2. BAQARA SURASI, 228–230 OYaTLAR
وَٱلۡمُطَلَّقَٰتُ يَتَرَبَّصۡنَ بِأَنفُسِهِنَّ ثَلَٰثَةَ قُرُوٓءٖۚ وَلَا يَحِلُّ لَهُنَّ أَن يَكۡتُمۡنَ مَا خَلَقَ ٱللَّهُ فِيٓ أَرۡحَامِهِنَّ إِن كُنَّ يُؤۡمِنَّ بِٱللَّهِ وَٱلۡيَوۡمِ ٱلۡأٓخِرِۚ وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِي ذَٰلِكَ إِنۡ أَرَادُوٓاْ إِصۡلَٰحٗاۚ وَلَهُنَّ مِثۡلُ ٱلَّذِي عَلَيۡهِنَّ بِٱلۡمَعۡرُوفِۚ وَلِلرِّجَالِ عَلَيۡهِنَّ دَرَجَةٞۗ وَٱللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ٢٢٨
228. Vataloqqilinganayollaro'zlarigaqarabuchhayzmuddatinikutishadi. AgarAllohgavaoxiratkunigaishonishsa, bachadonlaridagiAllohyaratgannarsaniyashirishlarihalolbo'lmaydi. Agarerlariyarashishniistashsa, shumuddatichidaularniqaytaribolishgahaqliroqdirlar. Yaxshilikdaxotinlarningerkaklarburchlaribarobaridahaqlarihamborvaerkaklardaulardanbirdarajaustunlikbor. Allohqudratlivahikmatlidir.
"Taloq" arabcha so'z bo'lib, "tugunni echish, bog'ichni bo'shatish, uzish" ma'nolarini anglatadi. Shariatda esa nikoh (er-xotinlik) aqdini "Sen taloqsan" yoki "Seni taloq qildim" yoxud "Sen menga haromsan"... kabi iboralar bilan echib yuborish, bekor qilish "taloq" deyiladi. Islomda taloq qilish haq-huquqi erga berilgan. Afsus, buni bilmagan ayrim mo'mina-muslima ayollar bo'lar-bo'lmas narsaga taloq so'rashni o'zlariga ep ko'rib, gunohkor bo'lishadi. Payg'ambar alayhissalom: "Qay bir ayol uzrli sababsiz eridan talog'ini so'rasa, unga jannat hidi ham harom bo'ladi", deb marhamat qilganlar. Er ham, xotin ham taloqni hazil sanamasligi, bo'lar-bo'lmasga bu so'zni tilga chiqaravermasligi kerak. Chunki Alloh taolo: "Allohning oyatlarini hazil bilmanglar!" deb ogohlantirgan.
Ayol eriga hurmatsizlik, itoatsizlik qila boshlasa, oldin nasihat qilinadi, bu ham foyda bermasa, joyni boshqa qilib yotish, gaplashmaslik tavsiya etiladi. U ham ta'sir qilmasa, zarar etkazmasdan, mayib qilmasdan engilgina urishga ruxsat etilgan. Er-xotinning orasi bu bilan ham tuzalmasa, erning qarindoshlaridan bir kishi, xotinning qarindoshlaridan bir kishi hakam etib saylanadi va ular er-xotinni yarashtirish choralarini ko'rishadi. Bu chora-tadbirlarning hech biri foyda bermay, er-xotinning birga yashashi ikkovlariga ham cheksiz azob-uqubat keltirishi ochiq-oydin bilinsa, shundagina taloqqa ruxsat beriladi.
Oila mustahkamligini ta'minlash maqsadida shariatda taloq qilishdan boshqa iloj qolmaganida ham bu ishni birdan sodir etmasdan, asta-sekin tartibi bilan amalga oshirish tavsiya etilgan. Bu tavsiyada ham shoyad er o'ylab ko'rib, taloq qilish fikridan qaytsa, degan hikmat yotadi. Bu tavsiyalar "sunniy ahsan (yaxshiroq) taloq" va "sunniy hasan (yaxshi) taloq" nomini olgan.
Payg'ambarimiz sollallohu alayhi vasallamning sunnatlariga ergashish musulmonlarga vojibdir. Ayol hayzdan pok bo'lganidan keyin u bilan yaqinlik qilmay turib, bir taloq qo'yish "ahsan taloq" bo'ladi. Ayolning hayzdan pok bo'lishini kutish, undan so'ng jinsiy aloqa qilmay turish ishlari erning achchig'idan tushishi, ayoliga qayta mehr qo'yishini ta'minlovchi omillardir. Mazkur davr ichida er taloq qilish niyatidan qaytib qolishi mumkin.
Taloq ikki xildir: sunniy va bid'iy. Sunniy taloq ikki turga bo'linadi: ahsan va hasan. Ayol toza bo'lganida qo'shilmay faqat bir taloq qilish ahsan taloqdir. Hasan taloqda nikoh aqdidan keyin ayolga erning qo'shilgan yo qo'shilmaganiga hamda hayz-nifos ko'rgan yo ko'rmaganiga qarab turli holatlar bo'ladi. Agar ayolga (nikohdan so'ng) qo'shilinmagan bo'lsa, hayzda bo'lsa ham, bir taloq qilishi hasan taloq bo'ladi. Agar qo'shilgan bo'lsa ayol hayzdan har toza bo'lganida qo'shilmay uch taloqni bo'lib, bir taloqdan uch taloq qilsa, hasan taloq qilgan bo'ladi. Ya'ni hayz ko'rganidan so'ng, toza bo'lgach jinsiy aloqa qilmay turib, bir taloq qo'yadi. Yana hayz ko'rganidan so'ng toza bo'lgach, qo'shilmay yana bir taloq qiladi va hokazo. Shunday qilib, uchinchi martadan keyin uch taloq bo'ladi. Uchinchi taloqdan keyin yarashish mumkin emas (to boshqa erga tegib chiqmasa, halol bo'lmaydi).
Taloq sunniy (shariat ko'rsatmalariga muvofiq) bo'lishi uchun unda ikki shart lozim: 1. Taloq ayol kishi hayz yoki nifosdan pok bo'lganidan keyin, unga jinsiy yaqinlik qilmay turib qilinishi. 2. Taloqning bittadan ortiq bo'lmasligi.
Ayollarning iddasi hayz va nifosdan keyin boshlanadi. Hayz va nifos vaqtida xotinni taloq qilish bid'iy taloq bo'ladi.
Er taloq qilgandan so'ng xotin bilan birgalikda yashashni davom ettirishi mumkinligi yoki mumkin emasligi e'tiboridan taloq raj'iy va boin taloqlarga bo'linadi. “Raj'iy taloq” degani qaytsa bo'ladigan taloqdir. Bunday taloqdan keyin er taloq qilingan xotinini iddasi ichida, agar xotin rozi bo'lmasa ham, qaytarib olish huquqiga ega. Buning uchun er: "Hotinimni o'zimga qaytarib oldim" yoki "Hotinimni nikohimda ushlab qoldim" desa kifoya, yangidan mahr berish, nikoh aqdi qilishga hojat yo'q. Eng muhim sharti – xotinning iddasi chiqmay turib qaytishdir. Agar idda chiqqunicha qaytmasa, raj'iy taloq boinga (boin "uzilgan, ajralgan" ma'nosida) aylanib qoladi. Unda yangidan nikoh aqdi qilish zarur bo'ladi.
Boin taloqdan keyin er-xotin ajrashgan hisoblanadi. Shuning uchun boin taloq qilgan er o'sha xotin bilan birga turmasligi, begona kabi yashashi kerak bo'ladi. Bu taloq bir yoki ikki dona bo'lsa, erning uch taloq haqqi bir yoki ikki adadga qisqaradi. Kichik boin taloqdan keyin er yoki xotin o'lsa, bir-biridan meros ololmaydi. Chunki oralaridagi nikoh uzilgan bo'ladi.
Katta boin taloq uch taloqdir. Bu taloqdan keyin nikoh mulki tugaydi, xotin erga harom bo'ladi. Ularning orasida iddadan boshqa hech narsa qolmaydi. Er xotinga bergan mol-mulk (mahr) xotinda qoladi. Erning xotinga idda muddatida maskan va nafaqa berishi vojib (Taloq, 6). Taloq qilingan xotin homilador bo'lsa, o'sha homilasini tuqqunicha er uni nafaqa bilan ta'minlashi vojib. Hotin iddasi chiqqanidan keyin boshqa erga sahih nikoh ila tegib, ular to'laqonli er-xotin bo'lib yashab, ikkinchi er vafot etgach yoki boshqa sabab bilan taloq qilsa, ayol iddadan chiqqanidan so'ng yana birinchi eriga (nikoh qilinsa) halol bo'ladi.
Taloq qilingan ayollar uch marta hayz ko'rishguncha erga tegmay iddani kutib turishadi. Chunki bu narsa ularning bachadonida homila bor-yo'qligini aniqlash uchundir. Agar shu muddat ichida agar erlari qayta yashashni istab qolsa, ularni yana qaytarib olishga eng haqlidir. Ulamolardan Ibrohim idda vaqtida erga tekkan ayol (ya'ni, eri tomonidan "raj'iy taloq – idda ichida yana qaytarib olsa bo'ladigan taloq qilingan ayol) haqida so'zlab, bunday degan: "U (keyingi) eri uyida uch bora hayz ko'rib, oldingi eridan uzil-kesil ajraldi. Uning bu hayzi keyingi eri uchun hisobga o'tmaydi. U yana boshqa idda saqlaydi". Zuxriy esa bunday degan: "U ayol bir idda saqlasa kifoya qiladi".
ٱلطَّلَٰقُ مَرَّتَانِۖ فَإِمۡسَاكُۢ بِمَعۡرُوفٍ أَوۡ تَسۡرِيحُۢ بِإِحۡسَٰنٖۗ وَلَا يَحِلُّ لَكُمۡ أَن تَأۡخُذُواْ مِمَّآ ءَاتَيۡتُمُوهُنَّ شَيًۡٔا إِلَّآ أَن يَخَافَآ أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ ٱللَّهِۖ فَإِنۡ خِفۡتُمۡ أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ ٱللَّهِ فَلَا جُنَاحَ عَلَيۡهِمَا فِيمَا ٱفۡتَدَتۡ بِهِۦۗ تِلۡكَ حُدُودُ ٱللَّهِ فَلَا تَعۡتَدُوهَاۚ وَمَن يَتَعَدَّ حُدُودَ ٱللَّهِ فَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلظَّٰلِمُونَ٢٢٩
229. Taloq ikki martadir. Keyin yaxshilikcha ushlab qolish yo xursand qilib qo'yib yuborish bor. Sizlar uchun ularga bergan narsani qaytarib olish durust emas. Faqat er-xotin Alloh buyurganlarini bajara olmaslikdan qo'rqishsa, mustasno. Bas, er-xotinning Alloh buyurganlarini bajara olmasliklaridan qo'rqilsa, xotin evaz qilib bergan narsada ikkovlariga gunoh yo'q. Bular Alloh chegaralaridir, ularni buzmanglar va kim Alloh chegaralarini buzsa, ana o'sha zolimdir.
Islomdan avvalgi johiliyat davrida arablarda shunday qoida bor edi: ular o'n marta, yigirma martalab taloq qilib, iddasi tugamay yana xotinlarini qaytarib olishaverar edi. Shu tariqa xotinlarning aksariyati qiynalar, aziyat chekib, haqqi toptalar edi. Ana shu zararli odatni man etib tushgan yuqoridagi oyati karima buyuradiki, er o'z xotinini ikki marta taloq qilsa, keyin iddasi ichida yana qaytarib olsa bo'ladi. Lekin idda muddati o'tib ketsa, ayol mustaqil bo'lib qoladi. Er xotinini ikki marta taloq qilganidan keyin yana uchinchi bor taloq qilsa, unda xotini boshqa bir kishiga turmushga chiqib, iddasi tugamagunicha avvalgi eriga halol bo'lmaydi.
Erlar uchun xotinlariga bergan mahrlarini taloq evaziga qaytarib olishlari nojoizdir. Agar ikkovlari ajrashmagan suratda Alloh taoloning amr-farmonlariga muvofiq turmush kechira olmaslikdan qo'rqishsa, bu holatda xotin mahrini yoki molini berib o'zini qutqarib olsa va er ham bu molni qabul qilib xotinning javobini bersa, ikkovlariga ham gunoh bo'lmaydi. Bu narsa shariatda "xulu'" deyiladi. Umar roziyallohu anhu ayolni unga berilgan taloq xatidan boshqa barcha mahri evaziga xulu' qilishga ijozat berganlar. Tovus aytadi: "Er va xotin Alloh taolo har biriga farz qilgan hukmlarni bundan buyongi hayotida bajara olmaslikdan cho'chisayu, lekin er xotiniga ahmoqona gap qilmayotgan bo'lsa, to xotin eriga: "Men seni deb nahsdan poklanish uchun g'usl qilib o'tirmayman" demagunicha xulu' halol bo'lmaydi" (Buxoriy rivoyati).
فَإِن طَلَّقَهَا فَلَا تَحِلُّ لَهُۥ مِنۢ بَعۡدُ حَتَّىٰ تَنكِحَ زَوۡجًا غَيۡرَهُۥۗ فَإِن طَلَّقَهَا فَلَا جُنَاحَ عَلَيۡهِمَآ أَن يَتَرَاجَعَآ إِن ظَنَّآ أَن يُقِيمَا حُدُودَ ٱللَّهِۗ وَتِلۡكَ حُدُودُ ٱللَّهِ يُبَيِّنُهَا لِقَوۡمٖ يَعۡلَمُونَ٢٣٠
230. Agar u yana taloq bersa, ayol bundan keyin boshqa erga nikoh qilinmagunicha unga halol bo'lmaydi. U (keyingi) er ham taloq qilsayu, Alloh chegaralarida turishlariga ishonishsa, bir-birlariga qaytishlarining gunohi yo'q. Bular Allohning biluvchi qavmga bildirgan chegaralaridir.
Bir kishi o'z xotinini bir yoki ikki taloq qilsa va idda ichida unga yaqinlashmasa, keyin iddasi tugagach, uchinchi taloqni bersa, ularning er-xotinligi tugaydi. Ushbu oyati karima bayon etyaptiki, agar avvalgi ikki taloq ustiga uchinchisi qilinsa, jami uchta bo'lib, endi u ayol taloq qilgan erga halol bo'lmaydi, ularning er-xotin bo'lib yashashlari mumkin emas. Bordiyu keyingi tekkan eri vafot etsa yoki taloq qilsagina, unda ayolning avvalgi eri bilan iddasi tugaganidan keyin turmush qurishi gunoh bo'lmaydi. Ushbu oyat tafsirida Ibn Jarir Tabariy bunday deydi: "Agar bir odam "...boshqa erga nikoh qilinmagunicha halol bo'lmaydi" degan gapdan Alloh nimani iroda qilyapti – nikoh bu jinsiy aloqami yoki bir ayolning bir erkakka tegishimi?" deb so'rasa, "ikkalovi ham" deb javob beriladi. Chunki taloq qilingan ayol bir erkakka tegsa, erkak u bilan yaqinlik qilmay talog'ini bersa, oldingi o'z eriga halol bo'lmaydi. Agar taloq qilingan ayolga bir erkak nikohsiz yaqinlik qilsa ham u ayol o'z eriga halol bo'lmaydi. Bunga "ijmo'ul-ummat" ittifoq qilgan. Agar yana: "Oyat ma'nosida jinsiy yaqinlik" degan ibora yo'q-ku?" deb so'ralsa, unga bunday javob beriladi: "Ijmo'ul-ummat "oyatdagi "nikoh" so'zining ma'nosi jinsiy yaqinlikdir", degan" (Ibn Jarir. "Jomi'ul-bayon", 2-jild, 290-291-betlar). Ilm ahli: "Agar er xotinini uch bor taloq qilgan bo'lsa, xotini unga haromdir" deya "harom" so'zini "taloq, ajrashish" ma'nosida qo'llagan. Bu erdagi "harom" so'zi taomga nisbatan ishlatiladigan "harom" kabi emas, chunki halol taomni harom deyilmaydi, balki taloq qilingan ayolni harom deyiladi. Alloh taolo uch taloq xususida Baqara surasining 230-oyatini nozil qilgan. Nofe' bunday rivoyat qiladi: "Agar Ibn Umardan uch taloq qilgan kishilar haqida so'ralsa: "Basharti bir bor yoki ikki bor taloq qilgan bo'lsang, u holda hazrati Rasululloh menga qayta nikohlab olishni buyurganlar, agar uch taloq qilgan bo'lsang, unda xotining sendan boshqa erga nikohlanmagunicha senga haromdir", der edilar" (Buxoriy rivoyati).
Kamerada nafaqat tarix, balki Buxoroning bugungi qiyofasi ham aks etmoqda
Ba’zi shaharlarni kitobdan o‘qib tanimaysiz — ularni ko‘rish, his qilish, ko‘hna devorlariga boqish, tor ko‘chalaridagi tarix nafasini tuyish kerak. Buxoro dunyodagi ana shunday betakror, g‘aroyib shaharlardan biri hisoblanadi.
Ming yillik tarix, noyob me’moriy obidalar, qadimiy hunarmandchilik va boy madaniy meros uyg‘unlashgan Buxoro bugun nafaqat sayyohlarni o‘ziga chorlamoqda, balki zamonaviy media imkoniyatlari orqali dunyo auditoriyasiga yanada keng tanitilmoqda.
Davlatimiz rahbari tashabbusi bilan mamlakatimizda turizmni iqtisodiyotning strategik yo‘nalishlaridan biriga aylantirish, O‘zbekistonning boy tarixiy-madaniy merosini jahonga keng targ‘ib qilish, xorijiy sayyohlar oqimini ko‘paytirish va hududlarning turistik salohiyatidan samarali foydalanish borasida keng ko‘lamli ishlar amalga oshirilmoqda.
Ana shu ezgu maqsadlarning mantiqiy davomi sifatida O‘zbekiston Respublikasi Turizm qo‘mitasi ko‘magida Malayziyaning “Universiti Teknologi MARA” oliy ta’lim muassasasi San’at, dizayn va media fakultetining talaba hamda o‘qituvchilaridan iborat 18 kishilik ijodiy guruh Buxoro viloyatida bo‘ldi, xabar bermoqda O‘zA.
Malayziyalik ijodkorlarning Buxoroga tashrifi oddiy turistik safardan ko‘ra kengroq mazmun kasb etdi. Ularning asosiy maqsadi — Buxoroning boy tarixiy-madaniy merosi, qadimiy obidalari, betakror me’moriy muhiti va turistik salohiyatini zamonaviy media platformalar orqali xalqaro auditoriyaga yetkazishdan iborat bo‘ldi.
Ijodiy guruh vakillari shaharning har bir manzilidan o‘ziga xos syujet izladi. Ular uchun asrlar silsilasida qad rostlagan obidalar shunchaki tarixiy yodgorlik emas, balki zamonaviy avlodga so‘zlab berilishi lozim bo‘lgan ulkan tarixiy hikoyaga aylandi.
Malayziyalik yosh fotograf va dizaynerlar Ark qo‘rg‘oni, Labi Hovuz ansambli, Poyi Kalon majmuasi, qadimiy savdo toqlari, Ismoil Somoniy maqbarasi, Chashmai Ayub kabi ko‘p asrlik tarixdan darak beruvchi maskanlarda tasvirga olish ishlarini olib bordi.
Shuningdek, ijodkorlar Buxoroning an’anaviy hunarmandchilik markazlariga tashrif buyurib, ustalarning mehnati, milliy san’at namunalari, qadimiy kasblarning avloddan-avlodga o‘tib kelayotgan jarayonlarini ham obyektiv orqali muhrlashdi.
Bugun axborot makoni jadal o‘zgarayotgan bir paytda biror mamlakat yoki shahar haqida tasavvur uyg‘otishning eng ta’sirchan vositalaridan biri — sifatli vizual kontent. Shu ma’noda, tashrif davomida tayyorlangan foto va videomateriallar “storytelling” — voqeani ta’sirchan hikoya qilish uslubida yaratilgani bilan ahamiyatlidir. Zero, bir suratda Buxoroning ko‘hna gumbazi, yana bir kadrda hunarmandning mohir qo‘llari, boshqa bir lavhada esa qadimiy ko‘chalardagi hayot aks etishi mumkin. Bu tasvirlar orqali Buxoro haqidagi ma’lumot oddiy matndan ko‘ra, ta’sirchanroq tarzda millionlab insonlarga yetib borishi mumkin.
Ijodkorlar tomonidan yaratilgan kontentlar ijtimoiy tarmoqlari hamda YouTube platformasi orqali namoyish etilishi rejalashtirilgan. Bu esa Buxoroning turistik salohiyatini, avvalo, Janubi-Sharqiy Osiyo mamlakatlari auditoriyasiga keng targ‘ib qilish uchun muhim imkoniyatdir.
Bunday xalqaro ijodiy tashriflar Buxoroning turistik brendini yanada kuchaytirish, xorijiy auditoriyada shahar haqida yangi va jozibador tasavvur uyg‘otishga xizmat qiladi.
Eng muhimi, bu jarayonda Buxoro tarixi muzeylarda qolib ketmayapti. U zamonaviy texnologiyalar, ijtimoiy tarmoqlar va ijodkorlar nigohida yangi avlodga yetkazilmoqda.
Buxoroning qadimiy ko‘chalarida olingan har bir kadr, hunarmand qo‘lidan chiqqan har bir buyum, obidalar bag‘rida aks etgan har bir lavha dunyoning turli burchaklaridagi insonlarni “Bu qanday shahar?”, “Uning tarixi qanday?”, “Men ham bu joyni ko‘rishni istayman” degan qiziqishga chorlashi mumkin. Bu esa turizm targ‘ibotining eng ta’sirchan ko‘rinishlaridan biridir.
Malayziyalik talaba va ustozlarning Buxoroga tashrifi yana bir muhim jihati bilan ahamiyatli. Turli madaniyat va ta’lim maktablariga mansub yosh ijodkorlar Buxoro misolida Sharq va Janubi-Sharqiy Osiyo madaniyatlari o‘rtasida yangi ijodiy ko‘prik yaratdi. Bu nafaqat turizm, balki madaniy diplomatiya, ta’lim va ijodiy hamkorlik uchun ham yangi imkoniyatlarni ochadi.
Bugun Buxoroning ko‘hna obidalariga qarayotgan malayziyalik yosh fotografning kamerasida nafaqat tarix, balki O‘zbekistonning zamonaviy qiyofasi ham aks etmoqda. Ertaga ushbu tasvirlarni ko‘rgan minglab yoshlar Buxoroni o‘zlari uchun yangi, qiziqarli va albatta borib ko‘rishga arziydigan manzil sifatida kashf etishlari mumkin. Shu bois, bu tashrifni bir necha kunlik ijodiy safar emas, balki Buxorodan dunyoga yo‘l olgan ulkan vizual hikoyaning boshlanishi, deyish mumkin. Zero, tarixni asrash — uni kelajak avlodga yetkazishdir. Turizmni rivojlantirish esa ana shu tarixni dunyoga tanitish bilan chambarchas bog‘liq.
O‘tmishda Buxoro karvonlar yo‘li orqali dunyo bilan bog‘langan edi. Bugun esa uning tarixi kameralar, ijtimoiy tarmoqlar va raqamli platformalar orqali butun dunyoga tarqalmoqda. Eng muhimi, bu jarayon davlatimiz rahbari tashabbuslari asosida yurtimizning turistik salohiyatini jahonga keng targ‘ib etish, O‘zbekistonni yanada jozibador va raqobatbardosh turistik maskan sifatida namoyon etish yo‘lidagi ezgu ishlarga munosib hissa bo‘lib qo‘shiladi.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati
