Allohning qudrati erkin ekanligi insonning dunyoga kelishidan boshqa holatlarda ham namoyon bo‘ladi. To‘g‘ri inson erkak va ayoldan paydo bo‘ladi. Lekin Alloh erkak va ayolsiz ham insonni yarata oladi. Masalan: Odam alayhissalomni yo‘qdan bor qilgan.

Shuningdek, Alloh taolo faqat erkakning o‘zidan ham inson yarata oladi. Bunga misol: Havo onamiz. Qolaversa, faqat ayolning o‘zidan ham yarata oladi. Iso alayhissalomni faqatgina Maryam onamizdan yaratgan. Bunday noodatiy holatlar esa ilohiy qudratning erkinligini isbotlash uchun faqatgina bir martadan yuz bergan, boshqa takrorlanmaydi. Chunki biz bu holatlardan o‘zimizga yetarli xulosa chiqardik va Allohning qudrati cheksiz ekanini bildik.

Allohning qudrati cheklanmagan. Sababiyat olamidagi sabablarni ham Alloh yaratadi. Ilohiy qudrat esa sabablardan ham ustundir. Endi ilohiy qudratning erkin ekaniga boshqa misollar keltirsak.

Har birimiz ko‘zimiz bilan ko‘rgan yomg‘irga nazar solaylik. Yomg‘ir yog‘ishi uchun o‘ziga yarasha muhit shakllanishi kerak. Ayrim joylarda yomg‘ir yog‘sa, boshqa joylarda yog‘maydi. Dunyo olimlari Allohning yordami ila yomg‘ir yog‘adigan va yog‘maydigan hududlarning xaritalarini ham tuzib chiqishgan.

Lekin Alloh xohlagani bo‘ladi. Ba’zan yomg‘ir yog‘ishi belgilangan joylarga umuman yog‘ingarchilik bo‘lmaydi. Qurg‘oqchilik bo‘lib, odamlar hatto ocharchilikdan vafot etishi ham mumkin.

Shuningdek, qurg‘oqchil yerlarda yog‘ingarchiliklar serob bo‘lishi hech gap emas. Amerika va Yevropa qit’alarida shunday holatlar kuzatiladiki, yog‘ingarchilik hududi sanalsa-da, yillab osmondan hech narsa yog‘masligi mumkin.

Demak, bu holatlarda ham Alloh O‘zining qudrati erkin ekanligini ko‘rsatmoqda. Ha, shak-shubhasiz Alloh taolo xohlagan ish bo‘ladi. Sabablar dunyosida yashasak ham asl sababchi bu Allohning irodasidir.

Ekin-tekinlarga ham bir nazar solaylik. Dehqon unga kerakli barcha o‘g‘itlarni beradi, sharoitlarni yaratadi. Vaqtida suv beradi, ob-havoning hisobini oladi. Biroq ba’zida shunday holatlarda ham ekilgan ekin ko‘zlangan hosilni bermaydi. Ba’zida butkul nobud bo‘ladi. Bu borada Alloh taolo quyidagicha marhamat qilgan:

﴿وَأُحِيطَ بِثَمَرِهِ فَأَصْبَحَ يُقَلِّبُ كَفَّيْهِ عَلَى مَا أَنْفَقَ فِيهَا وَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا وَيَقُولُ يَا لَيْتَنِي لَمْ أُشْرِكْ بِرَبِّي أَحَدًا﴾

“(Darhaqiqat), uning mevasi (bog‘i) ihota (halok) qilindi. O‘zi esa huvillab qolgan ishkomlarni (ko‘rib) va ularga sarflangan narsalarni (o‘ylab), chapak chalganicha (pushaymon bo‘lib): «Qani edi, men ham Robbimga hech kimni sherik qilmaganimda!» deb qoladi” (Kahf surasi, 42-oyat).

Ilm-fan qancha rivojlanmasin yer yuzida doimo tabiiy ofatlar yuz berib turadi. Demak, yer parvarish tufayli emas, aksincha Allohning qudrati ila hosil berar ekan. Alloh bizni faqat sabablarga bog‘lanib qolmasligimiz uchun ba’zida haqiqiy sababchi O‘zi ekanini ko‘rsatib turadi.

Alloh taoloning qudrati erkin ekanligini jonzotlar misolida ham ko‘rishimiz mumkin. Yer yuzida insondan bir necha barobar kuchli jonzotlar ko‘p. Biroq ba’zida shunday jonzotlarni yosh bola ham boshqara oladi. Chunki Alloh o‘sha jonzotni insonga bo‘ysundirib qo‘ygan. Tuyani olib ko‘ring. Birgina tepkisi yosh bolani o‘limiga sababchi bo‘lishi mumkin. Lekin tuya unday qilmaydi.

Itlar ham o‘z egalarini himoya qiladi, dushmanlardan qo‘riqlaydi. Biroq xuddi shu itga o‘xshash bo‘rilar esa odamlarga hujum qiladi. Agar hayvonlarni boshqarish insonning qo‘lida bo‘lganida bo‘rilarni ham qo‘lga o‘rgatib olar edi. Hatto kichkina zaharli ilon insondan ancha kuchsiz bo‘lsa ham bir chaqishda uni o‘ldirishi mumkin.

Demak, bu yerda hamma narsani boshqaruvchi kuch bu Allohning irodasi ekan. Jonzotlarni hajmiga, kuchiga qarab bu yomon, u yaxshi deb bo‘lmas ekan. Mittigina jonzot ham insonni o‘ldira olishi mumkin ekan.

Shayx Muhammad Mutavalli Sha’roviy rahimahullohning
"Allohning borligiga aqliy dalillar" kitobidan