O`zbekiston musulmonlari idorasi

Islom tarixi: HIJRIY BЕSHINCHI VA OLTINCHI YILDAGI MUHIM HODISALAR

20.07.2020 6603 13 min.

HIJRIY BЕSHINCHI YILDAGI MUHIM HODISALAR

DAVMATUL JANDAL G‘AZOTI

Rasululloh sollallohu alayhi vasallamga Arabiston yarimorolining shimolidagi Davmatul jandal atrofidagi qabilalar yo‘lto‘sarlik qilib, o‘tgan-ketganni talayotganlari, Madinaga bosqin uyushtirish maqsadida kattagina lashkar ham to‘plashayotgani haqida xabar keldi. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam ming kishilik qo‘shin bilan rabi’ul avval oyining 25-kunida Davmatul jandalliklarning adabini berib qo‘yish maqsadida qo‘shin tortib, Madinadan yo‘lga chikdilar. Ular bor-budini musulmonlarga o‘lja qilib qoldirib, qochib ketishdi.

Shu bilan birga, tinch hayot ham davom etar, Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallam rahbarligi ostidagi sahobalar Islom davlatini Alloh taoloning bevosita kuzatuvi bilan mukammallashtirib borar edilar. Qur’oni Karimning oyatlari nozil bo‘lishi bilan ularni hayotga tatbiq qilishardi. Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallam ham ko‘p narsalarni bayon qilib berar edilar, ibodat, axloq-odob, muomala va qonun-qoidalar sekin-asta islomiylashib borar edi. Bular eng muhim narsalar bo‘lib, ularning qanday amalga oshgani tafsir, hadis, fiqh va boshqa kitoblarimizda batafsil bayon qilingan.

Buning xabari atrofga tarqalib, kishilarda Islomga bo‘lgan qiziqish ortar va yakka-yakka holda kelib, musulmonlar safiga qo‘shilar edilar.

Tabiiyki, bu holat Islom dushmanlarini tashvishga solar edi. Musulmonlar tinchlik-omonlikda o‘z hollariga tashlab qo‘yilsa, hamma ular tomonga o‘tib ketishini o‘ylab, xavotirda qolishdi. Nihoyat «Hammamiz birlashib, musulmonlarni yo‘q qilmasak bo‘lmas ekan», degan fikrga keldilar.

XANDAQ (AHZOB) G‘AZOTI

Shavvol oyida Islomni va musulmonlarni butunlay yo‘q qilib tashlash maqsadida barcha Islom dushmanlari uyushib jam bo‘ldi. Quraysh, G‘atafon va boshqa qabilalar to‘planib, Madinaga yurish qilishdi. Ularning soni o‘n mingta edi. Ularni bu yurishga Xaybardagi yahudiylar qiziqtirishdi.

Rasululloh sollallohu alayhi vasallam sahobalar bilan maslahat qildilar. Salmon Forsiy roziyallohu anhu Madinaning atrofiga xandaq qazib, uni himoya qilishni maslahat berdilar. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam ushbu maslahatga amal qildilar. Musulmonlarning soni uch ming edi.

Dushman askarlari tomonidan musulmonlarga qarshi uyushtirilgan qamal bir oycha davom etdi. Banu Qurayza ahdini buzib, musulmonlarga qarshi dushmanga qo‘shildi. Nu’aym ibn Mas’ud Ashja’iy musulmon bo‘ldi. Harbiy xiyla bilan Qurayza, Quraysh va g‘atafonliklarning o‘rtasiga nifoq soldi. Har bir guruhning oldiga borib, boshqasi uni ziddiga harakat qilayotganini aytib, ularning o‘rtasini buzdi. Natijada ular tarqalib ketishdi. Alloh subhanahu va taolo mushriklarga O‘zining lashkarlaridan birini – kuchli shamol yuborib, ularning chodirlarini buzib, qozonlarini ag‘darib tashladi. Shundan keyin ular qochib qolishdi.

Bu haqda Alloh subhanahu va taolo Ahzob surasida shunday xabar bergan:

«Ey iymon keltirganlar! Allohning sizga bergan ne’matini eslang. O‘shanda ustingizga lashkarlar kelgan edi. Ularning ustiga shamolni va siz ko‘rmagan lashkarlarni yubordik. Alloh nima qilayotganingizni ko‘rib turuvchidir!» (9-oyat)

Alloh taolo sovuq qish kechasida kofirlar qo‘shini ustiga o‘ta sovuq shamolni yubordi. Shamol ularning qozon va chodirlarini uchirib ketdi. Olovlarini o‘chirib tashladi. Biror kishi qomatini tik tutib yurolmay qoldi.

Ulamolarimiz: «Siz ko‘rmagan lashkarlar»dan murod farishtalar bo‘lib, ular mushriklarning qalblariga qo‘rqinch solganlar-u, urush qilmaganlar», deydilar.

Xandaq g‘azoti Quraysh mushriklarining Madinai mu-navvaraga qilgan oxirgi hujumi edi.

BANU QURAYZA G‘AZOTI

Banu Qurayza qabilasi ittifoqdoshlik shartnomasini buzdi. Ular musulmonlar uchun eng qiyin bo‘lgan holatlarda hiyonat qilishdi, Ahzob urushida qurayshliklarga qo‘shilishdi. Shunda Rasululloh sollallohu alayhi vasallam Xandaq g‘azotidan keyin, zulqa’da oyida ularni qamal qildilar. Oxiri taslim bo‘lishdi. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam ular haqida o‘zlarining iltimoslariga ko‘ra, ular bilan hijratdan oldin ittifoqdosh bo‘lgan Sa’d ibn Muoz roziyallohu anhuni hakam qildilar. U kishi mazkur qabilaning erkaklarining qatl qilinishi, ayollari va bolalarining asir olinishi haqida hukm chiqardilar. Bu ularning og‘ir jinoyatlariga munosib hukm edi.

Shunda Rasululloh sollallohu alayhi vasallam Sa’d ibn Muoz roziyallohu anhuga: «Ular haqida Alloh taoloning yetti osmon ustidan qilgan hukmi kabi hukm qildingiz», dedilar.

HIJRIY OLTINCHI YILDAGI MUHIM HODISALAR

SAHRO ARABLARINING TA’ZIRINI BЕRISH

Quraysh va yahudiylar bilan ishlar bitib bo‘lgandan keyin uchinchi dushman - a’robiylar qolishdi. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam bir qancha sariyyalar yuborib, ularni qo‘rqitdilar. Yomonliklarini daf etib, musulmon-larga ozor berishdan to‘xtatdilar.

BANU MUSTALIQ G‘AZOTI

Sha’bon oyida Rasululloh sollallohu alayhi vasallamga Banu Mustaliq qabilasining u zotga qarshi odam to‘playotgani haqida xabar keldi. Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallam dushmanni kutib o‘tirmasdan, ustiga bostirib borishga qaror qildilar. O‘sha safar Islom lashkari ichida ilk marta Ibn Salul boshliq ko‘plab munofiqlar ham chiqishdi. Musulmonlarning Xandaq g‘azotidagi g‘alabasidan keyin ular tarozining og‘ir pallasi tomoniga o‘tib olishgan edi.

Ikki taraf Banu Mustaliqning Muraysi’ nomli qudug‘i oldida to‘qnashdi. Shuning uchun ushbu g‘azot «Muraysi’ g‘azoti» ham deyiladi. Urushda musulmonlar g‘olib keldilar, kofir-mushriklar esa yengilishdi.

IFK HODISASI

Xuddi shu g‘azotdan qaytishda Ibn Salul boshliq munofiqlar Oisha onamiz haqlarida «ifk» – bo‘hton tarqatishdi.

Gapni boshqa yoqqa burib, haqiqatdan chetga chiqish, yolg‘ondan uydirma to‘qish, bo‘hton va ig‘vo qilish arab tilida «ifk» deyiladi.

Munofiqlar Oisha onamizga nisbatan ifk – ig‘vo, bo‘hton, tuhmat va uydirma uyushtirishdi. Ularning ifkiga ba’zi sodda musulmonlar ham qo‘shildilar. Orada katta fitna yuz berdi. Oisha onamizni zino qilganlikda ayblay boshlashdi.

Nihoyat barcha ishni hikmat ila qiladigan Alloh taoloning O‘zi aralashib, hammasini o‘z joyiga keltirdi. Hyp surasining o‘n oyatida Oisha onamiz oqlandilar (11–20-oyatlar). Hamma, hatto Oisha onamizning o‘zlari ham: «Menga oqlov tushdi», dedilar.

HUDAYBIYA SULHI VA RIZVON BAY’ATI

Rasululloh sollallohu alayhi vasallam zulqa’da oyining boshi, dushanba kuni 1400-1500 nafar sahobalari bilan umra qilish niyatida yo‘lga chiqdilar. Makkaning g‘arbiy tarafi, Jidda yo‘li, Harami sharif chegarasidagi Hudaybiya degan joyga yetib borganlaridan xabar topgan Quraysh mushriklari qo‘rqib ketishdi. U zot sollallohu alayhi vasallam ularga Abu Sufyon va Qurayshning boshqa boshliqlariga borib, urush uchun emas, balki Baytullohni ziyorat qilish maqsadida kelganlarining xabarini yetka-zish uchun hazrati Usmonni yubordilar.

So‘ng hazrati Usmonning qatl qilinganlari haqida mish-mish tarqaldi. Shu sababli Rasululloh sollallohu alayhi vasallam sahobalarni bay’atga chaqirdilar. Sahobalar u zot tomon shoshilib borib, bay’at qildilar va bu «Rizvon», ya’ni «Rozilik bay’ati» degan nom bilan tarixga kirdi,

Sahobalar Rasululloh sollallohu alayhi vasallamga ortga qochmaslik haqida bay’at qildilar. Hazrati Usmon uchun Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallamning o‘zlari bir qo‘llarini ikkinchisiga qo‘yib bay’at qildilar. Keyin hazrati Usmonning o‘ldirilgani bekor ran ekanining xabari keldi. Hazrati Usmon qaytib keldilar.

Rasululloh sollallohu alayhi vasallam Quraysh bilan sulh tuzdilar:

O‘n yilgacha urush bo‘lmaydi. Odamlar omonda bo‘lib, bir-birlariga adovat qilishdan tiyiladilar.

Kim Qurayshdan Muhammadning oldiga kelsa, Muhammad uni qaytarib beradi.

Kim Muhammadning oldidan Qurayshga kelsa, Quraysh uni qaytarib bermaydi.

Kim Muhammad bilan axdnoma tuzib, ittifoqchi bo‘lsa bo‘laveradi.

Kim Quraysh bilan axdnoma tuzib, ittifoqchi bo‘lsa bo‘laveradi.

Bu yil Muhammad va sahobalari Makkaga kirmay, qaytib ketadilar.

Kelasi yili kelib, qilichlarini qinida saqlagan holda Makkaga kirishadi. U yerda uch kun qolishadi. Bu vaqtda mushriklar tashqariga chiqib turishadi.

Hudaybiyadan Madinaga qaytib ketayotganlarida, yo‘lda Alloh taolo Fath surasini nozil qildi.

HUDAYBIYA SULHI HAQIDA

Sahobalarning ko‘plari bu sulhni yoqtirmadilar. Natijasi ularga yomon bo‘lib ko‘rindi. Ular o‘zlarini mag‘lub bo‘lgandek, yengilgandek his qildilar. Ular orasida Umar ibn Xattob roziyallohu anhu ham bor edilar.

Lekin insof va diqqat bilan nazar solinadigan bo‘lsa, ushbu sulh musulmonlar uchun katta yaxshilik ekani, uning manfaati ko‘p ekani anglab yetiladi.

Mazkur sulhning imtiyozlaridan biri – Quraysh musulmonlar jamiyatini birinchi bor e’tirof qilishi edi.

Ikkinchidan, bu sulh musulmonlar uchun Islom da’vatini tarqatishdan boshqa ish qilmaslikka fursat edi.

Ushbu sulxdan keyin juda ko‘p odamlarning Islom diniga kirgani ham mana shu fikrni qo‘llab-quvvatlaydi. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam Hudaybiya sulhidan keyin Arabiston yarimorolining chor atrofidagi podshoh va hokimlarni Islomga chaqirib, maktublar yubordilar.

Ushbu sulh musulmonlar uchun yahudiylar bilan hisob-kitobni to‘g‘rilab olishga ham fursat bo‘ldi.

Shuning uchun mazkur sulxdan keyin Rasululloh sollallohu alayhi vasallam Xaybarga g‘azot qilib, g‘alaba qozondilar va Islom shariatining ko‘pgina hukmlari mana shu paytda takomillashdi.

Ammo Qurayshning o‘ziga musulmonlardan borganlarini qaytarib bermasligi to‘g‘risidagi shartga keladigan bo‘lsak, uni Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning o‘zlari bayon qilib berdilar: «Kim bizdan ularga ketgan bo‘lsa, Alloh taolo uni bizdan uzoq qildi. Kim ulardan bizga kelsa, biz uni qaytarib beramiz. Alloh taoloning O‘zi unga yengillik beradi, najot beradi», dedilar.

Mana shu sulh, Qur’oni Karim vasf qilganidek, haqiqiy, ochiq-oydin fath bo‘ldi.

Haqiqatdan ham, Hudaybiya sulhi ulkan fath, balki ko‘p qirrali fath bo‘lgani keyinchalik ma’lum bo‘ldi:

«Hudaybiya Islom da’vati uchun fath bo‘ldi. Islomda bundan ulug‘roq fath bo‘lgan emas», deydilar salaf ulamo-larimiz. Bungacha qayerda bo‘lsalar, urushga yo‘liqar edilar. Sulh tuzilib, urush to‘xtagandan so‘ng odamlar bir-birlaridan emin bo‘ldilar. Bir-birlari bilan uchrashib, o‘tirishib, gaplashib-suhbatlashadigan bo‘ldilar. Ozgina aqli bor odam bunday suhbatlardan keyin Islomni qabul qilar edi. Hudaybiya sulhi bilan Makka fathi orasida o‘tgan salkam ikki yil mobaynida undan avvalgi o‘n to‘qqiz yildagidan ko‘proq odam Islomga kirdi. Yodingizda bo‘lsa, Hudaybiyada ishtirok etganlarning soni nari borsa 1500 nafar edi. Salkam ikki yildan so‘ng Makka fath qilinganida 10000 kishi qatnashdi. Ularning ichida Xolid ibn Valid va Amr ibn Osga o‘xshash fotih sahobiylar ham bor edilar.

Hudaybiya sulhi Islom yerlarining kengayishiga ham sabab bo‘ldi. Avval hamma kuch-e’tibor mushriklarga qaratilgan edi. Sulh tuzilib, ularning yomonligidan omonda bo‘linganidan so‘ng yahudiylar bilan hisob-kitobni joyiga qo‘yishga imkon topildi. Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallam Shom yo‘lidagi Xaybar shahridan Islom uchun doimiy xavf-xatar bo‘lib turgan yahudiylarni chiqarishga muyassar bo‘ldilar. U yerlarni fath qilib, o‘ljalarni faqat Hudaybiyada ishtirok etganlarga bo‘lib berdilar.

Bu sulh musulmonlar bilan mushriklar orasini «fath qildi» – ochdi. Avvallari mushriklar Islomni va musulmonlarni mutlaqo tan olishmas edi. Bundan bir yil oldin Makka mushriklari atrofdan odam to‘plab, Madinaga bostirib borishgan, bu bilan musulmonlarni nihoyatda og‘ir ahvolga solib qo‘yishgan edi. Quraysh qabilasini yetakchi deb biladigan boshqa arab qabilalari ham bundan qattiq ta’sirlanishgan edi. Shuning uchun ham Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallam umraga birga borishga chaqirganlarida ulardan hech kim qo‘shilmagan. Aksincha, ular «Musulmonlar bu safardan sog‘ qaytmaydilar», deb o‘ylashgan edi. Munofiqlar esa bundan ham yomonroq gumonlarga borishdi. Lekin Alloh taolo Payg‘ambarimiz boshliq musulmonlarga nusrat berdi. Sulh tuzilib, qurayshliklar Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallam boshliq musulmonlarni siyosiy jihatdan o‘zlariga teng deb e’tirof etib, ularga iltimos bilan murojaatda bo‘lishdi. Hech shubha yo‘qki, bu voqea Islom tarixidagi eng ulkan fath edi. Shu bois ham mazkur fathni Qur’oni Karim «ochiq-oydin fath» deb nomladi.

Ushbu ulug‘ hodisadan keyin boshqa qabilalar va jamoalar ham musulmonlarga hurmat nazari bilan qaray boshlashdi. Ularga avval qo‘shilmagan a’robiylar (ko‘chmanchi arablar) uzr aytib kela boshlashdi. Madinai munavvaradagi munofiqlarning ham ovozlari pasayib qoldi. Turli taraflardan ayrim arab qabilalari o‘z vakillarini Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamning huzurlariga yuborishdi.

Shu bilan birga, Hudaybiya qalblarni ham fath qildi. Kishilar Islom uchun barcha fidokorlikka tayyor holga keldilar.

Bularning hammasi ulkan yutuq va buyuk fath edi.

KЕYINGI MAVZULAR:

HIJRIY YETTINCHI YILDAGI MUHIM HODISALAR:

Podshoh va hokimlarni Islomga da’vat qilish;

Arab amirlariga yo‘llangan maktublar;

Xaybar g‘azoti;

Boshqa fathlar;

Zotur-Riqo’ g‘azoti;

Amr ibn Os va Xolid ibn Validning Islomga kirishi;

Qazo umra.

HIJRIY SAKKIZINCHI YILDAGI MUHIM HODISALAR:

Mu’ta g‘azoti;

Zotus-Salosil sariyyasi;

Makka fathi;

Makka fathining ahamiyati;

Hunayn g‘azoti;

Toif g‘azoti.

MА`LUMOTNI IJTIMOIY TАRMOQLАRDА ULАSHING

Maqolalar

Hadislar ham Alloh muhofazasidadir

04.06.2026 1810 12 min.

Hadislarning islomdagi yuksak ahamiyati va asosiy yo‘riqnoma ekani, muqaddas dinimizning barcha jihatlari Sunnatga bog‘liqligi xuddi Qur’oni kabi hadislarni ham Alloh himoya qilishini taqozo etadi. Buni quyidagi dalillar misolida ko‘rish mumkin.

Birinchidan, Muhammad sollallohu alayhi vasallam – oxirgi Payg‘ambar, u zot keltirgan shariat qiyomatgacha qoluvchi so‘nggi shariatdir. Bu shariat hadislar bilangina mukammal bo‘lib, unga faqat Sunnat orqali komil amal qilish mumkin. Demak, shariat qiyomatgacha o‘zgarishlarga uchramay saqlanishi uchun uning ikki asosi bo‘lmish Qur’on ham, hadislar ham muhofaza qilingan bo‘lishi shart.

Ikkinchidan, Alloh taoloning quyidagi so‘zlarida buning tasdig‘i yaqqol namoyon bo‘ladi: «Ular Allohning nurini og‘izlari bilan o‘chirmoqchi bo‘lurlar. Alloh esa, garchi kofirlar yoqtirmasa ham, o‘z nurini batamom qilishdan boshqa har narsadan bosh tortadir. U garchi mushriklar yoqtirmasa ham, O‘z Rasulini hidoyat va haq din bilan hamma dindan ustun qilish uchun yuborgan Zotdir» [Tavba surasi, 32-33-oyatlar].

«Allohning nuri» – Rasuliga yuborgan hidoyat va haq din. Bunga ham vahiyning ikki turi – Qur’on va hadis kiradi. Bu nurni faqat Qur’on bilan cheklashga hech qanday asos yo‘q, chunki islom dini hadissiz to‘liq bo‘lmaydi. Chunki, uni hadislardan ayro holda tasavvur qilish imkonsizdir.

Yuqoridagi oyatning ma’nosini quyidagicha tushunish mumkin: «Kofirlar Allohning dinini yolg‘on va urushlar bilan yo‘q qilmoqchi bo‘ladi, lekin buni uddalay olmaydi. Ular quyosh nurini puflab o‘chirmoqchi bo‘lgan nodonlarga o‘xshaydi. Alloh taolo O‘z dinini muqarrar g‘olib qiladi».

Uchinchidan, Alloh taoloning mana bu kalomi: «Albatta, zikrni Biz nozil qildik va, albatta, uni Biz muhofaza qilurmiz» [Hijr surasi, 9- oyat].

Ushbu dalil “zikr” so‘zining ma’nosiga bog‘liq. Lug‘at kitoblarida, xususan, «Al-Qomus»da bu kalima “din tafsilotlari va qonun-qoidalari bayon qilingan kitob” deb ta’riflangan. Imom Rog‘ibning «Mufradot» asarida: «Har bir haq so‘z zikr deyiladi», deb aytilgan.

Ibn Foris “kitob” so‘zining asli bir narsani boshqasida jamlashni anglatishini aytib o‘tgan. Imom Rog‘ib esa, yozuvda harflarni bir-biriga qo‘shib tizish «kitobat» (yozish) deyilishini, bu so‘z ba’zan og‘zaki nutqqa nisbatan ham ishlatilishini qo‘shimcha qilgan. Shuning uchun ham Alloh taoloning kalomi, garchi o‘sha kezlari hali qog‘ozga tushirilmagan bo‘lsa-da, oyatlarda «kitob» deb nomlangan.

«Din tafsilotlari bayon qilingan kitob» so‘zlariga ko‘ra, «Albatta, zikrni Biz nozil qildik» oyatidagi “zikr” Qur’oni karim ekani ayon bo‘ladi. Ko‘pchilik ulamo va mufassirlar shu fikrda yakdildir. Biroq “zikr” so‘zi faqat Qur’onga xos emas, balki keng ma’noli bo‘lib, u boshqa narsalarga nisbatan ham ishlatiladi. Masalan, «Bilmasangiz, zikr ahlidan so‘rangiz» oyatidagi «zikr ahli» olimlardir.

Shunga ko‘ra, «Albatta, zikrni Biz nozil qildik va, albatta, uni Biz muhofaza qilurmiz» oyati Qur’oni karimning o‘zgarishdan saqlanishini ochiq-oydin bildiradi. Lekin faqat Qur’onni saqlashini anglatmaydi. Chunki Haq taolo boshqa narsalarni ham saqlagan, masalan, Payg‘ambarimizni dushmanlar suiqasdidan asragan, shuningdek, Arshni, osmonlar va yerni zavolga yuz tutishdan saqlab turadi.

Oyatdagi muhofaza qilish va’dasi avvalgi ilohiy kitoblarga nisbatan qo‘llangan bo‘lishi ham mumkin. Chunki Alloh taolo avvalgi kitoblarni saqlashni o‘sha qavmlarning o‘ziga topshirgan, ular esa buni uddalay olmagan edi. Oqibatda oldingi ilohiy kitoblar o‘zgartirib yuborilgandi. Qur’onni saqlashni esa Alloh taolo O‘z zimmasiga oldi.

Oyatning ma’no va maqsadiga qaralsa, u islomni barcha jihatlari bilan saqlashni o‘z ichiga oladi. Muqaddas dinimizning ikkinchi asosi bo‘lgan hadislar ham shular jumlasidandir. Chunki Qur’onni saqlashdan maqsad islomni muhofaza qilish ekan, u hadissiz to‘liq saqlanib qolmaydi.

Qur’oni karimni muhofaza qilishdan asosiy maqsad bandalarning unga amal qilishidir. Mus'hafi sharifdagi ko‘plab hukmlar umumiy va qisqa berilgan, ularni ularga hadis orqali batafsil tushungachgina amal qilish mumkin. Masalan, Alloh azza va jalla: «Va sizga (ey Muhammad!) odamlarga nozil qilingan narsani o‘zlariga bayon qilib berishingiz uchun zikrni nozil qildik», degan. Bu Qur’on bilan birga uning “bayoni”ni – ma’nosini, tafsilotlarini, ya’ni hadislarni ham Alloh saqlanishini tasdiqlaydi.

Aynan shuning uchun ham ulug‘ imom Abdulloh ibn Muborak hadisning muhofaza qilinishiga mana shu oyatni dalil qilib keltirgan. U kezlarda uydirma hadislar ko‘payib ketgan edi. Bir kuni odamlar: «Bu to‘qilgan hadislar nima bo‘ladi?» deb so‘rashganida, u: «Ular uchun bilimdon mutaxassislar bor», deb javob berib, «Albatta, zikrni Biz nozil qildik va, albatta, uni Biz muhofaza qilurmiz» oyatini qiroat qilgan.

Bu bilan ulug‘ imom hadislar ham xuddi Qur’oni karim kabi Alloh taoloning himoyasida ekanini tushuntirgan. Hadislar majmuidan tashkil topgan Sunnatni saqlash esa bilimdon muhaddis olimlar orqali amalga oshiriladi. Ular hadislarni ilm elagidan o‘tkazib, saralab, sahihini zaifidan, aslini uydirmasidan ajratib beradi. Islom tarixi davomida muhaddislar aynan shu ishni qildi va bu Allohning hadisni saqlash haqidagi va’dasining isboti bo‘ldi.

Sunnatning muhofaza qilinishiga boshqa dalillar ham bor.

Muhammad sollallohu alayhi vasallamning so‘nggi payg‘ambar ekanlari, u zotning dini qiyomatgacha boqiy bo‘lishi uchun islomning asosi bo‘lgan hadislar ham saqlanishi shart.

Dinning mukammal qilingani Alloh taoloning «Bugun diningizni mukammal qilib berdim» [Moida surasi, 3-oyat] degan so‘zlari bilan sobit bo‘lgan. Bu xitob qiyomatgacha bo‘ladigan barcha zamonlarga tegishli. Dinning mukammalligi esa hadislar saqlangandagina tamomiga yetadi.

Alloh O‘z nurini batamom qilishi – «Alloh esa, garchi kofirlar yoqtirmasa ham, o‘z nurini batamom qilishdan boshqa har narsadan bosh tortadir» [Tavba surasi, 32-oyat] oyati ham islomning barcha asoslari saqlanishini anglatadi.

Hadisning vahiy ekani bunday tasdiqlanadi. Alloh taolo Nabiy sollallohu alayhi vasallamga: «“Men sizlarni faqat vahiy orqaligina ogohlantirurman. Gunglar ogohlantirilgan vaqtda da’vatni eshitmaslar” deng» [Anbiyo surasi, 45-oyat], degan. Nabiy sollallohu alayhi vasallam odamlarni ham Qur’on, ham hadis bilan ogohlantirganlar. Demak, hadis ham Qur’on kabi vahiydir. Sunnatdan esa, Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning mana bu so‘zlari dalil bo‘ladi: “Menga Qur’on bilan birga uning mislicha berildi”.

Qur’oni karimdagi ko‘plab hukmlar umumiy bo‘lib, ular hadislarda kelgan tafsilotlarga muhtoj. Sunnat muhofaza qilinmaganida, Qur’on hukmlariga amal qilib bo‘lmas edi.

Alloh taolo: «Va sizga (ey Muhammad!) odamlarga nozil qilingan narsani o‘zlariga bayon qilib berishingiz uchun zikrni nozil qildik», degan. Bu oyat ham hadisning saqlanishini taqozo qiladi, chunki tushuntiruvchi manba yo‘qolsa, Qur’oni karimning maqsadi amalga oshmay qoladi.

Haq taolo bunday marhamat qilgan: «Kim islomdan boshqa dinni xohlasa, bas, undan bu hargiz qabul qilinmas va u oxiratda ziyon ko‘rguvchilardan bo‘ladir» [Oli Imron surasi, 85-oyat]. Bu hukm qiyomatgacha yashaydigan barcha insonlarga taalluqli. Ularning din bo‘yicha hujjati to‘liq bo‘lishi uchun u avvalo o‘sha avlodlarga to‘liq holida yetib borishi kerak. Islom dini esa hadissiz to‘liq yetib bormaydi. Demak, qiyomatgacha din saqlanishi uchun hadislar muhofaza qilinishi shart.

Hadisning ilohiy muhofazasi faraznamo ta’kid emas, balki olimlar, ayniqsa, hadis ilmi va roviylar bo‘yicha mutaxassislar aniq biladigan hayotiy haqiqatdir. Islom ummati hadislarni saqlashga, to‘g‘risini xatosidan ajratishga misli ko‘rilmagan darajada katta ahamiyat bergan. Hadislarning mukammal saqlanganiga faqat bu ilmlardan bexabar bo‘lgan johillar yo islomga zarar yetkazishni ko‘zlagan g‘alamislargina shubha qiladi. Bu shubha zamirida aslida ilmiy-mantiqiy shubha-gumon emas, g‘araz yotgan bo‘ladi.

Islom ulamolari yuqoridagilardan kelib chiqib, Sunnat ham xuddi Qur’oni karim kabi Allohning himoyasida, degan xulosaga kelgan.

Imom Shofeiy ta’kidlaganidek, Sunnat ulamolar orasida to‘laligicha saqlangan. To‘g‘ri, bir olim barcha hadislarni bilmasligi mumkin, lekin u bexabar bo‘lgan rivoyatdan boshqa bir olim, albatta, boxabar bo‘ladi. Shu tariqa barcha olimlarning bilganlari jamlansa, Nabiy sollallohu alayhi vasallamning Sunnatlari to‘la-to‘kis namoyon bo‘ladi. Hech bir hadis butunlay yo‘qolib ketmaydi.

Imom Ibn Hazm hadislarning Qur’oni karim kabi Alloh tomonidan saqlanishiga bir qancha oyatlarni dalil qilib keltirgan. Avvalo aytish kerakki, u ham «Albatta, zikrni Biz nozil qildik va, albatta, uni Biz muhofaza qilurmiz» oyatidagi zikr so‘zini barcha vahiylarga tegishli deb biladi.

Olimning fikricha, Qur’on va hadislar bir-birini to‘ldiradi. Ikkalasi ham Alloh taoloning huzuridan kelgani uchun ham shunday. Mana shundan kelib chiqib, ikkisidagi hukmlarga birdek itoat qilish lozim.

“Men sizlarni faqat vahiy orqaligina ogohlantirurman”. Haq taolo insonlarni to‘g‘ridan to‘g‘ri emas, payg‘ambarlar orqali ogohlantiradi. Payg‘ambarlar, xususan, Nabiy alayhissalom insonlarni nafaqat oyatlar bilan, balki hadislar bilan ham ogohlantirganlar. Demak, Nabiy sollallohu alayhi vasallamning so‘zlari vahiydir. Vahiy (zikr) esa Qur’ondagi ilohiy va’da bilan muhofazaga olingan.

Alloh taolo bir narsani saqlashni o‘z zimmasiga oldimi, demak, u yo‘qolib ham ketmaydi, o‘zgarib ham qolmaydi. Dinning qaysidir bir jihati yo‘q bo‘lib ketsa yoki u haq bilan botilni ajratib bo‘lmaydigan darajaga tushib qolsa, ilohiy va’da quruq gap bo‘lib qolar edi. Vaholanki, Qodir Parvardigordan Uning O‘ziga malomat keltiradigan kalom nozil bo‘lishi har qanday mantiqqa ziddir.

Shuning uchun Muhammad sollallohu alayhi vasallam keltirgan din qanday bo‘lgan esa, qiyomatga qadar shundayligicha qoladi. U zot aytgan dinga oid biror so‘z yo‘qolishi yoki unga bironta uydirma gap mutlaqo ajralmaydigan bo‘lib aralashib qolishi aslo mumkin emas.

Yana bir muhim jihat shuki, Alloh taolo Mus'hafi sharifda namoz, zakot va haj kabi amallar qisqa tarzda aytilgan, Nabiy sollallohu alayhi vasallamga Qur’onni odamlarga tushuntirib berishni buyurgan. E’tibor bersak, ularning qanday bajarilishi faqat hadislar orqali ma’lum bo‘ladi. Bu ko‘rsatmalar saqlanmaganida, ishonchli bo‘lmaganida edi, din arkonlariga amal qilishning imkoni qolmas, farz amallar qat’iy qoidalar asosida emas, pala-partish va betartib bajariladigan bo‘lardi. Ba’zilari hatto bekor bo‘lib yo unutilib, yo‘qolib ham ketishi ham hech gap emasdi.

Bu shuni anglatadiki, Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning din borasida aytgan har bir so‘zlari Alloh taoloning himoyasida bo‘lib, unga hech qachon yot narsalar ajratib bo‘lmaydigan darajada aralashib ketmaydi.

So‘z so‘ngida xalq orasidagi “jo‘n gap”ga ham murojaat qilsak. Islomda “Qur’onda zikr qilingan narsa qiyomatgacha yo‘qolmaydi” degan tushuncha bor. Buning ma’nosi shuki, Qur’oni karim muhofazada ekan, unda qayd etilgan narsalar kelgusi avlodlar uchun tushunarsiz, mavhum, unutilgan bo‘lib qolmaydi, balki Mus'hafi sharifdek saqlanadi. Shunga muvofiq fikr yuritadigan bo‘lsak, Qur’oni karimda Rasululloh sollallohu alayhi vasallamga itoat qilish – buyurganlarini bajarish, nimadan qaytargan bo‘lsalar, ularni tark qilish – amri bor. Bu ilohiy amr ham – Nabiy sollallohu alayhi vasallamning Sunnatlari qiyomatgacha saqlanishini anglatadi. Negaki, Sunnat saqlanmasa, unga amal qilishni amr etishda ma’no va mantiq qolmasdi. Haq taoloning amri esa, boya ta’kidlanganidek, Uning O‘ziga malomat keltiradigan gap emas, balki ilohiy hikmatdir.

Nurmuhammad MATKARIMOV
Imom Buxoriy xalqaro ilmiy tadqiqot markazi ilmiy xodimi

MAQOLA

MА`LUMOTNI IJTIMOIY TАRMOQLАRDА ULАSHING

Muallif

Oʼzbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati