Tishni qanday parvarishlash zarur?
Bismillahir Rohmanir Rohiym.
Alloh taologa bitmas-tuganmas hamdu sanolar bo'lsin.
Payg'ambarimizga mukammal va batamom salavotu durudlar bo'lsin.
Yer yuzida hech qanday din, hech qanday tuzum tozalikka Islom dini kabi ahamiyat bermagan. Hatto Qur'oni Karimda ham insonlar pok bo'lishga chaqirilgan ko'plab oyatlar mavjud. Masalan, bir kunda farz namozlarini o'qish uchun kamida 3–4 marotaba tahorat olinadi, Quron tilovat qilish uchun ham albatta tahoratlik bo'lish shart. Shuning uchun ham Islom dini poklik dini demakdir. Og'izlarning tozaligi, ularni toza saqlash ham Islomda ibodat darajasiga ko'tarilgan.
Tish salomatligi, uni parvarishlash haqida ko'pchiligimiz eshitganmiz, ammo bu borada beriladigan tavsiyalarga har doim ham amal qilavermaymiz va natijada tishlarning emirilishi, milk qonashi va shunga o'xshash boshqa yondosh kasalliklarga duch kelamiz. Ho'sh, inson tishlarini sog'lom saqlash uchun nima qilishi kerak?
So'nggi bor tish shifokori huzuriga qachon borganingizni eslay olasizmi? Javobingiz «yo'q» bo'lsa, unda, albatta, bunga befarq bo'lmang. Chunki kasal tishlar juda ko'p xastaliklarga sababchi bo'lishi mumkin. Tish insonning tashqi ko'rinishida ko'zga tashlanib turadigan kichik bir qism bo'lsa-da, juda katta vazifani bajaradi.
Organizm uchun eng katta xavf
Og'iz bo'shlig'ida uch yuzdan ziyod mikroorganizm mavjud. Organizmimiz uchun kerakli bakteriyalarni ishlab chiqarishga mas'ul bu mikroorganizmlar inson hayoti uchun xavfli emas. Lekin tishlar kariyes natijasida emirilsa yoki milk bilan bog'liq biror muammo yuzaga kelsa, hammasi o'zgaradi. Shunda patogen bakteriyalar soni keskin oshib ketadi va bu zararkunandalar og'izdagi o'zi makon qilgan joyni tashlab, organizm bo'ylab safarga chiqadi. Juda xavfli bu «sayohat»dan ko'zlangan birinchi manzil oshqozon bo'ladi.
Og'iz bo'shlig'idan oshqozonga borib qolgan kasallik chaqiruvchi mikroorganizmlar gastrit, oshqozon yarasi, xoletsistit kabi oshqozon-ichak muammolarini keltirib chiqarishi mumkin. Aynan shuning uchun ham tajribali gastroenterolog sizni, albatta, stomatolog huzuriga yuboradi. Ba'zan uzoq vaqt oshqozonda aziyat bergan og'riqning sababi o'tkazib yuborilgan kariyes bo'lishi mumkin. Tish va milklar muolaja qilinmaguncha oshqozondagi muammolar ham bartaraf bo'lmaydi.
Masalaning yana bir jihati ovqat hazm qilish tizimidagi muammolar ham tishlar salomatligida o'z aksini topadi. Masalan, gastritda pastki «to'rtlik» va aql tishi zararlansa, ichak kasalliklarida pastki beshlik, xoletsistit va jigar bilan muammolarda old tishlar zararlanadi. Shuning uchun kariyes uzoq yillardan beri aynan shu tishlarga «mehr» qo'ygan kishilarga gastroenterolog ko'rigidan o'tish ortiqchalik qilmaydi. Shu bilan birga, tishda tez tosh hosil bo'ladigan hamda tishlarini noto'g'ri bosadigan kishilar ham oshqozonlarini tekshirtirganlari ma'qul. Ularning ovqatni kerakli darajada chaynamasliklari ovqat hazm bo'lish jarayoniga salbiy ta'sir ko'rsatadi.
Kasal tishlar nafaqat oshqozon, balki tomoq, yurak, qon-tomir va boshqa sohalar faoliyatini ham ishdan chiqarishi mumkin.
Birinchi navbatda tozalik!
Tishlaringiz doimo sog'lom bo'lishini istasangiz, ularning tozaligiga bee'tibor qaramang. Bu borada tish pastasini to'g'ri tanlash ham juda muhim. To'g'ri tanlangan tish pastasi nafaqat tishlar salomatligini ta'minlash, balki milklar yallig'lanishining oldini olishga ham katta yordam beradi.
Tishni tozalayotganda milkka zarar etkazib qo'yishdan ehtiyot bo'ling. Cho'tkaning harakati tishni tamoman tozalash imkonini berishi lozim. Tishning lab, lunj, til va tanglay yuzalari vertikal yo'nalishda, chaynov yuzalari esa aylanma harakatda bilan tozalanadi. Shundan so'ng og'iz chayiladi. Bolalarni 2–3 yasharligidan tishlarni parvarishlashga o'rgatib borish kerak. Shunda ular 7 yoshda o'zlari mustaqil bu ishni amalga oshiradigan bo'lishadi. Shuningdek, tishni o'tkir narsalar bilan tozalash mumkin emas. Bu buyumlar tish emaliga zarar etkazishi mumkin.
Misvok haqida bilasizmi?
Tish va og'iz bo'shlig'i salomatligi haqida aytilganda bu borada misvokning ahamiyatining nechog'lik ekani hech birimizga sir emas. Ammo undan muntazam foydalanishda ko'pchilik sustkashlik qiladi. Misvokning mo''jizakor narsaki, hatto zamonaviy olimlar ham buni tan olishmoqda. Misvokning tarkibi, uning foydali xususiyatlari borasida ko'plab tadqiqotlar olib borildi. Hulosalarga ko'ra, misvok odatiy tish cho'tkasidan ko'ra samaraliroq ekan. U bir vaqtning o'zida ham tish cho'tka, ham pastaning vazifasini bajara oladi. Arok daraxti shoxchalaridan olinadigan misvok, haqiqatan ham, shifobaxsh, foydali vosita. Misvok haqida Rasululloh sollalohu alayhi vasallamdan yuzdan ortiq hadis vorid bo'lgan. U zot Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qilgan hadisda: «Agar ummatimga mashaqqat qilib qo'yishim bo'lmaganida, ularni har namoz oldidan misvoklanishga buyurgan bo'lar edim», deganlar (Buxoriy va Muslim rivoyati).
Sahoba Hofiz ibn Hojar hamda Ibn Qayyum misvokning o'ttizdan ortiq foydali xususiyatlarini sanab o'tishgan. Bular quyidagilar: Payg'ambarimiz sollalohu alayhi vasallam aslo tark etmagan sunnatlari – misvok Allohning roziligiga erishtiradi, og'izdagi badbo'y hidlarni ketkazadi, tishlarning chirishi va darz ketishining oldini oladi, milklarni mustahkamlab, ularning qonashi va yiringlashini yo'qotadi, balg'amni ko'chirib, ovozni, talaffuzni yaxshilaydi, yurak, me'da, ko'z asablarini mustahkamlab, ko'zni ravshan qiladi, uyquni qochirib, yuzni go'zallashtiradi, farishtalarni mamnun, shaytonni mahzun qiladi, xotirani kuchaytirib, zehnni ochadi, hasanotlarni ko'paytiradi va hokazo.
FOYDALI TAVSIYaLAR
Kislota va qanddan saqlaning
Gazli ichimlik, so'rma qandlar va hatto yangi siqilgan sharbatlar ham tish uchun zararli. Bunday sharbatlarda emalni emiruvchi meva kislotasi kontsentratsiyalangan ko'rinishda bo'ladi. Karamel, iris va obaki og'izda uzoq vaqt turganida esa patogen makrofloralar ko'payishi uchun qulay sharoit yuzaga keladi. Shokoladning tarkibidagi kakao bakteriyalar ko'payishining oldini olgani sababli tishga xavfi kamroq.
Tishlar uchun xavfli deb hisoblanadigan choy va qahva esa aslida foydali hisoblanadi: qora choy tish emalini mustahkamlasa, qovurilgan donlardan tayyorlangan tabiiy qahva antibakterial ta'sirga ega.
To'g'ri ovqatlaning
Tishlar mustahkam bo'lishi uchun organizmga kal'tsiy va ftor zarur. Kal'tsiy D vitamini yordamida o'zlashtiriladi. Ovqatlanish tartibingizga D vitaminiga boy buzoq, parranda go'shti, tuxum, sariyog', dengiz balig'i, kal'tsiy manbai bo'lmish qatiq, pishloq, ismaloq, brokkoli, tarkibida ftor moddasi ko'p qora choy, qora non, baliqni kiriting.
Tishlarga tushadigan bosimni kamaytiring
Tish bilan yong'oq chaqish, turli tiqin va qopqoqlarni ochish, ip uzish kabilarni unuting. Bundan tashqari tishlarni qattiq siqish, ayniqsa, g'ichirlatish odati ham unga zarar etkazib qo'yadi. Ba'zilarning uyquda tishini qattiq g'ichirlatish odati bor. Tishlarini zararlab qo'ymaslik uchun ularga uyqudan oldin tishga kiyiladigan maxsus vositalardan foydalanish tavsiya etiladi.
Ozuqaga boy mahsulotlar iste'mol qiling
Tish uchun foydali va ozuqaga boy mahsulotlar quyidagilar:
Suyak sho'rva. Suyaklar 8–72 soat past olovda qaynatiladi. Qaynash asnosida suyakdagi ko'pgina foydali mineral moddalar ajralib chiqadi. Tayyor sho'rva sovuq joyda saqlanadi va kuniga taxminan 1 stakandan (200–250 ml) ichiladi. Bu miqdor oshirib yuborilsa ham zarar qilmaydi.
Fermentlangan baliq jigari yog'i. Bu modda baliq yog'idan o'zining foydali xususiyatlari bilan ajralib turadi. Fermentlangan baliq jigari yog'i tabiiy A va D vitaminlari, Omega-3 va boshqa foydali moddalarga boy. 1 choy qoshiq fermentlangan baliq jigari yog'ida tabiiy D vitamini boshqa mahsulotlarga nisbatan bir necha barobar ko'p uchraydi.
Yaylovda boqilgan hayvon suti va sut mahsulotlari. Bunday sut xom holatda ichiladi. Sut isitilsa, undagi juda ko'p foydali moddalar nobud bo'ladi va uning tishni mustahkamlovchi xususiyatlari keskin kamayadi. Hom sutni tanlashning ham o'ziga yarasha qoidalari bor. Yaylovda boqilmaydigan qoramollarning sutini xom holda ichish kasallik paydo qilishi mumkinligini unutmaslik kerak. Tabiiy holda, ya'ni doim yaylovda o't-o'lan bilan oziqlanadigan hayvonning suti shifobaxsh xususiyatga ega.
Doktor V. Praysning xulosasiga ko'ra, «taomlanish tarzi tishlarning buzilishida ham, tuzalishida ham asosiy omil hisoblanadi. Har bir eyilgan taom tishlardan minerallar «o'g'irlashi» yoki tish-suyaklarini kerakli vitamin va minerallar bilan ta'minlashi mumkin».
Shuning uchun imkon qadar vitaminga boy mahsulotlar iste'mol qiling va har kuni tishlarni tozalab yurishni unutmang. Ana shunda siz tishlaringizni katta xavfdan saqlab qolasiz.
Nozima Umarali qizi
«Hilol» jurnalining 1(22) sonidan
O‘zbekiston olimlari Bobur va Boburiylarning Pokistondagi merosini tadqiq etmoqda
O‘zbekiston elchixonasi tomonidan Bobur nomli xalqaro jamoat fondi bilan hamkorlikda o‘zbekistonlik tarixshunos va boburshunos olimlardan iborat delegatsiyaning Pokistonga tashrifi amalga oshirildi, deb xabar bermoqda “Dunyo” AA muxbiri.
Tashrif Bobur va Boburiylar davriga oid tarixiy-madaniy merosni o‘rganish, Pokiston hududida saqlanayotgan mazkur davrga oid tarixiy manbalar, qo‘lyozmalar, eksponatlar va artefaktlar bilan tanishish, shuningdek, ikki mamlakatning ilmiy-tadqiqot va madaniy muassasalari o‘rtasida hamkorlikni rivojlantirish maqsadida tashkil eildi.
Delegatsiya a’zolari dastlab Lahor shahrida Boburiylar davriga oid tarixiy obidalar va manzilgohlarga tashrif buyurib, o‘rganishlar olib bordi. Xususan, Lahor muzeyi, Islom galereyasi hamda qator ilmiy-tadqiqot muassasalarida bo‘lib, mazkur muassasalarda qator ilmiy uchrashuvlar o‘tkazdi va boburiylar davriga oid tarixiy manbalar bilan tanishdi.
Lahor shahridagi Panjob universiteti rahbariyati bilan ilmiy va akademik hamkorlik masalalari muhokama qilindi. Safar davomida mazkur universitet huzuridagi Boburiylar merosi markazi bilan hamkorlikda Boburiylar sulolasining 500 yilligiga bag‘ishlangan ilmiy-amaliy anjuman o‘tkazildi.
Ishtirokchilar Bobur va Boburiylar tarixi, ularning Markaziy va Janubiy Osiyo tamaddunidagi o‘rni, mazkur davrning siyosiy, madaniy va ilmiy merosini o‘rganish masalalarini muhokama qildilar.
O‘zbekiston olimlari Islomobod shahrida Pokiston Milliy tilni rivojlantirish departamenti rahbariyati Quaid-i-A’zam universiteti, Alloma Iqbol universiteti, Pokiston Milliy kutubxonasi hamda qator ilmiy-tadqiqot muassasalariga tashrif buyurib, qo‘lyozmalar, boburiylar davriga oid eksponatlar va boshqa tarixiy manbalar bilan tanishdi.
O‘zbekiston vakillari Islom hamkorlik tashkilotining Ilmiy va texnologik hamkorlik bo‘yicha doimiy qo‘mitasi bosh koordinatori Muhammad Iqbol Choudhari tomonidan qabul qilindi.
Unda Bobur va Boburiylar merosini chuqur o‘rganish, uni asrash va musulmon dunyosi ilmiy doiralari hamda keng jamoatchilik o‘rtasida targ‘ib qilish bo‘yicha hamkorlikni yo‘lga qo‘yish masalalari ko‘rib chiqildi.
Kelgusida mazkur tashkilot bilan hamkorlikda Boburiylar merosiga bag‘ishlangan yirik xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya o‘tkazish bo‘yicha kelishuvga erishildi.
Tashrifning asosiy tadbiri Islomobod shahrida «Zahiriddin Muhammad Bobur: mushtarak sivilizatsiyaviy meros va O‘zbekiston-Pokiston munosabatlari ko‘prigi» mavzusida tashkil etilgan bo‘ldi.
Konferensiyada Pokiston Milliy meros va madaniyat vazirining o‘rinbosari Farah Naz Akbar, O‘zbekiston elchisi Alisher To‘xtayev, Pokistondagi «Bobur forumi» rahbari Ramzan Mug‘al hamda tarixchi va boburshunos olimlar hamda yosh tadqiqotchilar ishtirok etdi.
Diplomatik vakolatxona rahbari o‘z nutqida ikki mamlakat o‘rtasidagi tarixiy, madaniy, ma’naviy va sivilizatsiyaviy aloqalar uzoq tarix va chuqur ildizlarga ega ekanini qayd etdi.
– Ushbu mushtarak tarixda Zahiriddin Muhammad Bobur Janubiy Osiyoda ulkan davlatchilikka asos solgani xalqlarimizni birlashtiruvchi muhim tarixiy omil bo‘ldi, – dedi O‘zbekiston elchisi. – Ta’kidlash joizki, bugungi kunda O‘zbekiston-Pokiston munosabatlari barcha sohalarda izchil rivojlanib bormoqda. Ikki davlat rahbarlari o‘rtasidagi muntazam va yaqin do‘stona muloqot natijasida ikki tomonlama munosabatlarimiz strategik sheriklik darajasiga ko‘tarildi. Aloqalarning bunday darajasida umumiy tarixiy va madaniy merosni o‘rganishning naqadar muhimligi, bu borada yaqindan hamkorlik qilish ikki xalq o‘rtasidagi do‘stlik va o‘zaro anglashuvni yanada mustahkamlashga xizmat qiladi.
Bobur nomli xalqaro jamoat fondi raisi o‘rinbosari Rustam Mamasoliyev o‘z chiqishida Bobur va uning ilmiy-adabiy merosi butun mintaqa tarixida alohida o‘rin tutishini urg‘uladi.
– O‘zbekistonda Bobur va boburiylar merosini o‘rganish, asrash va targ‘ib qilish borasida juda katta ishlar amalga oshirilyapti, – dedi u. – Boburiylar merosini chuqur o‘rganishda pokistonlik olimlar va ilmiy muassasalar bilan qo‘shma tadqiqotlar, ilmiy anjumanlar, nashriyot loyihalari va akademik almashinuvlarni kengaytirish juda muhim.
Pokiston Milliy meros va madaniyat vazirining o‘rinbosari Farah Naz Akbar, o‘z navbatida, boburiylarning Pokiston tarixidagi muhim o‘rniga to‘xtaldi.
– Boburiylarning Pokistondagi tarixiy-madaniy merosini asrash va kelajak avlodlarga yetkazishga hukumat darajasida e’tibor qaratilyapti, – dedi Farah Naz Akbar. – Biz O‘zbekiston bilan tarixiy aloqalarimizni yanada mustahkamlash, ilmiy hamkorlik va madaniy almashinuvlarni qo‘llab-quvvatlashga, buyuk ajdodlarimiz qoldirgan merosni birgalikda o‘rganish va targ‘ib qilishga tayyormiz.
Bobur nomli xalqaro jamoat fondi delegatsiyasi tashrifi davomida Panjob viloyatida joylashgan Boburiylar davriga oid qator tarixiy qadamjolarda o‘rganishlar olib borishi rejalashtirilgan.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati