Dalillarni tushunishdagi to'g'ri yondashuv
“Ekstremistik g'oyalarni inkor qilishda shar'iy dalillar”
3. Dalillarni tushunishdagi to'g'ri yondashuv.
Mazkur masala quyida aytib o'tiladigan asoslarga tayanadi:
A). Sahobalarning yo'liga ergashish. Ularning “shar'iy dalillarni to'g'ri tushunishda sahobalarnng maslagiga ergashamiz” degan gapi ayyorlikdan keyingi yana bir ayyorlikdir. Ular sahobalarning nazaridagi yondashuv va rivoyatlarni qayoqdan ham chuqur anglasinlar! Chunki sahobalar haqidagi naql va xabarlar turli kitoblarning turli boblarida bitilgan satrlardir. Axir ular sahobai kiromlarning asarlaridan tarkib topgan ushbu ilmiy manbalarni o'zaro muvofiqlashtirib tadqiq qila olarmidi? Buning javobi esa shubhasiz eplay olmaydilar qabilida bo'ladi.
Ammo ular sahobai kiromlarning yondashuv maslaklariga tobe' bo'lishni chindan ham istasalar, to'rt mo'tabar mazhabdan birini tanlashga majbur bo'ladilar. Chunki mazkur mazhab allomalari sahobalarga bizdan ko'ra yaqinroq va ularning maslagida bizdan ko'ra etukroq insonlar edilar. Turgan gapki shar'iy asoslarni tushinish borasida mazhab allomalarining maslagi ham o'zlariga Rasululloh sollollohu alayhi vasallamdan meros bo'lib qolmagan. Balki bu jarayon sahobai kiromlarga meros bo'lib qoldi. Sahobalardan tobeiynlarga, tobeyinlardan keyin esa fiqhiy mazhab mujtahidlariga ulandi.
Shubhasiz, imom Abu Hanifaning mazhablari ibni Mas'udning yo'liga bog'lanadi. Imomi Molikning mazhablari ibni Umar va u kishining o'g'illari hamda hodimlarining yo'liga bog'lanadi. Tobeinlardan iborat to'rt mazhab mujtahidlarining mashoyixlari Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning sahobalaridan ta'lim olganlari hech kimga sir emas. Eng kamida ushbu silsila sahobalardan ta'lim olgan tobeinlarning shogirdlari. Shuning uchun ham shar'iy dalillarni idrok etish borasida to'rt mazhab mujtahidlarining maslagi rasululloh sollollohu alayhi vasallamning ko'rsatmalari bo'lib, ayni paytda sahobalardan o'tib kelayotgan omonatdir. Hammaga ma'lum haqiqat shuki, sahobalar garchi turli o'lkalarda yashagan bo'lsalar-da, ularning shar'iy asoslar ustidagi turli hil qarashlari ortidan fiqhiy madrasalar vujudga keldi. Iroqda imom Abu Hanifa rahimahulloh qo'llari ostida hozirgi zamon ta'biri bilan aytganimizda fiqh kulliyalari tashkil topdi. Madinai munavvarada imom Molikning madrasalari tashkil topdi. Keyinchalik bu maktabni ikki buyuk imomlar – imom Shofi'iy va imom Ahmadlar rivojlantirib turli o'lkalarga tarqatdilar. Ulardan keyingilar zimmasida esa mazkur mujtahid allomalarga shogird bo'lib, ko'rsatgan yo'liga tobe' bo'lish, ularning asliy (aqidaviy) qoidalarini mahkam tutib ayrim far'iy (fiqhiy) masalalardagina ijtihod qilish qoldi, xolos. Chunki mazkur fiqhiy mazhablarning maslagi Alloh va rasulining hukmlarini anglab etish va to'g'ri tushunishda asos bo'ladigan sahobai kiromlarning maslagi hisoblanadi. Zero, mazhab ulamolari dalillarni tadqiq qilishda sahoba va tobeinlarning tanlovlariga ergashish qoidasini ilgari surdilar. Ular asliy qoidalar va kulliy ahkomlarni jamlash (muvofiqlashtirish)da bor imkoniyatlarini ishga soldilar. Aynan sahobalar maslagi asosiga o'z mazhablarini barpo qilib Kitob va fatvolarida ularni qaror toptirdilar.
Biz bugun mazkur asarlarni usuli fiqh deb nomlaymiz. Imom Shofeiyning “Risola” nomli kitoblari ham shular jumlasidandir. Imom Molik “Muvatto ”
kitoblarida uni yanada kengroq yoritganlar. Imom Abu Hanifa rohimahullohning shogirdlari Shayboniyning “Asil” kitobida u haqida naql qilinadi.
Imom Ahmaddek zabardast alloma ham o'z “Musnad”larida undan dalillar keltirib o'tadi.
Hech kimga sir emaski, o'zida sahobalar tanlovi va talqinlarini jamlagan mazkur tizimli usullar fiqhiy mazhablarning asosini tashkil qilgan.
Shu erda haqli savol tug'iladi: sahobai kiromlarning shar'iy dalillarni idrok etish borasidagi maslagiga hozirgi bid'at ahli jamoalari yaqinroqmi yoki sahobalar zamoniga yaqin bo'lgan mazhab ulamolari yaqinroq bo'lganmi?
Bugungi voqe'likdan kelib chiqsak ularning “shar'iy dalillarni sahobai kiromlarning talqinida idrok qilish” degan so'zlari faqat havoi gaplardir. Voqe'likda amaliyotga tatbiq qilinmagan, biror ilmiy qiymatga ega bo'lmagan da'volardir xolos.
Ikkinchi: arab lug'atini chuqur bilish.
Bu masala borasida ham ular arab tilida har qancha chuqur bilimlarga ega bo'lmasin, mazhab ulamolari jamoasining bilim-ma'rifati oldida ularning o'ndan birini ham bilmaydilar. Biz qanday qilib arab tilida ham etuk darajada gapira olgan mazhab allomalarni chetga surib qo'yib ularning o'rniga mutaassib jamoalarning maslagini qabul qilamiz?!
Bu qanday ham jaholat va bedodlikki, ular o'zlarini, shar'iy hukmlar istinboti uchun zarur bo'lgan arab tili va qoidalarida chuqur bilm va etarli darajada mahoratga ega deb biladilar! Mazkur jamoalar fikricha, arab tili ichida yashab uni o'ziga singdirgan, kerak bo'lsa uni nutq madaniyati darajasida qo'llab yurgan mazhab ulamolari ularning darajasiga etolmas ekanlar. Hatto maqomlari haqida “gapirgan gapi arab tilidagi hujjatdir” deyilgan imom Shofeiydek allomalar ham mazkur mutaassib jamoalarga teng kelmas emish.
Fiqhiy mazhab allomalari chizib bergan, o'z shayxlari va ular orqali sahobai kiromlardan meros o'laroq o'tib kelgan ushbu maslak nafs taskin topadigan va suyanishga loyiq bo'lgan maslakdir. Bizdan biror kishi to'rt mo''tabar mazhabning birortasiga ergashar ekan, aniq biladiki ergashayotgan ushbu yo'li zamonlar osha minglab allomalar xizmat qilgan asl ilmiy maslakdir. Kitob va Sunnat hidoyati (yo'llagan yo'l)da yurish oson bo'lgan uslubdir. Mazhab allomalarining boshqalarni kofirga chiqarish, ekstremizm, nohaq qon to'kish kabi vayronkor fikrlar bilan yondashganlarini ko'rmaysiz. Chunki ularning fiqhiy hukm va fatvolari bid'at ahlidan iborat mutaassib jamoalarning tutgan yo'lidan butunlay ayrodir. Ammo mutaassib jamoa vakillari ilmda ham juda nochor, idrok va tushunishda yuzaki yondashadigan jamoalardir. Ular shuning uchun ham fatvolarida o'yin, shar'iy ahkomlarida tartibsiz ish tutadilar.
(davomi bor)
“Ekstremistik g'oyalarni inkor qilishda shar'iy dalillar” kitobidan.
Tarjimon: Tohir Vohid
Muqaddas maskanga munosabat qanday bo‘lishi kerak?
Imom Buxoriy majmuasi nafaqat O‘zbekiston, balki butun islom olami uchun ulug‘ va muqaddas qadamjolardan biri hisoblanadi.
Hazrat Imom Buxoriydek buyuk muhaddis nomi bilan bog‘liq ushbu majmua bugun yurtimizning eng yirik ma’naviy va madaniy markazlaridan biriga aylangan. Har kuni minglab ziyoratchilar bu yerga kelib, ajdodlar merosi, ma’rifat va muqaddas tarix bilan yuzlashmoqda.
Majmua nafaqat ziyoratgoh, balki xalqimizning boy ma’naviy merosi, milliy me’morchiligi va islom sivilizatsiyasidagi o‘rnini namoyon etuvchi noyob madaniy ob’yektdir. Uni barpo etish uchun katta mehnat, yuksak mahorat va qimmatbaho qurilish materiallari sarf etilgan. Shu bois bu qutlug‘ maskanni asrab-avaylash har birimiz uchun muhim vazifadir.
Yaqinda Madaniy meros agentligi tomonidan ayrim ziyoratchilarning majmua hududida beparvo munosabatda bo‘layotgani haqida ma’lumot berildi. Ayrim holatlarda ustunlar, ayvonlar va muzey eksponatlariga ehtiyotsiz munosabatda bo‘lish, chiqindilarni duch kelgan joyga tashlash kabi holatlar kuzatilmoqda. Bu esa nafaqat ziyoratgoh ko‘rkiga, balki uning ma’naviy muhitiga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Bu holat barchamizni sergaklikka chaqirishi kerak. Zero, muqaddas qadamjoga kelgan inson avvalo o‘zini munosib tutishi, tozalik va tartib-qoidalarga amal qilishi lozim. Chunki ziyoratgoh — oddiy sayrgoh emas. Bu yerda asrlar nafasi, buyuk ajdodlar ruhi va ma’rifat ziyosi mujassam.
Tozalik esa inson madaniyatining eng muhim ko‘rsatkichlaridan biri. Islom ta’limotida ham poklikka alohida ahamiyat berilgan. Payg‘ambarimiz Muhammad alayhissalom “Tozalik — iymonning yarmidir”, deya ta’kidlaganlar. Demak, ziyoratgoh hududida ozodalikni saqlash nafaqat fuqarolik burch, balki ma’naviy mas’uliyat hamdir.
Ayniqsa, chet ellik mehmonlar O‘zbekiston haqidagi ilk taassurotni aynan shunday muqaddas maskanlar orqali oladi. Agar ziyoratgoh ozoda, tartibli va fayzli bo‘lsa, bu xalqimizning yuksak madaniyati va ma’naviyatini namoyon etadi. Aksincha, beparvolik va tartibsizlik mamlakatimiz nufuziga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Yosh avlodni ziyoratgoh madaniyati ruhida tarbiyalash ham muhim ahamiyatga ega. Bolalar kattalardan ibrat oladi. Agar ota-ona muqaddas joyda tartibga amal qilsa, ehtiyotkor bo‘lsa, farzand ham shu ruhda tarbiya topadi. Shu bois har bir inson o‘z harakati bilan boshqalarga namuna bo‘lishi kerak.
Imom Buxoriy majmuasi — millatimiz g‘ururi va ma’naviy boyligi. Uni asrash, tozaligini saqlash va ehtirom bilan munosabatda bo‘lish har bir insonning vijdoniy burchidir. Ziyoratgohlarga bo‘lgan munosabatimiz orqali biz o‘z madaniyatimiz, ma’naviyatimiz va ajdodlar merosiga bo‘lgan hurmatimizni namoyon etamiz.
Asliddin Mustafoyev, majmua axborot xizmati rahbari.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati
