BAQARA SURASI, 97–98 OYATLAR
قُلۡ مَن كَانَ عَدُوّٗا لِّـجِبۡرِيلَ فَإِنَّهُۥ نَزَّلَهُۥ عَلَىٰ قَلۡبِكَ بِإِذۡنِ ٱللَّهِ مُصَدِّقٗا لِّمَا بَيۡنَ يَدَيۡهِ وَهُدٗى وَبُشۡرَىٰ لِلۡمُؤۡمِنِينَ٩٧
97. Jabroilga dushman bo‘lganlarga: "Albatta u Allohning izni bilan qalbingizga o‘zidan avvalgi Kitoblarni tasdiqlaydigan, mo‘minlarga hidoyat va xushxabar bo‘lgan Qur’onni tushirdi-ku!", deb ayting.
Alloh va Uning payg‘ambarlari, kitoblari va farishtalariga kufr keltirayotganlarga: "Jabroil alayhissalomning Alloh izni bilan Uning huzuridan oldingi Tavrot va Injilni tasdiqlaydigan, mo‘minlarga to‘g‘ri yo‘lni ko‘rsatuvchi va jannat bashoratini beruvchi Qur’oni karimni sizga tushirgani haq", deb ayting. Abdulloh ibn Abbos roziyallohu anhumo aytadi: "Yahudiylar Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning oldilariga borib shunday deyishdi: "Ey Abul Qosim, sendan bir necha narsa haqida so‘raymiz, agar javob bersang, senga ergashamiz. Barcha payg‘ambarlarga bir farishta Parvardigor azza va jalla huzuridan risolat va vahiy olib keladi, ayt-chi, senga qaysi farishta keldi?" Faxri koinot: "Jabroil", dedilar. Shunda yahudiylar: "U urush va jangni olib tushuvchi farishta, u bizning dushmanimizdir. Agar Mikoil deganingda senga ergashardik, u yomg‘ir va rahmat olib tushuvchi farishta", deyishdi. Shunda Alloh taolo yuqoridagi oyati karimani nozil qildi.
Anas ibn Molik roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: "Abdulloh ibn Salom (musulmon bo‘lgan yahudiy olimlaridan – muallif izohi) kuzgi shudgor qilayotib, janob Rasululloh kelayotganlari daragini eshitdi. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam kelib, unga: "Men sendan payg‘ambarlargina biladigan uch narsa haqida so‘rayman: qiyomatning dastlabki alomatlari qanday; jannat ahli yeydigan dastlabki taom qaysi; nima sababdan farzand otasi yoki onasiga tortadi?" dedilar. Abdulloh ibn Salom: "Ha, bilaman, farishtalardan bo‘lmish va yahudiylarga dushman o‘sha zot (ya’ni, hazrati Jabroil) deyaturib: "Jabroilga dushman bo‘lganlarga: "Albatta u Allohning izni bilan o‘zidan avvalgi kitoblarni tasdiqlaydigan, mo‘minlarga hidoyat va xushxabar bo‘lgan Qur’onni tushirgan", deb ayting" oyati karimasini tilovat qildi. So‘ngra u: "Qiyomatning dastlabki alomati shuki, alanga ko‘tarilib, mashriqdan mag‘ribgacha bo‘lgan odamlarni to‘playdi, jannat ahlining dastlabki taomi esa, nahangning jigar o‘simtasidir, farzandning otasi yoki onasiga o‘xshashi boisi – agar erkak suvi ayol suvidan ildamlik qilsa, onasiga tortadi", dedi. Keyin u: "Allohdan o‘zga iloh yo‘qligiga, siz Alloh taoloning Rasuli ekaningizga guvohlik beraman! Ey Rasululloh, yahudiylar betayin qavm bo‘lib, agar ular mening Islomga kirganimni ulardan men haqimda so‘ramasingizdan oldin bilishsa, meni badnom etishadi", dedi. Shu payt yahudiylar kelib qolishdi. Payg‘ambar alayhissalom ulardan: "Abdulloh oralaringizda qanday mavqega ega?" deb so‘radilar. Ular: "Eng yaxshi odamimizning farzandidir hamda u bizning ulug‘imiz va ulug‘imizning farzandidir", deyishdi. Shunda Rasululloh: "Abdulloh ibn Salomning Islomni qabul qilganini bilasizlarmi?" dedilar. Ular: "Alloh taolo uni bu ishdan O‘z panohida asrasin", deyishdi. Shunda Abdulloh ibn Salom chiqib keldi va: "Ashhadu anla ilaha illallohu va anna Muhammadar-Rasululloh", dedi. Ular: "U bizning eng yomon odamimiz va eng yomon odamimizning farzandidir", deyishdi. Abdulloh ibn Salom: "Ey Allohning Rasuli, mana shundan cho‘chigan edim", dedi" (Buxoriy rivoyati).
مَن كَانَ عَدُوّٗا لِّلَّهِ وَمَلَٰٓئِكَتِهِۦ وَرُسُلِهِۦ وَجِبۡرِيلَ وَمِيكَىٰلَ فَإِنَّ ٱللَّهَ عَدُوّٞ لِّلۡكَٰفِرِينَ٩٨
98. Kim Allohga, Uning farishtalariga, payg‘ambarlariga, Jabroil va Mikoilga dushman bo‘lsa, Alloh ham bunday kofirlarning dushmanidir.
Bani Isroil: "Qur’onni Jabroil olib tushdi, agar boshqa bir farishta olib kelganida albatta imon keltirar edik, chunki Jabroil dushmanlarimizga yordam berib, ularni ustimizdan g‘olib qilgan", der edi. Alloh taolo ularga javoban: "Farishta Allohning iznisiz biror ish qila olmaydi, agar kim farishtalarga dushman bo‘lsa, Alloh taolo ham o‘shanga dushmandir", deydi.
Sha’biydan rivoyat qilinishicha, Umar ibn Xattob roziyallohu anhu bunday deganlar: "Yahudiylar Tavrotdan tarannum (tilovat) qilishayotganida oldilariga borib turardim. Tavrotning Qur’onga, Qur’onning Tavrotga muvofiq kelishidan hayratga tushardim. Shunda yahudiylar: "Ey Umar, sen yaxshi odamsan", deyishdi. "Nega?" deb so‘radim. Ular: "Chunki oldimizga kelib, bizlar bilan aralashib yurasan", deyishdi. Men: "Allohning kitoblaridan ba’zisi ba’zisini tasdiqlaganidan, Qur’onning Tavrotga, Tavrotning esa Qur’onga muvofiq kelishidan hayratlanganimdan kelaman", dedim. Bir kuni ular bilan o‘tirgan edim, Rasululloh sollallohu alayhi vasallam orqa tomondan o‘tib qoldilar. Yahudiylar: "Ana xojang ketyapti", deyishdi. Qarasam, Rasululloh sollallohu alayhi vasallam bir yo‘lakka kirib ketdilar. Shunda yahudiylarga qarab: "Alloh va sizlarga tushirilgan Kitob nomi bilan so‘rayman, mana shu kishi Allohning elchisi ekanini bilasizlarmi?" deb so‘radim. Shunda ularning boshlig‘i: "Sizlardan Alloh nomi ila so‘rayapti, javob beringlar", dedi. Boshqalar: "Sen boshlig‘imizsan, o‘zing aytaqol", deyishdi. Boshliq: "Albatta u Allohning elchisi ekanini bilamiz", dedi. Shunda men: "U kishining Alloh elchisi ekanini bilaturib unga ergashmadingiz, sizlar halok bo‘lasizlar, eng oldin esa, ey boshliq, sen halok bo‘lasan", dedim. Ular: "Bizlarning farishtalardan do‘stimiz va dushmanimiz bor", deyishdi. "Dushmaningiz kimu do‘stingiz kim?" deb so‘radim. Ular: "Dushmanimiz Jabroil, u qo‘pollik, qattiqqo‘llik, majburiyat va shiddatlar farishtasi, do‘stimiz esa Mikoil, u mehribonlik, yumshoqlik va yengillik farishtasi", deyishdi. Shunda bunday dedim: "Sizlarni guvoh qilib aytamanki, Jabroil uchun Mikoilning do‘stiga dushmanlik qilish halol emas, Mikoilga ham Jabroilning dushmanini do‘st tutish halol emas. Ikkalasi va ular bilan birga bo‘lgan farishtalarning hammalari dushmanlariga birday dushmandirlar. Do‘st tutgan kishilariga ham birday do‘stdirlar". So‘ngra o‘rnimdan turib, Rasululloh sollallohu alayhi vasallam kirib ketgan yo‘lakka bordim. U kishi meni qarshilab: "Ey Xattobning o‘g‘li, hozirgina menga nozil bo‘lgan oyatni o‘qib beraymi?" dedilar. "Ha", dedim. U kishi: "Kim Allohga, Uning farishtalariga, payg‘ambarlariga, Jabroilga va Mikoilga dushman bo‘lsa, Alloh ham bunday kofirlar dushmanidir" oyatini o‘qidilar. Shunda men: "Sizni Haq bilan yuborgan Zotga qasam, sizga yahudiylar so‘zini yetkazish uchun kelayotgan edim, lekin latif va xabardor Zot mendan oldin bu xabarni yetkazibdi", dedim. Umar aytadilar: "Shundan keyin o‘zimni Allohning dinida toshdan ham metin va qat’iy his eta boshladim".
Muqotil aytadi: "Yahudiylar: "Jabroil bizning dushmanimiz, chunki nubuvvatni (payg‘ambarlikni) bizning oramizga keltirish buyurilgan edi, u esa bizdan boshqalarga keltirdi", deyishganida ushbu oyat nozil bo‘lgan" (Aliy ibn Ahmad Naysoburiy. "Asbaban-nuzul", 20-22-betlar).
Muz nega suvda cho‘kmaydi? Beruniy va Ibn Sinoning ming yil oldingi ilmiy bahsi
Xorazmlik yosh mutafakkir Abu Rayhon Beruniyning Aristotel fizikasiga bildirgan tajribaviy e’tirozlari va Ibn Sino bilan yozishmalari X-XI asrlar bo‘sag‘asida Markaziy Osiyoda shakllangan mustaqil tanqidiy ilmiy fikrning eng yorqin namunasi hisoblanadi, xabar bermoqda O‘zA.
X asrning oxiri va XI asrning boshlarida Xorazm va Buxoro ilmiy muhitida antik davr yunon falsafasi hamda tabiiy fanlar merosini qayta ko‘rib chiqishga bo‘lgan qiziqish nihoyatda kuchaydi. Aristotelning “Osmon va olam haqida” hamda “Fizika” asarlaridagi ayrim xulosalar o‘sha davr tadqiqotchilari tomonidan so‘zsiz haqiqat sifatida qabul qilinayotgan bir paytda, taxminan 24–26 yoshlardagi Beruniy antik muallifning ayrim qarashlarini amaliy kuzatuv va matematik mantiq yordamida shubha ostiga oldi. Beruniy o‘z e’tirozlari va savollarini xat orqali Buxoroda yashab ijod qilayotgan, o‘sha vaqtda 17–19 yoshlarda bo‘lgan Ibn Sinoga yubordi. Ushbu tarixiy muloqotning bizgacha yetib kelgan matni Ibn Sinoning Beruniy tomonidan berilgan savollarga qator javoblaridan iborat. Manbashunos va sharqshunos Yu.Zavadovskiy ushbu qo‘lyozma matnini rus tiliga o‘girgan va u ilk bor 1957 yilda Toshkentda nashr etilgan. Keyinchalik, 1973 yilda Beruniy tavalludining 1000 yillik yubileyi munosabati bilan falsafa fanlari nomzodi A.Sharipov tomonidan tayyorlangan qayta nashrda ushbu yozishmalarning ilmiy ahamiyati yanada aniqroq yoritilgan.
Beruniyni Aristotel ta’limotidagi ba’zi fizik qoidalarning kuzatuv va tajribaga zid kelishi alohida tashvishga solgan edi. Xususan, “Fizika” bo‘limiga oid savollar orasida moddalarning nur sindirishi va issiqlik yig‘ish xususiyatiga oid aniq tajriba bayon qilinadi. Xorazmlik olim dumaloq va shaffof shisha idishni olib, uni suv bilan to‘ldirganda u billur lupa kabi quyosh nurlarini bir nuqtaga to‘plab, alanga oldirish xususiyatiga ega bo‘lishini ko‘rsatib o‘tadi. Agar ushbu idish suv o‘rniga havo bilan to‘ldirilsa, hech qanday nur yig‘ilmaydi va olov hosil bo‘lmaydi. Beruniy Ibn Sinoga murojaat qilib, suvning bunday o‘ziga xos ta’sir ko‘rsatishi sababini va nega aynan suv mavjud bo‘lganda nurlar to‘planishini so‘raydi. Sharqshunos A.Sharipov tadqiqotlarida ta’kidlanganidek, bu kabi savollar Beruniyning shunchaki nazariy mulohaza yuritmagani, balki aniq fizik hodisalarni tajribada tekshirib ko‘rganini tasdiqlaydi.
Ibn Sino Beruniyning bu savoliga javob berar ekan, suvning tabiatan tiniq, zich va silliq jism ekanini, shu sababli u o‘zidan o‘tayotgan nurni akslantirish va qaytarish xususiyatiga egaligini tushuntiradi. Optimika masalalarida olimlar o‘rtasidagi bahs Platon va Aristotel maktablarining qarashlarini qiyoslash darajasigacha yetib boradi. Ibn Sino ko‘rish jarayoni ko‘zdan nur chiqishi orqali yuz bermaydi degan Aristotel pozitsiyasini himoya qiladi va bu borada Platon qarashlaridan farqli yondashuvni ilgari suradi.
Beruniyning yana bir e’tiborga loyiq tajribaviy savoli suv va muzning zichligi hamda og‘irligi o‘rtasidagi munosabatga bag‘ishlangan. Aristotel nazariyasiga ko‘ra, sovuq va toshsimon qattiq shaklga ega bo‘lgan muz o‘z mohiyatiga ko‘ra tuproq elementiga yaqinroq bo‘lishi va suv tubiga cho‘kishi kerak edi. Lekin Beruniy amaliyotda muzning suv yuzida suzib yurishini ko‘rib, bu hodisaning fizik sababini so‘raydi. Ibn Sino o‘z javobida suv muzlagan paytda uning tarkibida havo zarralari qotib qolishini va aynan shu suyuqlik ichidagi havo pufakchalari muzni suv tubiga cho‘kishiga yo‘l qo‘ymasligini ta’kidlaydi. Yu.Zavadovskiy tomonidan o‘rganilgan ushbu ommaviy munozara o‘sha davr uchun moddalarning fizik holati va termodinamika boshlang‘ich tushunchalari bo‘yicha muhim qadam edi.
Kosmologiya va fazoviy geometriya sohasida ham Beruniy Aristotel da’volarini jiddiy sinovdan o‘tkazadi. Aristotel fazoda osmon sferasi og‘irlikka ham, yengillikka ham ega emas, chunki u markazga yoki markazdan atrofga harakat qilmaydi deb hisoblar edi. Beruniy esa xayoliy tafakkur nuqtayi nazaridan osmon jismi eng og‘ir jismlardan biri bo‘lishi mumkinligini, uning markazga tushmasligi uning vaznsizligini anglatmasligini ilgari suradi. Shuningdek, Beruniy fazo shakli borasida ham to‘xtalib, osmon sferasi mukammal sharsimon bo‘lishi shartligi, u tuxumsimon yoki yasmiqsimon shaklda ham bo‘lishi mumkinligini taxmin qiladi. Ibn Sino esa geometriya va fizika dalillarini keltirib, agar sfera sharsimon bo‘lmasa, uning harakati paytida bo‘shliq hosil bo‘lishi zaruriyatini isbotlashga urinadi.
Aristotelning fazoda olamning o‘ng va chap tomonlari haqidagi qarashlari ham Beruniyning keskin tanqidiga uchraydi. Aristotel jismning o‘ng tomoni harakat boshlanadigan joy deb ta’rif berib, keyinchalik Osmon harakati sharqdan boshlanadi, demak Sharq – bu o‘ng tomon degan xulosa chiqargan edi. Beruniy bunday xulosa chiqarish logikada “mantiqiy aylana” xatoligiga olib kelishini ko‘rsatib o‘tadi. Ibn Sino o‘z javobida Aristotel osmon sferasini tirik jism sifatida tasavvur qilganini aytib, antik muallif mantig‘ini himoya qilishga harakat qiladi.
Ushbu yozishmalar matni O‘zbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutining 2385-raqamli qo‘lyozmalar fondida saqlanib qolgan. Mazkur manbaning bizgacha yetib kelishida xatlarni ko‘chirib yozgan faqih Ma’sumiyning xizmati borligi xat oxiridagi qaydlarda eslatib o‘tiladi. Yu.Zavadovskiy va A.Sharipov tadqiqotlari shuni ko‘rsatadiki, XI asr boshidagi bu ilmiy bahs nafaqat ikki mutafakkirning shaxsiy muloqoti, balki Turonda tabiatshunoslik fanlari va kuzatuv tajribalariga asoslangan yangi ilmiy uslub shakllanganining tarixiy isbotidir.
Beruniy va Ibn Sino o‘rtasidagi yozishmalar X-XI asrlarda Xorazm va Buxoroda shakllangan ilmiy tafakkur darajasi antik davr falsafasini shunchaki o‘zlashtirish bilan cheklanmay, uni aniq tajriba va mantiqiy tahlil vositasida tanqidiy qayta ko‘rib chiqish bosqichiga ko‘tarilganini anglatadi.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati
