Ma'lumki ko'pgina ayanchli transport hodisalari kelib chiqishiga asosiy sabab yo'l qoidalariga amal qilmaslik, katta tezlik, boshqaruvdagi bepisandlik va boshqa sabablardir. Bundan tashqari boshqa maxfiy sabablar ham mavjud. Tabiblar ogohlantirgan ko'zi ojizlik, bosh og'rig'i kabi kasalliklar ham yo'l transport hodisalariga sabab bo'ladi.
Yo'l transport hodisasi sabablari quyidagi ishlarda jamlanadi:
Katta tezlik.
Voqelikda har qanday boshqaruvchiga katta tezlikni jilovga olish mumkin bo'lavermaydi. Chunki bu narsa yo'llarni keng yoki torligi, transportlar tiqilinch yoki tiqilinch emasligiga ham bog'liq. Bir transport boshqa transportdan farq qiladi. Shuning uchun aytamizki, davlat muayyan tezlikni belgilab qo'ygan bo'lsa, imkon qadar ana shu belgilangan tezlikda boshqarish vojib bo'ladi. Chunki voliyning amriga itoat qilish vojib. Ayniqsa inson manfaatlari bo'lgan narsalarda batariqa a'lo bo'ladi. Hursand bo'lmaydigan ish sodir bo'lib, boshqaruvchi o'sha vaqtda nadomat chekib yurmasligi uchun belgilangan tezlikdan oshirib yubormaslik lozim. Faqatgina zarurat vaqtida, hojat tushganda istisno qilinadi.
Anas roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi. Rosululloh sollallohu alayhi vasallam: “Mulohazakorlik Allohdan, shoshqaloqlik shaytondan”, dedilar [1].
Ibn al-Qoyyum rohimahulloh aytadilar: “darhaqiqat shoshqaloklik shaytondan bo'ladi. Chunki shaytonlar engiltak va o'ylamay ish qiladigan, bandalarni sobitlik, hilm va viqor singari sifatlardan to'sishga g'ayratli bo'lgan maxluqlardir. Shaytonlar narsani o'z o'rnidan boshqa joyga qo'yadigan, yomonlikka chaqirib yaxshilikdan to'sadigan toifadandir. Ular ikki mazammat qilingan narsada paydo bo'ladilar. Birinchisi tavrit(juda sustkashlik), ikkinchisi vaqtidan oldin shoshiltirish”.
Qizil chiroqda o'tish.
Shak-shubha yo'qki svetofor chorrahalarda transportlar harakatini tartibga solib turish uchun qo'yilgan. Transport boshqaruvchisi qachon to'xtab, qachon harakatga tushishni u orqali biladi. Svetoforning qizil ishorasiga amal qilmaslik yo'l qoidalari buzilishidagi eng katta xatarlardan biri. Chunki uni buzgan boshqaruvchi boshqa transportlar harakatlanmasidan avval, tezda o'tib ketmoqchi bo'ladi, shunda to'satdan yo'ldan bir inson o'tib qolishi yoki yashil ishoraga tayanib boshqa tarafdagi transportlar harakatlanib qolishi mumkin. Natijada svetofor ishorasiga amal qilmagan kishi bir insonni urib yuborishi yoki boshqa transport bilan to'qnashib ketishi, bu esa o'z navbatida o'zi va boshqalar uchun ko'ngilsiz voqealarni kelib chiqishiga sabab bo'ladi.
Garchi chorrahaning boshqa tarafida transport bo'lmasada qizil ishorada qat'iy to'xtab turish lozim. Chunki to'satdan qandaydir holatlar yuzaga kelib qolish ehtimoli bor. Alloh taolo: “Ey iymon keltirganlar! Allohga itoat qiling, Payg'ambarga va o'zingizdan bo'lgan ishboshilarga itoat qiling” [2] degan. Ishboshilar yo'lni tartibga solib turish uchun maxsus belgilarni joriy qilganlar. Ana shu belgilar insonga “yur!”, “to'xta!” deb ishora qiladi. Mana shu ishoralar ishboshilarning so'zi o'rnida. Go'yoki ishboshi sizga “yur!” yoki “to'xta!” deyayotganday. Ishboshiga itoat qilish vojib. Bunda boshqa tomonda transport yo'q bo'ladimi, bor bo'ladimi hukm bir xilligicha qoladi.
Charchoq holatda mashinani boshqarish.
Bunda transport boshqaruvchisi sergak tortishi lozim bo'lgan uyqusirash, charchash kabi sabablar kiradi. Chunki bu holatda mashinani boshqarish katta yo'l transport hodisasiga sabab bo'layotganini bugungi voqelik ham ko'rsatib turibdi.
Transportga e'tiborsizlik va uni sozligini nazorat qilmaslik.
Transportning texnik sozligini nazorat qilib turish lozim. Ularni yoqilg'ilarini, ehtiyot qismlarini yaxshi ishlayotganiga ishonch hosil qilish kerak. Ayniqsa tormozini yaxshi sozlab olish kerak bo'ladi. Chunki transportga e'tiborsizlik oqibatida boshqaruvda kamchilikka yo'l qo'yilmagan holatda ham yo'l transport hodisalariga sabab bo'lishi mumkin.
Boshqaruv vaqtida telefondan foydalanish va xavfsizlik kamarini taqmaslik.
Transport boshqaruvchisi telefondan foydalanayotganda e'tibori chalg'ishi, telefon orqali suhbatda a'zolarni band qilib qo'yishi, suhbatdan ta'sirlanishi va hissiyotga berilishi kabi yo'l transport hodisasiga olib boradigan sabablar vujudga keladi. Havfsizlik kamarini taqmaslikda o'z jonini xatarga qo'yish holati kuzatilishi mumkin. Chunki birdaniga to'xtashga majbur bo'lganda tana a'zolarini transport qismlariga urish natijasida shakastlanishi mumkin.
Yo'l transport hodisasiga olib keladigan sabablardan yana biri al'kogol mahsulotlarini iste'mol qilish. Buni iste'mol qilgan kishi tomonidan yuzaga kelgan hodisa engilroq hodisaga kirmasligi barchaga ayon. Chunki alkogol iste'moli natijasida sodir etilgan talofatlar kamida o'lim hodisasi bilan yakunlanmoqda.
Alloh taolo: “Ey iymon keltirganlar! Albatta, xamr, qimor, butlar va (fol ochadigan) cho'plar iflosdir. Shaytonning ishidir. Bas undan chetda bo'ling. Shoyadki najot topsangiz”[3], degan.
Tutqanoq va xushini yo'qotib qo'yish kasalligi kasalliklar orasida yo'l transport hodisasiga olib boradigan eng xatarli kasallik turidan hisoblanadi. Hatarlisi shundaki, bu kasallik qaysi vaqt ro'y berishini hech kim bilmaydi. Agar transport boshqarayotganda shunday kasallik xuruj berib qolsa katta talofatga olib borishi aniq. Bunday kasallik bilan kasallangan kishilar transport boshqaruviga o'tirishi man qilinadi.
Bundan ko'rinadiki, har bir kishi yo'l transport hodisasiga bevosita yoki bilvosita sababchi bo'lishdan ehtiyot bo'lishda yuqoridagi sabablardan saqlanishi lozim. Yo'l qoidalariga amal qilishda, transportlarni boshqarishda, yo'lda insonlar bilan go'zal muomala qilishda, baxtsiz hodisalar vujudga kelganda yordamga shoshishda musulmon kishi boshqalarga namuna bo'lishi dini yaxshi sanagan ishlar sirasiga kirishi hech kimga sir emas.
A'zam SAMINOV
[1] Bayhaqiy 3390-raqam bilan rivoyat qilgan.
[2] Niso surasi, 59-oyat.
[3] Moida surasi, 90-oyat.
Ko‘hna va hamisha navqiron Samarqand yana xayrli tashabbuslar va samarali hamkorlik maydoniga aylandi. Shu yil 18 noyabr kuni buyuk muhaddis Imom Buxoriy majmuasida o‘tgan XIV «Global Waqf» xalqaro anjumani doirasida vaqf tizimini rivojlantirishga qaratilgan qator muhim uchrashuvlar va rasmiy kelishuvlar amalga oshirildi.
Muzokaralarning eng muhim natijasi sifatida «Vaqf» xayriya jamoat fondi, Malayziyaning Xalqaro Vaqf Faoliyati Kengashi (iWAQF) hamda Malayziya Xalqaro Islom Universiteti (IIUM) o‘rtasida uch tomonlama hamkorlik memorandumi imzolandi. Ushbu hujjat vaqf sohasida ta’lim va ilmiy-amaliy loyihalarni qo‘llab-quvvatlash, akademik almashinuvni yo‘lga qo‘yish, maxsus o‘quv modullarini yaratish va malakali kadrlar tayyorlashga keng yo‘l ochadi.
Shu bilan birga, Zayniddin domla Eshonqulov Birlashgan Arab Amirliklarining Islom ishlari, vaqflar va zakot bo‘yicha Bosh vakolatli organi delegatsiyasi hamda Turkiya Diyonat vaqfi vakili Salmon Oqtosh bilan ikki tomonlama muloqotlar o‘tkazdi. Samimiy uchrashuvlarda vaqf mulklarini zamonaviy usullarda samarali boshqarish, xayriya faoliyatini takomillashtirish va kelgusidagi qo‘shma loyihalarni amalga oshirish istiqbollari yuzasidan aniq fikr almashildi.
Xalqaro muloqotlar ahamiyatiga to‘xtalgan Malayziyaning O‘zbekistondagi elchixonasi vakili Arhan Shoh Anvar ilgari Malayziya, Turkiya va Marokashda o‘tkazilgan ushbu konferensiya bu gal Samarqandda tashkil etilganidan mamnunligini bildirdi. U Prezident farmoni bilan yurtimizda islom moliyasi joriy etilayotgan davrda mazkur anjuman ikki hafta avval o‘tgan Samarqand islom moliyasi konferensiyasining mantiqiy davomi ekanini, xorijiy tajriba almashinuvi esa ummat ravnaqi va O‘zbekiston manfaatlariga xizmat qilishini e’tirof etdi.
Uchrashuvlar yakunida tomonlar esdalik sovg‘alari almashib, xorijiy delegatsiyalar Imom Buxoriy majmuasini ziyorat qildilar hamda buyuk muhaddisning ilmiy-ma’naviy merosi va majmuadagi bunyodkorlik ishlari bilan yaqindan tanishdilar.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati