Sayt test holatida ishlamoqda!
17 Noyabr, 2026   |   7 Jumadul soni, 1448

Toshkent shahri
Tong
05:51
Quyosh
07:08
Peshin
12:13
Asr
15:21
Shom
17:05
Xufton
18:21
Bismillah
17 Noyabr, 2026, 7 Jumadul soni, 1448

QABR AZOBI HAQ!

22.07.2024   17962   3 min.
QABR AZOBI HAQ!

Ahli sunna val jamoa etiqodi bo‘yicha qabr azobi va undagi rohat, oyat va hadslar bilan haqdir.

 Rasululloh sollallohu alayhi vasallam va sahobalar roziyallohu anhumdan kelgan xabarlar asosida qabr azobiga – kim shunga loyiq bo‘lsa – va unda Munkar va Nakirning Robbidan, dinidan va Nabiysidan so‘roq qilishiga iymon keltiramiz. Qabr jannat bog‘laridan bir bog‘dir yoki do‘zax chuqurlaridan bir chuqurdir.

Ya’ni, osiy bo‘lib, azobga loyiq bo‘lganlar uchun qabr azobi bo‘lishiga iymon keltiramiz. Munkar va Nakir nomli ikki farishta bandaning qabrida turib, uni Robbi, dini va Nabiysi haqida savol-so‘roq qilishiga iymon keltiramiz.

Dalillar:

  1. «Va Oli Fir’avnni yomon azob o‘rabdi. U do‘zaxdir. Unga ertayu kech ko‘ndalang qilinurlar. (Qiyomat) soati qoim bo‘lgan kuni: «Oli Fir’avnni ashaddiy azobga kiritinglar», deyilur» (G‘ofir surasi, 45–46-oyatlar);
  2. «Ularni to halokatga uchraydigan kunlariga yo‘liqqunlarigacha tek qo‘y. U kunda hiylalar ularga hech foyda bermas va ularga yordam ham berilmas. Va albatta, zulm qilganlarga undan o‘zga azob ham bor, lekin ko‘plari bilmaydilar» (Tur surasi, 45–47-oyatlar);
  3. «Alloh iymon keltirganlarni dunyo hayotida va oxiratda subutli so‘z ila sobitqadam qilur. Va Alloh zolimlarni zalolatga ketkazur» (Ibrohim surasi, 27-oyat);
  4. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam:

«Banda qabriga qo‘yilib, as'hoblari undan qaytganlarida, u alarning kavushlari taqillashini eshitib turganda, huzuriga ikki farishta kelib, uni o‘tirg‘izishadi va unga: «Mana bu odam (Muhammad sollallohu alayhi vasallam) haqida nima der eding?» deyishadi.

Shunda mo‘min: «Uning Allohning bandasi va Rasuli ekaniga guvohlik beraman», deydi.

Shunda unga: «Do‘zaxdagi joyingga nazar sol. Alloh uning o‘rniga senga jannatdan joy berdi», deyiladi.

U ikki joyni ham ko‘radi», deganlar.

(Buxoriy Anas roziyallohu anhudan rivoyat qilgan.)

  1. «Rasululloh sollallohu alayhi vasallam ikki qabrning yonidan o‘tib ketayotib:

«Bu ikkovi azoblanmoqda. Azoblanishlari katta narsada emas. Ulardan biri peshobdan saqlanishga e’tibor bermas edi. Boshqasi esa chaqimchilik qilib yurar edi», dedilar. Bir xurmoning ho‘l shoxini olib kelib, ikkiga bo‘lib, ikki qabrga bittadan suqib qo‘ydilar.

Kishilar: «Ey Allohning Rasuli, nega bunday qildingiz?» deyishdi. Ul zot sollallohu alayhi vasallam:

«Shoyadki, bular quriguncha ikkovlaridan azob yengillatilsa», dedilar» (Buxoriy va Muslim rivoyat qilishgan).

  1. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam:

«Sizlardan biringiz qabrga qo‘yilsa, uning oldiga qoramtir-zangori rangli ikki farishta keladi. Ulardan biri Munkar, boshqasi Nakir deyiladi», deganlar (Termiziy rivoyat qilgan).

Xulosa shulki, qabr azobi va ne’mati haqida, ikki farishtaning so‘roq-savol qilishi haqida Rasululloh sollallohu alayhi vasallamdan inkor qilib bo‘lmaydigan darajada ko‘plab xabarlar kelgan. Bunga iymon keltirish vojibdir. Kim inkor qilsa, kofir bo‘ladi.

Ammo o‘sha azob yoki ne’mat qanday bo‘lishi haqida gapirmaymiz. Chunki bu dunyoda unga o‘xshash narsa bo‘lmagani uchun, aql uni tasavvur qila olmaydi. Shariatda esa bu borada aql ko‘taradigan narsa kelgani yo‘q.

«Aqoid ilmi va unga bog‘liq masalalar» kitobidan

 

Abdulvoxid Isaqov,
Namangan shaxar “Miryoqubboy Mirhakimboy” jome
masjidi imom-xatibi

Boshqa maqolalar
Maqolalar

ISLOMDA FIRQALAR QANDAY PAYDO BO‘LDI? SIYOSIY VA E’TIQODIY BO‘LINISHLARNING ILK TARIXI

17.11.2026   444   4 min.
ISLOMDA FIRQALAR QANDAY PAYDO BO‘LDI? SIYOSIY VA E’TIQODIY BO‘LINISHLARNING ILK TARIXI

Tarixda o‘zaro ziddiyatlar tufayli «ahli sunna»dan ajrab chiqqan firqalar bor. Ularning g‘arazli g‘oyalarini o‘rganishga bag‘ishlangan asarlar ko‘p. Abu Mansur Moturidiy, Abul-Hasan Ash’ariy, Abu Mansur Bag‘dodiy, Abu Hafs Nasafiy, Muhammad Shahristoniy kabi ulamolar adashgan firqalarning uslublarini sinchkovlik bilan o‘rgangan hamda ularga raddiyalar berganlar.

Islom tarixida «xorijiy»lar ilk adashgan oqim sifatida paydo bo‘lgan. Din niqobi ostida faoliyat ko‘rsatgan va ulamolar tomonidan qattiq qoralangan firqalar faoliyatini Bag‘dodiy «al-Farq baynal-firaq» asarida mufassal bayon qilgan. Dastlabki bo‘linish Hazrati Ali roziyallohu anhu davridagi «Jamal voqeasi ishtirokchilari», sahoba Muoviya, «Siffiyn ishtirokchilari» hamda ikki hakam Abu Muso Ash’ariy va Amr ibn Os roziyallohu anhumning chiqargan hukmlari sababli yuz bergan. «Siffiyn» jangida Hazrati Ali roziyallohu anhuning tarafdorlari o‘rtasida norozilik paydo bo‘lib, ikki guruhga bo‘lindi. Birinchi guruh Hazrati Ali roziyallohu anhu tarafdori bo‘lib, ikkinchi guruh esa «xorijiy» (ajralib chiqqanlar) nomini olgan.

Islom olimlari xorijiylar eng birinchi ixtilofni keltirib chiqarganini ta’kidlashgan. Bu ixtilof katta bo‘linishlarga olib kelgan.

Xorijiylar dastlab Hazrati Ali roziyallohu anhuning tarafdorlari edilar. Siffin jangidan so‘ng Hazrati Alini Muoviya roziyallohu anhu bilan kelishuvga rozi bo‘lganlikda ayblab, o‘z tarafdorlaridan iborat qo‘shin bilan ajralib chiqishgan. Ular aqidada jiddiy adashish va xatti-harakatlarida ko‘p qabihliklarga yo‘l qo‘yishgan.

Shahristoniy yozishicha, xorijiylar o‘z maqsadlariga erishishda quroldan foydalanib, o‘zlariga xayrxoh bo‘lmaganlarni oila a’zolari bilan o‘ldirib, ko‘p musulmonlar hayotiga zomin bo‘lganlar.

Xorijiylar o‘zlaricha amalni iymonning uchinchi tarkibi hisoblab, kishi kalima keltirsa, biroq ibodatlarni tark etsa yoki katta gunoh ishlarga qo‘l ursa iymondan ajraydi, deyishgan. Ularning iddaosicha: «katta gunoh qilganlar dindan qaytgan iymonsizdir». Ular bunday insonlarning oila a’zolari, hatto go‘daklariga ham shafqat qilmaslikni ta’kidlashgan.

Ali ibn Muhammad Faxriy kitobida xorijiylar o‘z g‘oyalariga erishishda ko‘plab qabih ishlarni qilganlariga guvohlik bergan. Shuningdek, buzg‘unchi firqa yetakchilaridan biri Najda ibn Omir Azraqiyga maktub yozilgan. Ushbu maktubga javoban, adashgan firqa yetakchisi o‘z g‘oyasi va xatti-harakatlarini oqlash maqsadida hatto Qur’oni karim oyatlarini buzib talqin qilishga ham uringan.

Adashgan firqa rahbari Nofe’ ibn Azraq misoli orqali barcha firqa yo‘lboshchilari firqa g‘oyasi va faoliyatini quvvatlantirish maqsadida Islom manbalaridan o‘zboshimchalik bilan iqtiboslar olib, yetarli ilm va tajribaga ega bo‘lmagan izdoshlarini mutaassibona tarbiyalash va xatti-harakat sodir etishda foydalangani shubhasizdir.

Bu firqa o‘zining shafqatsizligi bilan boshqalardan farq qiladi. Ularning e’tiqodida, muxoliflariga qarashli bo‘lgan yosh go‘daklar, keksalar, nogironlar, ko‘zi ojizlar, kasallar va zimmiylarni o‘ldirish muboh sanaladi. Hatto ular birovlarning omonatlarini ham halol deb biladilar.

Xorijiylar Islom tarixida Hazrati Ali bilan Muoviya roziyallohu anhumning har ikkoviga ham itoat etmasdan ajralib chiqqani uchun «isyonchi toifa» degan nom oldi. Xorijiylar tomonidan amalga oshirilgan bir necha yillik qo‘zg‘alonlar xalq notinchligi va talafotlariga sabab bo‘ldi.

Islom ulamolari xorijiylarning adashgan quyidagi jihatlarini alohida qayd etishgan:

- ular o‘z yo‘llariga yurmagan, katta gunoh qilganlarni iymondan chiqqan deyishadi;

- begunoh mo‘min odamning qonini to‘kishni halol sanashadi;

- sunnatga amal qilishni inkor etishadi;

- doimo gunohi kabira qilib vafot etgan kishi abadiy do‘zaxda qoladi, deyishadi;

- oxiratdagi shafoatni inkor etishadi;

- jannatda Allohni ko‘rishni inkor qilishadi;

- Qur’oni karimni maxluq deyishadi.

Xorijiylar davlat rahbariga itoat etishdan bosh tortib isyon ko‘targani uchun «bog‘iy»ga hukm qilingan. Ibn Umar roziyallohu anhu xorijiylarni odamlarning eng yomoni deb hisoblagan. Ahli sunna ulamolari: «Qaysi zamon va makonda bo‘lmasin, musulmon mamlakat rahbariga itoat qilishdan bosh tortgan kishi xorijiylar toifasidan sanaladi», deyishgan.

Zamonlar o‘tishi bilan xorijiylar nafaqat ulamolarning, balki oddiy xalqning ham qarshiligiga uchradi.

 

 

O‘tkirbek Sobirov

O‘zbekiston musulmonlari idorasi bo‘lim boshlig‘i,

Toshkent islom instituti o‘qituvchisi

MAQOLA