02.10.2020 y. Zamonaviy savdo turlari va ularga oid masalalar
بسم الله الرحمن الرحيم
الحَمْدُ للهِ الذِي أَحَلَّ البَيْعَ والشِّرَاءَ وَالصَّلاَةُ وَالسَّلاَمَ عَلَى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ الَّذِيعَلَّمَالبَيْعَ
وَحَذَّرَ عَنِ الرِّبَا، وَعَلَى آلِهِ وَصَحْبِهِ أجْمَعِينَ، أَمَّا بَعْدُ.
ZAMONAVIY SAVDO TURLARI VA ULARGA OID MASALALAR
Muhtaram jamoat! Ma'lumki, bugungi kunda yurtimizda tadbirkorlik uchun keng imkoniyatlar yaratib berilmoqda. Bunday imkoniyatlardan har bir shaxs oqilona foydalanib, dunyo va oxirati uchun zaxira bo'ladigan xayrli ishlarni amalga oshirishi ayni muddaodir. Dinimiz insonlar o'rtasidagi munosabatalarda hamisha adolat, insof, halollik bo'lishini talab etadi va musulmonlarni shunga chaqiradi. Bu munosabatlar orasida savdo-sotiq ham alohida ahamiyatga egadir. Bu haqda Alloh taolo Qur'oni karimda shunday marhamat qilgan:
وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا
ya'ni: “Alloh savdoni halol, riboni harom qildi” (Baqara surasi, 275 oyat).
Dinimiz rostgo'y va halol savdogarlarga yuksak martabalarni va'da qilgan. Bu haqda Payg'ambarimiz sallallohu alayhi vasallam shunday deganlar:
"التَاجِرُ الصَّدُوقُ تَحْتَ ظِلِّ الْعَرْشِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ"
(رَوَاهُ الإمام الدیلمي عن أنس رضي االله عنه)
ya'ni: “Rostgo'y savdogar Qiyomat kunida arshning soyasidadir” (Imom Daylamiy rivoyati).
Savdo-sotiqda rostgo'y bo'lmagan va taqvo qilmagan kimsalar Qiyomat kunida gunohkor holatda tiriladilar. Bu haqda Payg'ambarimiz sallalohu alayhi vasallam shunday deganlar:
"يَا مَعْشَرَ التُّجَّارِ" حَتَّى إِذَا اشْرَأَبُّوا، قَالَ: "إِنَّ التُّجَّارَ يُحْشَرُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فُجَّارًا إِلَّا مَنِ اتَّقَى، وَبَرَّ، وَصَدَقَ"
(رواه الإمام الترمذي عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ رضي الله عنه)
ya'ni: “Ey, savdogarlar jamoasi!”. Hamma qaradi, shunda U Zot: “Albatta, savdogarlar qiyomat kunida gunohkor holatda tiriladilar, faqat kim (savdoda) Allohdan qo'rqsa, solih amallarni qilsa va rost so'zlasa bundan mustasno”, dedilar (Imom Termiziy rivoyatlari).
Bu hadisi sharifdan tijorat sharafli kasb bo'lishi bilan birga rostgo'y va taqvodor bo'lishni talab qiladigan o'ta mas'uliyatli kasb ekanligi ma'lum bo'lmoqda.
Imom Abu Hanifa rahmatullohi alayhning Bishr ismli savdoda sheriklari bor edi. Bishr savdo qilish maqsadida Misrga qarab yo'l oldi. Abu Hanifa rahmatullohi alayh unga ipak matodan etmishta kiyim yubordilar. Sheriklariga yuborgan molning ma'lum qismi aybli ekani, ularni sotayotgan
vaqtda oluvchiga aybini aytib sotishi lozimligini tayinlab xat yozdilar. Bishr mollarni hammasini sotib Kufaga qaytdi. Abu Hanifa rahmatullohi alayh undan: “Ipak matoli kiyimlarni aybini aytib sotdingmi”? – deb so'radilar. Ularni aytish yodimdan ko'tarilibdi – dedi Bishr hijolat bo'ldilar. Shunda Abu Hanifa rahmatullohi alayh savdodan tushgan foyda katta bo'lishiga qaramasdan uni hammasini sadaqa qilib yuborganlar.
Mazhabboshimizning bu parhezkorliklari va boshqaning haqqidan hazar qilishlari barchamizga namuna va o'rnak bo'lishi lozim.
Azizlar! Ma'lumki, hozirgi kunda savdo-sotiqni turlari ko'paydi. Quyida ulardan ba'zisini bayon qilamiz:
“Taqsit” savdosi. “Taqsit” so'zi lug'atda “bo'lib-bo'lib to'lash” ma'nosida bo'lib, shar'iy istilohda “savdo molini xaridorga darhol topshirib, bahosini nasiya qilish”ga aytiladi. Masalan, bir kishi 10 mingga mashina sotib olib, ustiga 20% qo'yib, 12 mingga ma'lum bir muddatga nasiyaga sotishi joiz. Bu savdo “Taqsit” savdosi deyiladi.
Bu savdo nasiya bo'lgani uchun tabiiyki naqd savdoga qaraganda bahosi qimmatroq bo'ladi. Bu haqida zamonamizning etuk ulamolaridan fazilatli Shayx Muhammad Taqiy Usmoniy shunday deydilar:
أَمَّا الْاَئِمَّةُ الْأَرْبَعَةُ وَجُمْهُورُ الْفُقَهَاءِ وَالْمُحَدِّثِيْنَ فَقَدْ اَجَازُوا الْبَيْعَ الْمُؤَجَّلَ بِأَكْثَرَ مِنْ سِعْرِ النَّقْدِ بِشَرْطِ أَنْ يَبُتَّ الْعَاقِدَانِ بِأَنَّهُ بَيْعٌ مُؤَجَّلٌ بِأَجَلٍ مَعْلُومٍ وَبِثَمَنٍ مُتَّفَقٍ عَلَيْهِ عِنْدَ الْعَقْدِ
ya'ni: To'rtala mazhab imomlari va fuqaho muhaddislar jumhuri nasiyani naqdning bahosidan qimmatroq sotish savdosiga ijozat berganlar. Lekin, oluvchi va sotuvchi muayyan muddatga va kelishuv vaqtidagi muayyan narxga uzil-kesil kelishib olishlari shart (“Buhusun fi qozoya fiqhiyya mu'asiro” kitobi).
Bu savdoda agar ikki tomon “Naqdga olsang faloncha, nasiyaga olsang faloncha” deb ikkisidan biriga uzil-kesil kelishib olinmasa, savdo fosid bo'ladi, ya'ni buziladi.
Demak, Taqsit savdosida ham nasiya savdodagi bir nechta shartlarga rioya qilish kerak bo'ladi. Ular quyidagilar:
- Nasiya savdoning muddati aniq bo'lishi kerak;
- Nasiyaga sotilgan mahsulotning narxi aniq bo'lishi kerak;
- Haridor qarzini kelishilgan vaqtda uza olmasa, yana qo'shimcha narx (ba'zilar buni jarima deydi) qo'shilmasligi kerak.
Nasiya savdo bilan sotib olingan narsa ham to'liq xaridorning mulki va tasarrufiga o'tadi va xaridor sotuvchidan (pulni naqd bermagani uchun) mahsulotning narxiga qarzdor bo'lib qoladi. Bundan keyin sotuvchi xaridordan faqat pulni so'raydi xolos, mahsulotni emas.
Nasiyaga mahsulot sotib olgan musulmon kishi doim qarzini to'lash va vaqtida ado qilish payida bo'lish kerak. Mana shunda Alloh taolo unga yordamchi bo'lib, tez kunda qarzidan qutiladi. Bu haqda Payg'ambarimiz sallallohu alayhi vasallam bunday deganlar:
"مَنْ أَخَذَ أَمْوَالَ النَّاسِ يُرِيدُ أَدَاءَهَا أَدَّى اللَّهُ عَنْهُ وَمَنْ أَخَذَها يُرِيدُ إِتْلَافَهَا أَتْلَفَهُ اللَّهُ"
(رواه الإمام البخاري عن أبي هريرة رضي الله عنه)
ya'ni: “Kim odamlarning molini qaytarib berish maqsadida olsa, Alloh taolo unga yordamchi bo'ladi. Kim odamlarning moliga talofat etkazish (chuv tushirish) uchun olsa, Alloh taolo uning o'zigi talofat etkazadi” (Imom Buxoriy rivoyatlari).
Imkoni bo'la turib qarzni cho'zishni Payg'ambarimiz sallallohu alayhi vasallam “zulm” deb ataganlar:
"مَطْلُ الْغَنِيِّ ظُلْمٌ"
(رواه الامام البخاري عن أَبَي هُرَيْرَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ)
ya'ni: “Boyning (qarzni bermasdan) cho'zib yurishi zulmdir” (Imom Buxoriy rivoyatlari).
Demak, qarzni uzishga imkon bo'lishi bilan uni uzishga shoshilish lozim bo'ladi. Qarzi bor kishi shuni yaxshi bilishi kerakki, odamlardan qarz olib, uni to'lamasdan (yoki to'laydigan mol qoldirmasdan) dunyodan o'tib ketadigan bo'lsa, Qiyomatda bu qarzni savoblari bilan to'lab beradi. Chunki u erda to'laydigan pul yo'q, savob esa hammaga kerak bo'lib turgan bo'ladi.
Hozirgi kunda ommalashgan iqtisodiy faoliyatlardan yana biri –moliyaviy piramida.Bu faoliyat turining ko'rinishi shundayki, kishi ma'lum miqdorda pul tikib, mazkur tizimga kiradi. Keyin u ushbu tizimga boshqalarni ham jalb qiladi. Jalb qilingan yangi a'zolar ham belgilangan miqdordagi pulni tikib, tarmoqqa qo'shiladilar. Keyin ular ham yangi a'zolarni da'vat qila boshlaydilar. Har bir yangi kirgan a'zoning evaziga uning a'zo bo'lishiga sababchi bo'lgan kishi shirkat tarafidan ma'lum miqdorda mablag' olib turadi. Ko'rinib turibdiki, bu tizim quyidagi shaxslarning yutqazishi evaziga yuqorisidagi kishilarning yutishi, ko'pchilikning kuyishi natijasida ozchilikning gurkirashiga xizmat qiladi.
Bu kabi tizimlarga a'zo bo'lish shar'an man qilingan. Chunki ushbu faoliyatning shariatimizga to'g'ri kelmaydigan jihatlari ko'p. Mazkur yo'nalishdagi shirkatlarda daromad olish tizimi boshqa ishtirokchilarni jalb qilish bilan bog'liq bo'ladi. Agar ishtirokchi talab qilingan adaddagi kishilarni jalb qilsa, ularning hisobidan pul oladi, aks holda puldan mahrum bo'ladi. Bu esa qimordir. Qimor esa haromdir.
Alloh taolo Qur'oni karimda shunday marhamat qilgan:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آَمَنُوا إِنَّمَا الخَمْرُ وَالمَيْسِرُ وَالأَنْصَابُ وَالأَزْلَامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ
ya'ni: “Ey, iymon keltirganlar! Albatta, xamr, qimor, butlar va (fol ochadigan) cho'plar iflosdir. Shaytonning ishidir. Bas, undan chetda bo'ling. Shoyadki, najot topsangiz” (Moida surasi, 90-oyat).
Qolaversa, yangi kirgan a'zoning evaziga uning a'zo bo'lishiga sababchi bo'lgan kishi shirkat tarafidan ma'lum miqdorda muntazam mablag' olib turishi ham shar'an joiz emas.
Ushbu moliyaviy faoliyatning bundan boshqa noshar'iy jihatlari ham bor. Shuning uchun ham ko'zga ko'ringan ko'plab Fatvo uyushmalari va Islom ulamolari bu kabi moliyaviy piramidalar hamda mohiyatan shunga yaqin moliyaviy faoliyatlarni shar'an joiz emasligiga fatvo berishgan.
Hozirgi kundan ommalashgan ishlardan biri – Saytda reklama e'lon qilib, uni orqasidan pul topish.Agar saytda fahsh suratlar, videolar, Alloh harom qilgan mahsulotlarni va inson hayotiga xavf soladigan narsalar reklama qilinmasa, sayt orqali reklama berib, pul topish joiz. Alloh taolo Qur'oni Karimda shunday marhamat qilgan:
وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَى وَلَا تَعَاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَاب
ya'ni: “Ezgulik va taqvo (yo'li)da hamkorlik qilinglar, gunoh va adovat (yo'li)da hamkorlik qilmanglar! Allohdan qo'rqinglar! Albatta, Alloh azobi qattiq zotdir” (Moida surasi, 2-oyat).
Azizlar! Ulamolarimiz inson va inson a'zolarini sotish mutlaq mumkin emasligini takidlaydilar. Bu borada “Raddul-muhtor” kitobida shunday deyiladi:
وَكَذَا بَيْعُ كُلِّ مَا انْفَصَلَ عَنِ الْآدَمِيِّ كَشَعْرٍ وَظُفْرٍ لِأَنَّهُ جُزْءُ الْآدَمِيِّ وَلِذَا وَجَبَ دَفْنُهُ
ya'ni: Shuningdek, odamzotdan ajrab chiqqan soch, tirnoq kabilarni sotish botildir. Chunki ular odamzotning bo'lagi, juzi hisoblanadi. Shuning uchun ham uni ko'mish vojib bo'ladi.
Demak, ba'zi ayollar to'kilgan sochlarini kimlargadir pulga sotishadi yoki har-xil plastmassa yoki temir idishlarga almashishadi. Shu ishlari umuman shariatga ziddir.
Shuningdek, barcha savdolarga tegishli quyida umumiy qoida bor: kishi o'zida bo'lmagan narsani yoki sotib olgan narsasini hali qo'li bilan ushlamasdan turib boshqaga sotishiga shariatimiz ruxsat bermaydi. Bu haqda fiqhiy kitoblarimizda quyidagi jumla keltirilgan:
لاَ يَجُوزُ بَيْعُ الْمَنْقُولِ قَبْلَ الْقَبْضِ، وَيَجُوزُ بَيْعُ الْعَقَارِ قَبْلَ الْقَبْضِ
ya'ni: “Ko'chadigan mahsulotlarni qo'lga kiritishdan avval sotish joiz emas. Ko'chmas mulklarni (masalan, erni) esa qo'lga olmasdan ham sotish joiz” (“Muxtasarul viqoya” kitobi).
Demak, erdan boshqa barcha mahsulotlarni sotishdan oldin sotuvchi mahsulotni qo'lga kiritgan bo'lishi lozim bo'ladi, aks holda oldi-sotdi buziladi.
Har bir narsaning odobi bo'lganidek savdoda ham o'ziga yarasha qonun-qoidasi mavjud. Sotuvchi yolg'on gapirmasligi, xiyonat qilmasligi, tarozi, litr, metr, hajm va donasidan urmasligi, xaridorni hurmat qilishi lozim hamda xaridor kambag'alroq bo'lsa imkon qadar narxdan tushib berishi maqtovga sazovor ishlardandir. Bu haqda Payg'ambarimiz sallalohu alayhi vasallam savdoda saxiy bo'lish haqida shunday deganlar:
"إِنَّ اللهَّ يُحِبُّ سَمْحَ الْبَيْعِ سَمْحَ الْشِرَاءِ"
(رواه الامام الترميذي عن ابي هريرة رضي الله عنه)
ya'ni: “Albatta, Alloh oldi-sotdida qo'li ochiq bo'lganlarni yaxshi ko'radi” (Imom Termiziy rivoyatlari).
Afsuski, hozirgi kunda ba'zi joylarda narxni sun'iy yo'llar bilan ko'tarish va odamlar noroziligiga sababchi bo'lish holatlari uchramoqda. Bu ish og'ir gunoh bo'lib, bunga sababchi bo'lganlarning oxiratdagi ahvoli juda ham ayanchli bo'ladi. Bu haqda Rasululloh sallallohu alayhi vasallam shunday deganlar:
"مَنْ دَخَلَ فِي شَيْءٍ مِنْ أَسْعَارِ الْمُسْلِمِينَ لِيُغَلِّيَهُ عَلَيْهِمْ، كَانَ حَقًّا عَلَى الله تَبَارَكَ وَتَعَالَى أَنْ يُقْعِدَهُ
فِي مُعَظَّمٍ مِنَ النَّارِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ"
(رواه الإمام أحمد عن عبيد الله بن زياد رضي الله عنه)
ya'ni: “Kim musulmonlarga qimmatroq bo'lsin deb, ularning narxlariga daxldor bo'lsa, Alloh taborak va taologa qiyomat kuni uni olovning ulkaniga o'tqazish vojib bo'ladi” (Imom Ahmad rivoyatlari).
Shunday ekan, hozirgi pandemiya sharoitida mo'min-musulmonlar o'zaro elkadosh bo'lib, narx-navo va yo'l haqini ham insof bilan belgilashi, o'zini boshqalarning o'rniga qo'yib ko'rishi ayni muddaodir.
Alloh taolo barchamizga haloldan kasbu kor qilishni nasib aylab, dunyo va oxiratimizni obod aylasin! Omin!
Hurmatli imom-domla! Ma'ruza asnosida namozxonlarga karantin talablariga rioya etish, ijtimoiy masofani saqlash, ayniqsa jamoat va juma namozlarida bunga jiddiy e'tibor qaratish lozimligini eslatib o'ting!!!
Hurmatli imom-domla! Kelasi juma ma'ruzasi “DINIMIZDA MYeROS MASALASI” mavsusida bo'ladi, inshaalloh.
“TAKFIR” – MUSULMON JAMIYATINI ICHIDAN YEMIRUVCHI FITNA
Ayrim ilmsiz yoshlar eng nozik va qaltis masalalarni ko‘tarib, musulmonlar birligiga raxna solish bilan shug‘ullanmoqda. Dinda g‘uluvga ketib, g‘ayridinlar haqidagi oyat va hadislarni noto‘g‘ri talqin qilgan holda ularni musulmonlarni kofirga chiqarishga qurol qilmoqdalar. Bu juda ham xatarli va qaltis yo‘l. Bu yo‘lda ko‘pchilik toyilib, adashib ketgan. Shunday pallada yoshlarni xatarlardan ogoh etish har bir ziyoli, ma’rifatparvar insonning birlamchi vazifalari sirasiga kiradi.
“Takfir” tushunchasi “birovni kofirga chiqarish”, “kofir deb hisoblash” ma’nolarini anglatadi. Shariatimizda musulmon kishini aniq hujjat bo‘lmasdan “kofir” deb hukm qilish o‘ta xatarli bo‘lib, aslo mumkin emas.
Alloh taolo Qur’oni karimda bunday degan:
﴿ولا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقَى إِلَيْكُمُ السَّلامَ لَسْتَ مُؤْمِناً﴾
“...Sizga salom bergan kimsaga mo‘min emassan, demanglar” (Niso surasi, 94-oyat).
Demak, Alloh taolo bu oyati karimada shoshmashosharlik bilan birovning mo‘min emasligi haqida hukm chiqarishdan qaytarmoqda.
Shariatda musulmon insonni uning musulmon ekaniga qarshi dalil topilmagunicha musulmon deb hukm qilinadi. Mo‘min kishi iymon asoslarini ochiq inkor etishi yoki kufr kalimasini bilib turib, o‘zi xohlab talaffuz qilishi, Islomdagi qat’iy farz qilingan amallardan birini inkor qilishi yoki din shiorlaridan birini masxara qilishi bilan dindan chiqadi. Shunda ham darhol uning kofirligiga hukm chiqarilmaydi. Balki bu shar’iy masala bo‘lib, muftiy va qozilarning ishidir.
Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam “Laa ilaha illalloh, Muhammadur Rasululloh” deb turgan shaxsni kofirga chiqarish xatarini bir qancha hadislarida bayon qilganlar. Jumladan, Rasuli akram alayhissalom bunday dedilar:
ثَلاَثَةٌ مِنْ أَصْلِ الإِيمَانِ: الْكَفُّ عَمَّنْ قَالَ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَلاَ نُكَفِّرُهُ بِذَنْبٍ وَلاَ نُخْرِجُهُ مِنَ الإِسْلاَمِ بِعَمَلٍ.
«Uch narsa iymonning aslidandir. “Laa ilaha illalloh” degan kimsaga tegmaslik, uni gunohi tufayli “kofir” demaymiz, amali tufayli Islomdan chiqarmaymiz» (Imom Abu Dovud rivoyati).
Ushbu hadisi sharifda musulmon kishi boshqa dindoshiga nisbatan qanday munosabatda bo‘lishi borasida aniq hukm berilmoqda. Ya’ni haqiqiy mo‘min boshqa birodarini gunohi tufayli kofirga chiqarmasligi, qilgan amali sababli unga “mo‘min emas” degan so‘zni aytmaslik lozimligi uqtirilmoqda.
Yana bir hadisi sharifda Rasululloh sollallohu alayhi vasallam bunday deganlar:
وَمَنْ قَذَفَ مُؤْمِناً بِكُفْرٍ فَهُوَ كَقَتْلِهِ.
“Kim mo‘min kishini kofirga chiqarsa, uni o‘ldirgandek (gunohkor) bo‘ladi” (Imom Buxoriy rivoyati).
Ushbu hadisga sharh yozgan ulamolarimiz: «Musulmonni o‘ldirgan qotil qancha gunoh olsa, musulmon insonni “kofir” deb hukm qilgan kimsa ham xuddi shunday gunohkor bo‘ladi», deganlar. Vaholanki, musulmonni o‘ldirish qanday gunoh ekani haqida Alloh taolo bunday marhamat qilgan:
﴿وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِدًا فِيهَا وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَلَعَنَهُ وَأَعَدَّ لَهُ عَذَابًا عَظِيمًا﴾
“Kim bir mo‘minni qasdan o‘ldirsa, uning jazosi jahannamdir. Unda abadiy qolur. Unga Allohning g‘azabi va la’nati yog‘ilur. Va Alloh unga ulkan azobni tayyorlagandir” (Niso surasi, 93-oyat).
Kofirga chiqarishning xatari haqidagi mashhur hadisda Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam bunday deganlar:
أَيُّمَا امْرِئٍ قَالَ لأَخِيهِ: يَا كَافِر فَقَدْ بَاءَ بِهَا أَحَدُهُمَا إِنْ كَانَ كَمَا قَالَ وَإِلا رَجَعَتْ عَلَيْهِ.
«Agar kishi o‘z birodariga: “Ey kofir” desa, ikkisidan biri kofir bo‘ladi. Agar birodari haqiqatan ham kofir bo‘lsa, to‘g‘ri aytgan bo‘ladi, aks holda bu gapi kofir deguvchini o‘ziga qaytadi» (Imom Muslim rivoyati).
Shu ma’nodagi hadislarni yana ko‘plab keltirish mumkin. Ularning barchasida inson boshqa musulmonlarni kofirga chiqarishga shoshmasligi, ayblangan shaxs u aytganidek bo‘lmasa, o‘zi o‘sha sifatga doxil bo‘lib qolishi ta’kidlangan.
Rasulullohning ta’limlarini olgan sahobai kiromlar va ulardan keyingi ulamolarimiz ham musulmonni “kofir” deyishdan qattiq hazir bo‘lganlar. Chunki ular bu ishda katta gunoh borligi va bu gap o‘ziga qaytib qolishidan xabardor edilar.
Islom tarixidan ma’lumki, musulmonni gunohi sababli “kofir” deyishga birinchi bo‘lib jur’at etganlar xavorij firqasi bo‘ldi. Ular: “Mo‘min kishi gunoh ish qilsa, kofir bo‘ladi, Islomdan chiqadi”, dedi. Bora-bora xavorijlarning musulmonlarni kofirga chiqarishdan boshqa qiladigan ishlari qolmadi. Ularning shariatga zid bu ishlari musulmonlar orasida ixtilof va ziddiyatlarni chiqarib, qirg‘inbarot urushlarga, musulmonlarning qonlari to‘kilishiga olib keldi. Ulamolarimiz xavorijlarchalik Islomga katta zarar yetkazgan firqa bo‘lmaganini ta’kidlaydilar.
Afsuski, hozirgi kunda ham xavorijlarning g‘oyaviy izdoshlari chiqib turibdi. Zamonamiz xavorijlari ham qadimgi maslakdoshlaridan “o‘rnak” olib, fitna-fasod qilmoqdalar. Bularning ham, o‘tmishdagi maslakdoshlari kabi, musulmonlarni ayblashdan boshqa “g‘am”lari yo‘q. Bular iloji boricha ko‘proq musulmonni gunohi sababli kofirga chiqarishni o‘zlarining bosh vazifalari deb biladilar.
Ayni paytda bular ijtimoiy tarmoqlardan foydalangan holda davlat rahbarlaridan boshlab, o‘zlariga hamfikr bo‘lmagan har bir musulmonni osongina kofirga chiqaradilar. Ularning soxta fatvolarida hozirda musulmonman deb yurganlarning ko‘pchiligi mushrik va kofir bo‘lib ketgan, deyiladi (Alloh asrasin!). Ularning bu soxta “fatvosi”ning puch ekaniga Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamning yuqorida zikri kelgan hadislaridagi: “Musulmonni gunohi tufayli kofir demaymiz”, degan qoidaning o‘zi kifoya qiladi.
Boshqa bir hadisi sharifda Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam aytadilar: “Kim biz o‘qigan namozni o‘qisa, qiblamizga yuzlansa, biz so‘ygan narsalardan yesa, u musulmondir. Bizga nima huquq bo‘lsa, unga ham shu huquq va bizga nima majburiyat bo‘lsa, unga ham shu narsa majburiyatdir” (Imom Buxoriy, Imom Muslim rivoyati).
Mashhur sahoba Jobir ibn Abdulloh roziyallohu anhudan bu masala borasida so‘raldi: «“Gunohlardan birortasini kufr, shirk yoki nifoq deb bilarmidinglar? U: “Alloh saqlasin! Biz gunoh qilgan kishini gunohkor mo‘min deb bilamiz”, dedi» (“Majma’uz zavoid va manbaul favoid”).
Ahli sunna val jamoa e’tiqodiga ko‘ra, barcha ulamolar bir ovozdan harom ish qilgan kishi, modomiki uni halol sanamas ekan, kofirga chiqarilmaydi, balki fosiq, gunohkor bo‘ladi, deydilar.
Qolaversa, mazhabboshimiz Imomi A’zam rahmatullohi alayh “Fiqhul akbar” kitobida bunday degan:
وَلاَ نُكَفِّرُ مُسْلِمًا بِذَنْبٍ مِنَ الذُّنُوبِ وَاِنْ كَانَتْ كَبِيْرَةً اِذَا لَمْ يَسْتَحِلَّهَا.
“Musulmon kishi katta gunohlardan birini qilsa ham, modomiki o‘shani halol sanamasa, kofirga chiqarmaymiz”.
Buyuk muhaddis olim Abu Ja’far Tahoviy Hanafiy “Aqidatu-Tahoviya” asarida bunday deganlar: “Qibla ahllarining birontasini gunohi sababli, modomiki uni halol sanamas ekan, kofirga chiqarmaymiz”.
Bu masalada Mulla Ali Qoriy rahmatullohi alayh bunday deganlar:
قَالَ عُلَمَاؤُنَا: إِذَا وُجِدَ تِسْعَةٌ وَتِسْعُونَ وَجْهًا تُشِيْرُ إِلَى تَكْفِيْرِ مُسْلِمٍ وَوَجْهٌ وَاحِدٌ إِلَى إِبْقَائِهِ عَلَى إِسْلاَمِهِ
فَيَنْبَغِي لِلْمُفْتِي وَالْقَاضِي أَنْ يَعْمَلاَ بِذَلِكَ الْوَجْهِ.
Ulamolarimiz aytadilar: “Agar (biror so‘z yoki ish ustida) musulmonni kofir deyishga dalolat qiladigan to‘qson to‘qqizta dalil bo‘lsa-yu, musulmon deb bilishga dalolat qiluvchi birgina dalil bo‘lsa, muftiy va qozilar uchun o‘sha bitta dalilni olish lozim bo‘ladi” (“Sharhush shifo”).
Ammo hozirgi kundagi adashgan kimsalar bu masalada: “Mo‘min deyish uchun to‘qson to‘qqizta dalil bo‘lsa-yu, kofir deyish uchun birgina dalil bo‘lsa, to‘qson to‘qqiztasini chetga surib qo‘yib, o‘sha bir dalilni olish kerak”, deyishgacha borib yetdilar. Bu esa barcha ahli sunna ulamolarimizning tutgan yo‘llariga butunlay ziddir.
Hozirgi kundagi musulmonlarni kofirga chiqaruvchilarning asosiy xatolari – dinni puxta bilmaslik, oyat-hadislarni yengil-yelpi tushunish, mo‘tabar mujtahid ulamolar, mufassirlar va hadislarga sharh yozgan buyuk olimlarning so‘zlarini bilmasliklari yoki bilsalar ham, e’tiborga olmasliklaridir. Misol uchun ayrim johil toifalar
﴿فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ وَاشْكُرُوا لِي وَلَا تَكْفُرُونِ﴾
“Bas, Meni eslangiz, sizni eslarman. Va Menga shukr qilingiz, kufr qilmangiz” (Baqara surasi, 152) oyatidagi وَلَا تَكْفُرُونِ degan joyini “Menga kofir bo‘lmanglar” deb tafsir qilishadi. Ya’ni, gapni kofirlikka buradilar.
Vaholanki, biror mufassir bu so‘zni “kufr” deb tafsir qilmagan, balki, “noshukrlik” deb tafsir qilganlar. Masalan, Imom Qurtubiy buni shunday tafsir qilgan: فَالْكُفْرُ هُنَا سَتْرُ النِّعْمَةِ ya’ni, “bu joydagi “kufr” so‘zi Alloh bergan ne’matni yashirish – noshukrlik qilishdir”, degan.
Bunday misollarni Qur’oni karim va hadisi shariflardan ko‘plab keltirish mumkin.
Shunday ekan, Qur’oni karimda yoki hadisi shariflarda “kufr” so‘zi yoki unga o‘zakdosh kalimalar kelganda, undan faqat kofirlik nazarda tutilgan deb tushunmasdan, balki mo‘tabar mufassir va muhaddis ulamolarimizning tafsir va sharhlariga qarab xulosa chiqarishimiz shart bo‘ladi.
Xulosa o‘rnida shuni aytish mumkinki, musulmonni kofirga chiqarishga hech kimning haqqi yo‘q. Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam, sahobai kiromlar, tobeinlar va ularga ergashgan ulamolarimiz gunohkor musulmonlarni murtad yoki kofirga chiqarmaganlar.
Shunday ekan, musulmon shaxs o‘zini sunnatga hamda salafi solihlar yo‘liga ergashishini da’vo qilar ekan ularning yo‘lini mahkam tutishi lozim.
O‘tkirbek Sobirov
O‘zbekiston musulmonlari idorasi mas’ul xodimi
Toshkent islom instituti o‘qituvchisi
