardilar.
KYeYINGI MAVZULAR:
Axloqsizlikdan saqlanish;
Er va xotin hamjihatligi;
Kasallik va ofatlardan saqlanish;
Ruhiy va nafsiy taskin topish;
Solih zurriyot qoldirish;
Diniy-ma’rifiy taraqqiyot va ma’naviy yuksalishning poydevori
O‘zbekiston Respublikasi davlat mustaqilligining 35 yilligi - xalqimiz tarixidagi eng muhim va qadrli sanalardan biri. 1991 yilda O‘zbekistonning mustaqil davlat sifatida dunyoga tanilishi xalqimizga o‘z taqdirini o‘zi belgilash, milliy qadriyatlarini tiklash va mamlakatni o‘z taraqqiyot yo‘lidan olib borish imkonini berdi. O‘tgan yillar davomida mamlakatimizda keng ko‘lamli o‘zgarishlar ro‘y berib, bugun Yangi O‘zbekistonni barpo etish yo‘lida izchil islohotlar olib borilmoqda.
Mustaqillik yillarida milliy va diniy qadriyatlarimizni tiklashga alohida e’tibor berildi. Ayniqsa, so‘nggi yillarda diniy-ma’rifiy sohadagi islohotlar yangi bosqichga ko‘tarildi. Fuqarolarning vijdon erkinligini ta’minlash, diniy ta’lim olish uchun shart-sharoitlar yaratish, diniy muassasalar faoliyatini rivojlantirish va jamiyatda diniy bag‘rikenglikni mustahkamlash bo‘yicha muhim ishlar amalga oshirilmoqda.
Bugun O‘zbekistonda islom dinining asl mohiyatini, uning ilm-ma’rifatga, insonparvarlikka, mehr-oqibat va tinchlikka da’vat etadigan ezgu ta’limotlarini o‘rganishga katta ahamiyat berilmoqda. Diniy ta’lim muassasalari faoliyati takomillashtirilib, diniy kadrlar tayyorlash va ularning kasbiy bilimini oshirish uchun yangi imkoniyatlar yaratilmoqda.
Yurtimizda islom dini rivojiga ulkan hissa qo‘shgan mashhur allomalarning ilmiy merosini o‘rganish ham ustuvor yo‘nalishlardan biriga aylandi. Imom Buxoriy, Imom Termiziy, Imom Moturidiy, Burhoniddin Marg‘inoniy kabi buyuk allomalar asarlarini chuqur o‘rganish, ularning ilmiy merosini yosh avlodga yetkazish va xalqaro miqyosda keng targ‘ib etish bo‘yicha ko‘plab chora-tadbirlar amalga oshirilayotir. Bu ishlar xalqimizning milliy g‘ururini yuksaltirish bilan birga, yoshlarni ilm-fanga, ma’naviy kamolotga intilishga qiziqtiradi.
Diniy sohadagi islohotlarning yana bir muhim yo‘nalishi - diniy bag‘rikenglik va konfessiyalararo totuvlikni ta’minlashdir. O‘zbekiston ko‘p millatli va ko‘p konfessiyali davlat sifatida turli din vakillarining totuv va osoyishta hayot kechirishi uchun zarur sharoitlarni yaratmoqda. O‘zaro hurmat, sabr-toqat va totuvlik - yurtimiz tinchligi va barqarorligining muhim kafolatlaridir.
Bugungi global axborot almashinuvi davrida yosh avlodni diniy radikalizm, ekstremizm va boshqa yot g‘oyalar ta’siridan himoya qilish masalasi ham dolzarb ahamiyatga ega. Shu munosabat bilan mamlakatimizda "Jaholatga qarshi ma’rifat" tamoyili asosida keng ko‘lamli ma’rifiy ishlar olib borilmoqda. Yoshlarga diniy bilimlarni to‘g‘ri va ilmiy asosda o‘rgatish, ularda milliy qadriyatlarga hurmat, Vatanga muhabbat va boshqa xalqlarga hurmat tuyg‘ularini shakllantirish - bugungi kunning dolzarb vazifalaridan biridir.
Mustaqillikning 35 yilligi - bu bosib o‘tgan yo‘limizga nazar tashlab, erishgan yutuqlarimizni baholab, kelajakka yangi maqsadlar bilan qadam tashlaydigan qutlug‘ sanadir. Mustaqilligimiz tufayli bugungi kunga kelib yurtimizda 2160 dan ziyod masjid, 14 ta islom ta’lim muassasasi (4 ta oliy va 10 ta o‘rta maxsus) va 5 ta ilmiy-tadqiqot markazi faoliyat ko‘rsatmoqda. Shuningdek, O‘zbekistonning 18 yoshdan yuqori bo‘lgan fuqarolari uchun Qur’oni karimni sifatli o‘qishni o‘rgatadigan o‘ttizta o‘quv kurslari ochildi. Ushbu kurslarda 100 mingdan ziyod fuqarolarimiz ta’lim olmoqda. Yana bu yil ochilgan Toshkentdagi "Islom sivilizatsiyasi markazi," Samarqanddagi "Imom Buxoriy majmuasi" nafaqat O‘zbekiston musulmonlari, balki butun ummat uchun katta ne’mat bo‘ldi. Joriy yil 2026 yil Ramazon oyida xayriya tadbirlarini o‘tkazish uchun 1 trillion so‘mdan ortiq mablag‘ ajratildi. Buning sababidan necha ming xonadonga quvonch kirib bordi. Yana "Muborak Qurbon hayiti" munosabati bilan xayriya tadbirlarini o‘tkazish uchun yana qaror chiqarilib, 700 milliard so‘mga yaqin mablag‘ ajratildi.
Diniy-ma’rifiy sohada amalga oshirilayotgan bunday islohotlar jamiyatning ma’naviy jihatdan rivojlanishiga, milliy va diniy qadriyatlarimizning saqlanishiga hamda yosh avlodning yetuk inson bo‘lib shakllanishiga samarali xizmat qilmoqda.
Mustaqillik - xalqimizga o‘z tili, tarixi, madaniyati, milliy va diniy qadriyatlarini erkin o‘rganish va rivojlantirish uchun berilgan buyuk imkoniyat. Shu bois mustaqillikni qadrlash, yurtimizdagi tinchlik va asrash, islohotlarni qo‘llab-quvvatlash va Vatan taraqqiyotiga o‘z hissamizni qo‘shish - barchamizning umumiy burchimizdir.
Mustaqilligimizning 35 yilligi xalqimizga yangi zafarlar, tinchlik, farovonlik va ma’naviy yuksalish olib kelsin! Yangi O‘zbekiston taraqqiyoti, xalqimiz birligi va yurtimizdagi tinchlik abadiy davom etsin!
Barchangizga O‘zbekiston Respublikasi Davlat Mustaqillik bayrami bilan tabriklaymiz!
Bahromiddin Razov,
Qoraqalpog‘iston musulmonlari qoziyoti qozisi
"Erkin Qoraqalpog‘iston" gazetasi 2026 yil 90-sonidan olingan
***
G‘ӘRЕZSIZLIK – DINIY-MӘRIPIY RAO‘AJLANЫO‘ HӘM MӘNAO‘IY JЕTILISIO‘DIҢ PUNDAMЕNTI
Өzbekstan Respublikasi mәmleketlik g‘әrezsizliginiң 35 jillig‘i – xalqimizdiң tariyxindag‘i yeң әhmiyetli hәm qәdirli sәnelerdiң biri. 1991-jili Өzbekstanniң g‘әrezsiz mәmleket bolip dүnyag‘a tanilio‘i xalqimizg‘a өz tag‘dirin өzi belgileo‘, milliy qәdiriyatlarin qayta tikleo‘ hәm mәmleketti өz rao‘ajlanio‘ joli menen alip bario‘ imkaniyatin berdi. Өtken jillar dao‘aminda mәmleketimizde keң kөlemli өzgerisler jүzege asip, bүgin Jaңa Өzbekstandi qurio‘ jolinda izbe-iz reformalar alip barilip atir.
G‘әrezsizlik jillarinda milliy hәm diniy qәdiriyatlarimizdi qayta tikleo‘ge ayriqsha itibar berildi. Әsirese, soңg‘i jillarda diniy-mәripiy tarao‘dag‘i reformalar jaңa basqishqa kөterildi. Puqaralardiң hүjdan yerkinligin tәmiyinleo‘, diniy bilim alio‘ ushin shәrayatlar jaratio‘, diniy mәkemelerdiң xizmetin rao‘ajlandirio‘ hәm jәmiyette diniy keңpeyillikti bekkemleo‘ boyinsha әhmiyetli jumislar әmelge asirilip atir.
Bүgin Өzbekstanda islam dininiң haqiyqiy mәnisin, oniң ilim-bilimge, adamgershilikke, mehir-aqibetke hәm tinishliqqa shaqiratug‘in iygi tәlimatlarin үyrenio‘ge үlken әhmiyet berilip atir. Diniy bilim berio‘ mәkemeleriniң xizmeti jetilistirilip, diniy kadrlardi tayarlao‘ hәm olardiң kәsiplik bilimin arttirio‘ ushin jaңa imkaniyatlar jaratilip atir.
Yelimizde islam dininiң rao‘ajlanio‘ina үlken үles qosqan ataqli alimlardiң ilimiy miyrasin үyrenio‘ de basli bag‘darlardiң birine aylandi. Imam Buxariy, Imam Termiziy, Imam Maturidiy, Burhaniddin Marg‘inaniy siyaqli ulli alimlardiң shig‘armalarin tereң үyrenio‘, olardiң ilimiy miyrasin jas әo‘ladqa jetkerio‘ hәm xaliq araliq dәrejede keңnen tanitio‘ boyinsha kөplegen ilajlar әmelge asirilip atir. Bul jumislar xalqimizdiң milliy maqtanishin arttirio‘ menen birge, jaslardi ilim-bilimge hәm mәnao‘iy kәmilikke umtilio‘g‘a qiziqtiradi.
Diniy tarao‘dag‘i reformalardiң jәne bir әhmiyetli bag‘dari – diniy keңpeyillik hәm konfessiyalar araliq tatio‘liqti tәmiyinleo‘ bolip tabiladi. Өzbekstan kөp milletli hәm kөp konfessiyali mәmleket sipatinda tүrli din o‘әkilleriniң tatio‘ hәm tinish turmis keshirio‘i ushin zәrүrli sharayatlardi jaratip atir. Өz-ara hүrmet, sabirliliq hәm tatio‘liq – yelimizdiң tinishlig‘i hәm turaqlilig‘iniң әhmiyetli kepillikleri bolip tabiladi.
Bүgingi global xabar almasio‘ dәo‘irinde jas әo‘ladti diniy radikalizm, ekstremizm hәm basqa da jat ideyalardiң tәsirinen qorg‘ao‘ mәselesi de ayriqsha әhmiyetke iye. Usig‘an baylanisli mәmleketimizde «Jәhәlatqa qarsi mәrifat» prinsipi tiykarinda keң kөlemli ag‘artio‘shiliq jumislari alip barilip atir. Jaslarg‘a diniy bilimlerdi duris hәm ilimiy tiykarda үyretio‘, olarda milliy qәdiriyatlarg‘a hүrmet, O‘atang‘a sүyispenshilik hәm basqa xaliqlarg‘a hүrmet sezimlerin qәliplestirio‘ – bүgingi kүnniң әhmiyetli o‘aziypalarinan biri.
G‘әrezsizliktiң 35 jillig‘i – bul өtken jolimizg‘a kөz juo‘irtip, jetiskenliklerimizdi bahalap, keleshekke jaңa maqsetler menen qәdem taslaytug‘in qutli sәne bolip tabiladi. G‘әrezsizligimiz sebepli bүgingi kүnge kelip yelimizde 2160tan aslam meshit, 14 islam tәlim orinlari (4 joqari hәm 10 orta arnao‘li) hәm 5 ilimiy-izzertleo‘ oraylari jumis alip barip atir. Jәne Өzbekstanniң 18 jastan joqari bolg‘an puqaralari ushin Qurani kәriymdi sapali oqio‘di үyretetug‘in otiz oqio‘ kurslari ashildi. Bul kurslarda 100 miңnan aslam puqaralarimiz tәlim alip atir. Jәne biyil ashilg‘an Tashkenttegi «Islam sivilizatsiya orayi», Samarqanddag‘i «Imam Buxariy kompleksi» tek g‘ana Өzbekstan musilmanlari ushin yemes, pүtkil үmmet ushin үlken ne’mat boldi. Biyilg‘i 2026-jilg‘i Ramazan ayinda qayirxomliq ilajlarin өtkerio‘ ushin 1 trillion artiq qarji ajiratildi. Buniң sebebinen neshshe miң shaңaraqqa quo‘anish kirip bardi. Jәne «Mүbәrek Qurban hayiti» mүnәsibeti menen qayirxomliq ilәjlarin өtkerio‘ ushin jәne qarar shig‘arildi hәm 700 milliard so‘mg‘a jaqin qarji ajiratildi.
Diniy-mәripiy tarao‘da әmelge asirilip atirg‘an bunday reformalar jәmiyettiң mәnao‘iy tәrepten rao‘ajlanio‘ina, milliy hәm diniy qәdiriyatlarimizdiң saqlanio‘ina hәm jas әo‘ladtiң jetik insan bolip qәliplesio‘ine nәtiyjeli xizmet yetip atir.
G‘әrezsizlik — xalqimizg‘a өz tilin, tariyxin, mәdeniyatin, milliy hәm diniy qәdiriyatlarin yerkin үyrenio‘ hәm rao‘ajlandirio‘ ushin berilgen ulli mүmkinshilik. Sol sebepli g‘әrezsizlikti qәdirleo‘, yelimizdegi tinishliq hәm tatio‘liqti saqlao‘, reformalardi qollap-quo‘atlao‘ hәm O‘atan rao‘ajlanio‘ina өz үlesimizdi qosio‘ — bәrshemizdiң birgeliktegi o‘aziypamiz.
G‘әrezsizligimizdiң 35 jillig‘i xalqimizg‘a jaңa jeңisler, tinishliq, pәrao‘anliq hәm mәnao‘iy ilgerileo‘ alip kelsin! Jaңa Өzbekstanniң rao‘ajlanio‘i, xalqimizdiң birligi hәm yelimizdegi tinishliq mәңgi dao‘am yetsin!
Bәrshege Өzbekstan Respublikasi Mәmleketlik G‘әrezsizlik bayrami menen qutli-mүbәrek bolg‘ay…
Baxramaddin Razov, Qaraqalpaqstan musilmanlari qaziyati qazisi
