O`zbekiston musulmonlari idorasi

Islom tarixi: HIJRIY BЕSHINCHI VA OLTINCHI YILDAGI MUHIM HODISALAR

20.07.2020 7229 13 min.

HIJRIY BЕSHINCHI YILDAGI MUHIM HODISALAR

DAVMATUL JANDAL G‘AZOTI

Rasululloh sollallohu alayhi vasallamga Arabiston yarimorolining shimolidagi Davmatul jandal atrofidagi qabilalar yo‘lto‘sarlik qilib, o‘tgan-ketganni talayotganlari, Madinaga bosqin uyushtirish maqsadida kattagina lashkar ham to‘plashayotgani haqida xabar keldi. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam ming kishilik qo‘shin bilan rabi’ul avval oyining 25-kunida Davmatul jandalliklarning adabini berib qo‘yish maqsadida qo‘shin tortib, Madinadan yo‘lga chikdilar. Ular bor-budini musulmonlarga o‘lja qilib qoldirib, qochib ketishdi.

Shu bilan birga, tinch hayot ham davom etar, Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallam rahbarligi ostidagi sahobalar Islom davlatini Alloh taoloning bevosita kuzatuvi bilan mukammallashtirib borar edilar. Qur’oni Karimning oyatlari nozil bo‘lishi bilan ularni hayotga tatbiq qilishardi. Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallam ham ko‘p narsalarni bayon qilib berar edilar, ibodat, axloq-odob, muomala va qonun-qoidalar sekin-asta islomiylashib borar edi. Bular eng muhim narsalar bo‘lib, ularning qanday amalga oshgani tafsir, hadis, fiqh va boshqa kitoblarimizda batafsil bayon qilingan.

Buning xabari atrofga tarqalib, kishilarda Islomga bo‘lgan qiziqish ortar va yakka-yakka holda kelib, musulmonlar safiga qo‘shilar edilar.

Tabiiyki, bu holat Islom dushmanlarini tashvishga solar edi. Musulmonlar tinchlik-omonlikda o‘z hollariga tashlab qo‘yilsa, hamma ular tomonga o‘tib ketishini o‘ylab, xavotirda qolishdi. Nihoyat «Hammamiz birlashib, musulmonlarni yo‘q qilmasak bo‘lmas ekan», degan fikrga keldilar.

XANDAQ (AHZOB) G‘AZOTI

Shavvol oyida Islomni va musulmonlarni butunlay yo‘q qilib tashlash maqsadida barcha Islom dushmanlari uyushib jam bo‘ldi. Quraysh, G‘atafon va boshqa qabilalar to‘planib, Madinaga yurish qilishdi. Ularning soni o‘n mingta edi. Ularni bu yurishga Xaybardagi yahudiylar qiziqtirishdi.

Rasululloh sollallohu alayhi vasallam sahobalar bilan maslahat qildilar. Salmon Forsiy roziyallohu anhu Madinaning atrofiga xandaq qazib, uni himoya qilishni maslahat berdilar. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam ushbu maslahatga amal qildilar. Musulmonlarning soni uch ming edi.

Dushman askarlari tomonidan musulmonlarga qarshi uyushtirilgan qamal bir oycha davom etdi. Banu Qurayza ahdini buzib, musulmonlarga qarshi dushmanga qo‘shildi. Nu’aym ibn Mas’ud Ashja’iy musulmon bo‘ldi. Harbiy xiyla bilan Qurayza, Quraysh va g‘atafonliklarning o‘rtasiga nifoq soldi. Har bir guruhning oldiga borib, boshqasi uni ziddiga harakat qilayotganini aytib, ularning o‘rtasini buzdi. Natijada ular tarqalib ketishdi. Alloh subhanahu va taolo mushriklarga O‘zining lashkarlaridan birini – kuchli shamol yuborib, ularning chodirlarini buzib, qozonlarini ag‘darib tashladi. Shundan keyin ular qochib qolishdi.

Bu haqda Alloh subhanahu va taolo Ahzob surasida shunday xabar bergan:

«Ey iymon keltirganlar! Allohning sizga bergan ne’matini eslang. O‘shanda ustingizga lashkarlar kelgan edi. Ularning ustiga shamolni va siz ko‘rmagan lashkarlarni yubordik. Alloh nima qilayotganingizni ko‘rib turuvchidir!» (9-oyat)

Alloh taolo sovuq qish kechasida kofirlar qo‘shini ustiga o‘ta sovuq shamolni yubordi. Shamol ularning qozon va chodirlarini uchirib ketdi. Olovlarini o‘chirib tashladi. Biror kishi qomatini tik tutib yurolmay qoldi.

Ulamolarimiz: «Siz ko‘rmagan lashkarlar»dan murod farishtalar bo‘lib, ular mushriklarning qalblariga qo‘rqinch solganlar-u, urush qilmaganlar», deydilar.

Xandaq g‘azoti Quraysh mushriklarining Madinai mu-navvaraga qilgan oxirgi hujumi edi.

BANU QURAYZA G‘AZOTI

Banu Qurayza qabilasi ittifoqdoshlik shartnomasini buzdi. Ular musulmonlar uchun eng qiyin bo‘lgan holatlarda hiyonat qilishdi, Ahzob urushida qurayshliklarga qo‘shilishdi. Shunda Rasululloh sollallohu alayhi vasallam Xandaq g‘azotidan keyin, zulqa’da oyida ularni qamal qildilar. Oxiri taslim bo‘lishdi. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam ular haqida o‘zlarining iltimoslariga ko‘ra, ular bilan hijratdan oldin ittifoqdosh bo‘lgan Sa’d ibn Muoz roziyallohu anhuni hakam qildilar. U kishi mazkur qabilaning erkaklarining qatl qilinishi, ayollari va bolalarining asir olinishi haqida hukm chiqardilar. Bu ularning og‘ir jinoyatlariga munosib hukm edi.

Shunda Rasululloh sollallohu alayhi vasallam Sa’d ibn Muoz roziyallohu anhuga: «Ular haqida Alloh taoloning yetti osmon ustidan qilgan hukmi kabi hukm qildingiz», dedilar.

HIJRIY OLTINCHI YILDAGI MUHIM HODISALAR

SAHRO ARABLARINING TA’ZIRINI BЕRISH

Quraysh va yahudiylar bilan ishlar bitib bo‘lgandan keyin uchinchi dushman - a’robiylar qolishdi. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam bir qancha sariyyalar yuborib, ularni qo‘rqitdilar. Yomonliklarini daf etib, musulmon-larga ozor berishdan to‘xtatdilar.

BANU MUSTALIQ G‘AZOTI

Sha’bon oyida Rasululloh sollallohu alayhi vasallamga Banu Mustaliq qabilasining u zotga qarshi odam to‘playotgani haqida xabar keldi. Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallam dushmanni kutib o‘tirmasdan, ustiga bostirib borishga qaror qildilar. O‘sha safar Islom lashkari ichida ilk marta Ibn Salul boshliq ko‘plab munofiqlar ham chiqishdi. Musulmonlarning Xandaq g‘azotidagi g‘alabasidan keyin ular tarozining og‘ir pallasi tomoniga o‘tib olishgan edi.

Ikki taraf Banu Mustaliqning Muraysi’ nomli qudug‘i oldida to‘qnashdi. Shuning uchun ushbu g‘azot «Muraysi’ g‘azoti» ham deyiladi. Urushda musulmonlar g‘olib keldilar, kofir-mushriklar esa yengilishdi.

IFK HODISASI

Xuddi shu g‘azotdan qaytishda Ibn Salul boshliq munofiqlar Oisha onamiz haqlarida «ifk» – bo‘hton tarqatishdi.

Gapni boshqa yoqqa burib, haqiqatdan chetga chiqish, yolg‘ondan uydirma to‘qish, bo‘hton va ig‘vo qilish arab tilida «ifk» deyiladi.

Munofiqlar Oisha onamizga nisbatan ifk – ig‘vo, bo‘hton, tuhmat va uydirma uyushtirishdi. Ularning ifkiga ba’zi sodda musulmonlar ham qo‘shildilar. Orada katta fitna yuz berdi. Oisha onamizni zino qilganlikda ayblay boshlashdi.

Nihoyat barcha ishni hikmat ila qiladigan Alloh taoloning O‘zi aralashib, hammasini o‘z joyiga keltirdi. Hyp surasining o‘n oyatida Oisha onamiz oqlandilar (11–20-oyatlar). Hamma, hatto Oisha onamizning o‘zlari ham: «Menga oqlov tushdi», dedilar.

HUDAYBIYA SULHI VA RIZVON BAY’ATI

Rasululloh sollallohu alayhi vasallam zulqa’da oyining boshi, dushanba kuni 1400-1500 nafar sahobalari bilan umra qilish niyatida yo‘lga chiqdilar. Makkaning g‘arbiy tarafi, Jidda yo‘li, Harami sharif chegarasidagi Hudaybiya degan joyga yetib borganlaridan xabar topgan Quraysh mushriklari qo‘rqib ketishdi. U zot sollallohu alayhi vasallam ularga Abu Sufyon va Qurayshning boshqa boshliqlariga borib, urush uchun emas, balki Baytullohni ziyorat qilish maqsadida kelganlarining xabarini yetka-zish uchun hazrati Usmonni yubordilar.

So‘ng hazrati Usmonning qatl qilinganlari haqida mish-mish tarqaldi. Shu sababli Rasululloh sollallohu alayhi vasallam sahobalarni bay’atga chaqirdilar. Sahobalar u zot tomon shoshilib borib, bay’at qildilar va bu «Rizvon», ya’ni «Rozilik bay’ati» degan nom bilan tarixga kirdi,

Sahobalar Rasululloh sollallohu alayhi vasallamga ortga qochmaslik haqida bay’at qildilar. Hazrati Usmon uchun Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallamning o‘zlari bir qo‘llarini ikkinchisiga qo‘yib bay’at qildilar. Keyin hazrati Usmonning o‘ldirilgani bekor ran ekanining xabari keldi. Hazrati Usmon qaytib keldilar.

Rasululloh sollallohu alayhi vasallam Quraysh bilan sulh tuzdilar:

O‘n yilgacha urush bo‘lmaydi. Odamlar omonda bo‘lib, bir-birlariga adovat qilishdan tiyiladilar.

Kim Qurayshdan Muhammadning oldiga kelsa, Muhammad uni qaytarib beradi.

Kim Muhammadning oldidan Qurayshga kelsa, Quraysh uni qaytarib bermaydi.

Kim Muhammad bilan axdnoma tuzib, ittifoqchi bo‘lsa bo‘laveradi.

Kim Quraysh bilan axdnoma tuzib, ittifoqchi bo‘lsa bo‘laveradi.

Bu yil Muhammad va sahobalari Makkaga kirmay, qaytib ketadilar.

Kelasi yili kelib, qilichlarini qinida saqlagan holda Makkaga kirishadi. U yerda uch kun qolishadi. Bu vaqtda mushriklar tashqariga chiqib turishadi.

Hudaybiyadan Madinaga qaytib ketayotganlarida, yo‘lda Alloh taolo Fath surasini nozil qildi.

HUDAYBIYA SULHI HAQIDA

Sahobalarning ko‘plari bu sulhni yoqtirmadilar. Natijasi ularga yomon bo‘lib ko‘rindi. Ular o‘zlarini mag‘lub bo‘lgandek, yengilgandek his qildilar. Ular orasida Umar ibn Xattob roziyallohu anhu ham bor edilar.

Lekin insof va diqqat bilan nazar solinadigan bo‘lsa, ushbu sulh musulmonlar uchun katta yaxshilik ekani, uning manfaati ko‘p ekani anglab yetiladi.

Mazkur sulhning imtiyozlaridan biri – Quraysh musulmonlar jamiyatini birinchi bor e’tirof qilishi edi.

Ikkinchidan, bu sulh musulmonlar uchun Islom da’vatini tarqatishdan boshqa ish qilmaslikka fursat edi.

Ushbu sulxdan keyin juda ko‘p odamlarning Islom diniga kirgani ham mana shu fikrni qo‘llab-quvvatlaydi. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam Hudaybiya sulhidan keyin Arabiston yarimorolining chor atrofidagi podshoh va hokimlarni Islomga chaqirib, maktublar yubordilar.

Ushbu sulh musulmonlar uchun yahudiylar bilan hisob-kitobni to‘g‘rilab olishga ham fursat bo‘ldi.

Shuning uchun mazkur sulxdan keyin Rasululloh sollallohu alayhi vasallam Xaybarga g‘azot qilib, g‘alaba qozondilar va Islom shariatining ko‘pgina hukmlari mana shu paytda takomillashdi.

Ammo Qurayshning o‘ziga musulmonlardan borganlarini qaytarib bermasligi to‘g‘risidagi shartga keladigan bo‘lsak, uni Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning o‘zlari bayon qilib berdilar: «Kim bizdan ularga ketgan bo‘lsa, Alloh taolo uni bizdan uzoq qildi. Kim ulardan bizga kelsa, biz uni qaytarib beramiz. Alloh taoloning O‘zi unga yengillik beradi, najot beradi», dedilar.

Mana shu sulh, Qur’oni Karim vasf qilganidek, haqiqiy, ochiq-oydin fath bo‘ldi.

Haqiqatdan ham, Hudaybiya sulhi ulkan fath, balki ko‘p qirrali fath bo‘lgani keyinchalik ma’lum bo‘ldi:

«Hudaybiya Islom da’vati uchun fath bo‘ldi. Islomda bundan ulug‘roq fath bo‘lgan emas», deydilar salaf ulamo-larimiz. Bungacha qayerda bo‘lsalar, urushga yo‘liqar edilar. Sulh tuzilib, urush to‘xtagandan so‘ng odamlar bir-birlaridan emin bo‘ldilar. Bir-birlari bilan uchrashib, o‘tirishib, gaplashib-suhbatlashadigan bo‘ldilar. Ozgina aqli bor odam bunday suhbatlardan keyin Islomni qabul qilar edi. Hudaybiya sulhi bilan Makka fathi orasida o‘tgan salkam ikki yil mobaynida undan avvalgi o‘n to‘qqiz yildagidan ko‘proq odam Islomga kirdi. Yodingizda bo‘lsa, Hudaybiyada ishtirok etganlarning soni nari borsa 1500 nafar edi. Salkam ikki yildan so‘ng Makka fath qilinganida 10000 kishi qatnashdi. Ularning ichida Xolid ibn Valid va Amr ibn Osga o‘xshash fotih sahobiylar ham bor edilar.

Hudaybiya sulhi Islom yerlarining kengayishiga ham sabab bo‘ldi. Avval hamma kuch-e’tibor mushriklarga qaratilgan edi. Sulh tuzilib, ularning yomonligidan omonda bo‘linganidan so‘ng yahudiylar bilan hisob-kitobni joyiga qo‘yishga imkon topildi. Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallam Shom yo‘lidagi Xaybar shahridan Islom uchun doimiy xavf-xatar bo‘lib turgan yahudiylarni chiqarishga muyassar bo‘ldilar. U yerlarni fath qilib, o‘ljalarni faqat Hudaybiyada ishtirok etganlarga bo‘lib berdilar.

Bu sulh musulmonlar bilan mushriklar orasini «fath qildi» – ochdi. Avvallari mushriklar Islomni va musulmonlarni mutlaqo tan olishmas edi. Bundan bir yil oldin Makka mushriklari atrofdan odam to‘plab, Madinaga bostirib borishgan, bu bilan musulmonlarni nihoyatda og‘ir ahvolga solib qo‘yishgan edi. Quraysh qabilasini yetakchi deb biladigan boshqa arab qabilalari ham bundan qattiq ta’sirlanishgan edi. Shuning uchun ham Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallam umraga birga borishga chaqirganlarida ulardan hech kim qo‘shilmagan. Aksincha, ular «Musulmonlar bu safardan sog‘ qaytmaydilar», deb o‘ylashgan edi. Munofiqlar esa bundan ham yomonroq gumonlarga borishdi. Lekin Alloh taolo Payg‘ambarimiz boshliq musulmonlarga nusrat berdi. Sulh tuzilib, qurayshliklar Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallam boshliq musulmonlarni siyosiy jihatdan o‘zlariga teng deb e’tirof etib, ularga iltimos bilan murojaatda bo‘lishdi. Hech shubha yo‘qki, bu voqea Islom tarixidagi eng ulkan fath edi. Shu bois ham mazkur fathni Qur’oni Karim «ochiq-oydin fath» deb nomladi.

Ushbu ulug‘ hodisadan keyin boshqa qabilalar va jamoalar ham musulmonlarga hurmat nazari bilan qaray boshlashdi. Ularga avval qo‘shilmagan a’robiylar (ko‘chmanchi arablar) uzr aytib kela boshlashdi. Madinai munavvaradagi munofiqlarning ham ovozlari pasayib qoldi. Turli taraflardan ayrim arab qabilalari o‘z vakillarini Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamning huzurlariga yuborishdi.

Shu bilan birga, Hudaybiya qalblarni ham fath qildi. Kishilar Islom uchun barcha fidokorlikka tayyor holga keldilar.

Bularning hammasi ulkan yutuq va buyuk fath edi.

KЕYINGI MAVZULAR:

HIJRIY YETTINCHI YILDAGI MUHIM HODISALAR:

Podshoh va hokimlarni Islomga da’vat qilish;

Arab amirlariga yo‘llangan maktublar;

Xaybar g‘azoti;

Boshqa fathlar;

Zotur-Riqo’ g‘azoti;

Amr ibn Os va Xolid ibn Validning Islomga kirishi;

Qazo umra.

HIJRIY SAKKIZINCHI YILDAGI MUHIM HODISALAR:

Mu’ta g‘azoti;

Zotus-Salosil sariyyasi;

Makka fathi;

Makka fathining ahamiyati;

Hunayn g‘azoti;

Toif g‘azoti.

MА`LUMOTNI IJTIMOIY TАRMOQLАRDА ULАSHING

Maqolalar

“EHSON” TUSHUNCHASI VA BUGUNGI KUNDAGI AHAMIYATI

13.08.2026 23062 8 min.

Tasavvuf masalasi ham salafiylar tomonidan qattiq tanqidga olingan va ko‘r-ko‘rona rad etiladigan mavzulardan biridir. Tasavvuf, tariqat, suluk, shayx, murid va shu kabi atamalarni eshitishlari bilan mavzuni inkor qilishga tushib ketadilar. Lekin aslida ham shundaymi?

Ming yillardan beri Islomning ruhi bo‘lib kelgan va Islom ummati og‘ishmay amal qilib kelayotgan bu mavzu rad etilishi kerakmi?!

Tasavvuf – bu Allohni tanish va nafsni poklashni o‘rgatadigan va shu yo‘ldagi harakatlarni ifodalaydigan, ularni anglatadigan va bu holatlarga erishish uchun nima qilish kerakligini tushuntiradigan bir ilmdir. Tasavvuf islomiy ilmlarning eng sharaflisidir. Bu ilmning sharafi, mavzusining sharafi bilandir.

Modomiki, tasavvufning maqsadi, mavzusi ma’rifatulloh – Allohni bilish-tanish ekan, u o‘z-o‘zidan islomiy ilmlarning eng sharaflisi bo‘ladi. Tasavvuf bizga nima qilsak, Alloh bizni sevadi? Nima qilsak, qalbimizda bo‘lishini istaganimiz “Alloh sevgisi” hosil bo‘ladi, kabi savollarga javob beradi va bu maqomga erishish yo‘llarini o‘rgatadi.

Tasavvufga ulamolar tomonidan ko‘plab ta’riflar berilgan. Shayx Ibrohim ibn Muvallid Roqqiy rahmatullohi alayh o‘zining kitoblarida bu ta’riflarni yuzdan oshig‘ini jamlagan.

Shayx Muhammad ibn Ali Qassob rahimahulloh: “Tasavvuf bu – saodat asrida sharafli qavmning eng oliyjanob kishisidan sodir bo‘lgan eng go‘zal xulqlardir”, degan.

Shayx Abu Muhammad Jaririy rahimahulloh: “Tasavvuf – har bir go‘zal xulqni olish va har bir yomon xulqni tark qilishdir”, dedi.

Shayx Muhammad ibn Ali ibn Husayn ibn Ali ibn Abu Tolib rahimahulloh: “Tasavvuf – go‘zal xulq bilan bir ma’noda bo‘lib, kimning xulqi senikidan go‘zal bo‘lsa, tasavvufi ham go‘zaldir”, degan.

Shayx Abu Hafs Naysoburiy rahimahulloh: “Tasavvuf – uning barchasi odobdir. U har bir vaqt, har bir hol va har bir maqomning odobidir”, degan.

Tasavvuf ba’zi kishilar: “Bu narsa hijriy uchinchi asrdan keyin paydo bo‘lgan bid’at, avvalgi davrda bo‘lmagan. Qur’oni karim va hadisi sharifda “Tasavvuf” so‘zi biror marta zikr qilinmagan”, deb da’vo qilayotganidek keyin paydo bo‘lib qolgan bid’at ilm emas, balki u barcha shar’iy ilmlar qatori Islomning avvalidan mavjuddir.

Qur’oni karimda va hadisi shariflarda “Tasavvuf” so‘zini biror marta kelmagani uni islomiy ilm emasligiga dalil bo‘lmaydi. Chunki boshqa islomiy ilmlarning ham nomlari Qur’on va hadisda zikr qilinmagan. Agar Qur’on va hadisda zikr qilinmagan narsalarni inkor qilsak, juda ko‘plab narsalardan voz kechishimizga to‘g‘ri keladi.

Tasavvuf Islomning avvalgi asrlaridan beri mavjud bo‘lib, u ham boshqa islomiy ilmlar qatori Qur’on va sunnatdan olingan. Bunga Qur’on, hadis va tobeinlarning so‘zlarida dalillar bor. Avval aytganimizdek tasavvufning asosiy vazifasi insonning nafsini tarbiyalash, gunohlardan poklash va botiniy amallarini tartibga solishdir.

Alloh taolo An’om surasining 120-oyatida bunday marhamat qilgan:

﴿وَذَرُوا ظَاهِرَ الْإِثْمِ وَبَاطِنَهُ﴾

“Va oshkora hamda maxfiy gunohlarni tark qilinglar!”.

Alloma Alouddin Ali ibn Muhammad Bag‘dodiy rahimahulloh bu oyati karimani tafsir qilib: “Oshkora gunohdan tashqi a’zolar bilan qilinadigan gunohlar nazarda tutilgan. Maxfiy gunohdan qalb bilan qilinadigan gunohlar nazarda tutilgan” degan.

Zohiriy a’zolar bilan qilinadigan gunohlarni tark qilishni va unga beriladigan jazolarni fiqh fani o‘rgatsa, qalb kasalliklarini davolashni aynan tasavvuf o‘rgatadi. Boshqa oyati karimada shunday deyiladi:

﴿قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاهَا﴾

“Batahqiq, kim u(nafs)ni poklasa, yutuqqa erishdi” (Shams surasi, 9-oyat).

Darhaqiqat, inson oxiratda yutuqqa erishishi uchun, jahannam olovidan omonda bo‘lishi uchun bu dunyoda kufrdan, shirkdan, nifoqdan va turli gunoh va qalb kasalliklaridan o‘zini poklashi kerak.

Alloh taolo bu oyati karimalarda bandalarini kufr, shirk va gunohlardan o‘zlarini poklashga buyurmoqda. Mana shu poklashni o‘rgatadigan fanni “Tasavvuf” deb nomlash insonlar orasida urf bo‘lgan.

Shuningdek, Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamning hadisi shariflarida tasavvuf ehson deb nomlangan. “Jabroil hadisi” deb nomlangan mashhur hadisi sharifda “ehson” ayni tasavvuf ekani namoyon bo‘ldi.

Umar ibn Xattob roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: «Bir kuni Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning huzurlarida edik. Birdan ustimizda oppoq kiyimli, sochlari qop-qora odam paydo bo‘ldi. Unda safarning asari ko‘rinmas edi. Uni birortamiz tanimas ham edik. U kelib, Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning to‘g‘rilariga o‘tirdi. Ikki tizzasini u zotning ikki tizzalariga tiradi. Ikki kaftini sonlari ustiga qo‘ydi va: “Ey Muhammad, menga Islom haqida xabar ber”, dedi.

Shunda Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: “Islom “Laa ilaaha illallohu Muhammadur Rasululloh”, deb shahodat keltirmog‘ing, namozni to‘kis ado qilmog‘ing, zakot bermog‘ing, Ramazon ro‘zasini tutmog‘ing, agar yo‘liga qodir bo‘lsang, Baytni haj qilmog‘ing”, dedilar.

“To‘g‘ri aytding”, dedi u. Biz undan ajablandik. O‘zi so‘raydi, o‘zi tasdiqlaydi.

“Menga iymon haqida xabar ber”, dedi.

“Allohga, Uning farishtalariga, kitoblariga, payg‘ambarlariga va oxirat kuniga iymon keltirmog‘ing, yaxshiyu yomon qadarga iymon keltirmog‘ing”, dedilar.

“To‘g‘ri aytding”, dedi.

“Menga ehson haqida xabar ber”, dedi u.

“Allohga xuddi Uni ko‘rib turganingdek ibodat qilmog‘ing. Agar sen Uni ko‘rmasang, U seni ko‘rib turur”, dedilar.

“Menga Soat (qiyomat)dan xabar ber”, dedi.

“So‘raluvchi bu haqda so‘rovchidan bilimliroq emas”, dedilar.

“Uning alomatlaridan xabar ber”, dedi.

“Cho‘ri o‘z xojasini tug‘ishi, yalangoyoq, yalang‘och, kambag‘al cho‘ponlarning bino qurishda bir-birlaridan o‘zishga urinishlarini ko‘rmog‘ing», dedilar. So‘ngra u (qaytib) ketdi. Bas, birmuncha vaqt o‘tkazdim. So‘ngra u zot menga:

“Ey Umar, so‘rovchi kimligini bildingmi?” dedilar.

“Alloh va Uning Rasuli biluvchidir”, dedim.

“Albatta, u Jabroildir. Sizlarga diningizni o‘rgatgani kelibdi”, dedilar».

Ushbu hadisi sharifda dinning asllari iymon, Islom, ehson, zohiriy va botiniy amallarni isloh qilish va oxirat kuni haqida va bularning barchasi din ekanligini xabari berilmoqda.

Hadisi sharifda zikr qilingan “Islom”ni fiqh ilmi o‘rgatadi. “Iymon” qismini aqoid ilmi o‘rgatadi. Bizning mavzumizga bevosita bog‘liq bo‘lgan “ehson” qismini esa tasavvuf ilmi o‘rgatadi va bu hadisi sharifda bunga amaliy namuna ham bor.

Jabroil alayhissalom: “Menga ehson haqida xabar ber”, deganlarida Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam: “Allohga xuddi Uni ko‘rib turganingdek ibodat qilmog‘ing. Agar sen Uni ko‘rmasang, U seni ko‘rib turur”, dedilar.

Tasavvufning asosiy maqsadlaridan biri ham banda qilayotgan har bir ibodatida, amalida Alloh uni ko‘rib turganini va bu amaliga qiyomat kuni albatta savol-javob bo‘lishini qalban his qildirishdir.

“Tasavvuf” so‘zi Islomning dastlabki asrida ishlatilmagan bo‘lsa-da, keyingi davrlarda “so‘fiy” so‘zi ishlatilganini kuzatishimiz mumkin.

Ulamolar mutavotir hadisning qanday bo‘lishi va shartlarini bayon qilib aytadilarki “Mutavotir hadis – uning sanadidagi har bir tabaqada juda ko‘p roviy rivoyat qilgan. Ana shu roviylarning barchasi rivoyat qilingan hadisni o‘zgartirishga kelishib olishlari mumkinligini aql inkor etadi”.

Shunday ekan, tasavvuf ilmi ham ikkinchi asrdan (tobeinlar asridan) to shu kungacha minglab shariatimiz peshvolari orqali ham naqlan, ham amalan mutavotir holatda bizgacha yetib kelgan. Shuning o‘zi ham tasavvuf ilmining shar’iy ilm ekaniga yetarli dalil bo‘ladi.

Mashhur muhaddis olim, Shayx Shoh Valiyyulloh Dehlaviy rahimahulloh: “Suhbatlarimiz va ta’lim-tarbiyamiz Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamga sahih va mashhur sanad bilan yetib borgan tariqat odobidir”, degan.

O‘tkirbek Sobirov

O‘zbekiston musulmonlari idorasi mas’ul xodimi

Toshkent islom instituti o‘qituvchisi

MAQOLA

MА`LUMOTNI IJTIMOIY TАRMOQLАRDА ULАSHING

Muallif

Oʼzbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati