Masjidul Aqsoni kim qurgan?
Bismillahir Rohmanir Rohiym.
Alloh taologa bitmas-tuganmas hamdu sanolar bo‘lsin.
Payg‘ambarimizga mukammal va batamom salavotu durudlar bo‘lsin.
Poydevorga asos solinishi
Abu Zarr roziyallohu anhu aytadi:
«Ey Allohning Rasuli, yer yuzida qaysi masjid birinchi bo‘lib qurilgan?» dedim. U zot: «Masjidul Harom», dedilar. «Keyin qaysi?» dedim. U zot: «Masjidul Aqso», dedilar. «Ikkovining orasida qancha o‘tgan?» dedim. U zot: «Qirq yil. Qachon bo‘lmasin, senga namoz to‘g‘ri kelsa, darhol o‘qib ol, chunki fazilat shunda», dedilar» (Buxoriy rivoyat qilgan).
Odam alayhissalom
Qurtubiy aytadi: «Baytul Maqdisni birinchi bo‘lib kim qurgani haqida ixtilof bor. Rivoyat qilinishicha, birinchi bo‘lib Baytni, ya’ni Baytul Haromni Odam alayhissalom qurganlar. Baytul Maqdisni u kishidan qirq yil keyin o‘g‘illari qurgan bo‘lishi mumkin. Allohning izni bilan farishtalar poydevor qurgandan keyin Baytni qurgan bo‘lishlari ham mumkin. Hammasining ehtimoli bor. Vallohu a’lam» («Jome’ li ahkaamil Qur’an», 4-jild, 138-bet).
Ibn Hajar «Fathul Boriy»da shunday degan: «Masjidul Aqsoni birinchi bo‘lib Odam alayhissalom qurgan. Farishtalar, Som ibn Nuh alayhissalom, Ya’qub alayhissalom ham qurgan deyishadi… Men «Odam alayhissalom ikkala masjidni ham qurgan» deganlarni quvvatlovchi dalilni topdim. Ibn Hishom «Kitobut-tiyjon»da: «Odam Ka’bani qurgach, Alloh unga Baytul Maqdis sari borib, uni ham qurishga buyurdi. U zot uni qurib, unda ibodat qildilar», degan».
Suyutiy «Sunanu Nasoiy»ning sharhida shunday degan: «Masjidul Aqsoni Odam alayhissalomning o‘zi barpo qilgan. Ibrohim va Sulaymon alayhissalomlar esa uni yangilashgan».
Ibrohim alayhissalom
Ibn Hajar Asqaloniyning aytishicha, Ibn Javziy Nabiy sollallohu alayhi vasallamning «Qirq yil» degan so‘zlarining sharhida bu mantiqan to‘g‘ri kemasligini aytgan. Chunki Masjidul Haromni Ibrohim alayhissalom qurgan, Baytul Maqdisni Sulaymon alayhissalom qurgan deydigan bo‘lsak, oralarida ming yildan ko‘p muddat bor. Keyin Ibn Javziy bu nomuvofiqlikka shunday javob bergan: «Ka’bani ilk bor qurgan zot Ibrohim alayhissalom emas. Baytul Maqdisni ilk bor qurgan zot Sulaymon alayhissalom ham emas… Bizga rivoyatlarda yetib kelishicha, Ka’bani ilk bor Odam alayhissalom barpo qilganlar. Keyin u zotning avlodlari yer yuzida tarqab ketishgan. Ularning biri Baytul Maqdisni qurgan bo‘lishi mumkin. Keyin esa, Qur’onda aytilganidek, Ibrohim alayhissalom Ka’bani qurganlar» («Fathul Boriy», 6-jild, 407-bet).
Qurtubiy shunday degan: «Bu hadis Ibrohim va Sulaymon alayhimassalom birinchi bo‘lib ikki masjidning poydevoriga asos solganiga dalolat qilmaydi, ularning ishlari boshqalar qurgan masjidni yangilash bo‘lgan».
Aksar mufassirlar «Ibrohim alayhissalom Masjidul Aqsoni risolati va da’vatiga iymon keltirgan farzandlari va zurriyotlaridan iborat bo‘lgan musulmon ummatiga masjid bo‘lishi uchun uning binosini yangilagan», deyishadi.
Masjidul Aqsoga imom bo‘lish Ibrohim alayhissalomning solih zurriyotlari qo‘lida davom etib kelgan.
Ibn Kasir shunday degan: «Ya’qub ibn Is'hoq alayhimassalomning davrida Masjidul Aqsoning Ibrohim alayhissalom qurib ketgan binosi eskirib ketganidan keyin qayta qurilgan» («Bidoya van-Nihoya», 1-jild, 184-bet).
Shihobiddin Maqdisiy shunday degan: «Bu ish binoni yangilash bo‘lgan» («Musiyrul g‘arom», 134-bet).
Sulaymon alayhissalom
Musulmonlardagi ishonchli, sobit shar’iy dalillarga ko‘ra, Masjidul Aqsoni Sulaymon alayhissalom qurganlar. Lekin u zot poydevorga asos solmaganlar, balki masjidning binosini ibodat qilish uchun tayyorlab, kengaytirib, yangilaganlar.
Nasoiy, Ibn Moja va boshqalar Abdulloh ibn Amr ibn Osdan qilgan rivoyatda Nabiy sollallohu alayhi vasallam shunday deganlar: «Sulaymon ibn Dovud Baytul Maqdisni qurib bo‘lgach, Allohdan uchta narsa so‘raganlar: U Zotning hukmiga to‘g‘ri keladigan hukmni, o‘zidan keyin hech kimga berilmaydigan saltanatni, bu masjidga faqat namoz o‘qish uchungina kelgan har bir odamni gunohlaridan xuddi onasidan tug‘ilgandek (poklab) chiqarishini. Menga ikkitasi berildi. Uchinchisi ham berilishini umid qilaman».
Imom Navaviy «Sahih Muslim»ning sharhida shunday degan: «Bu ikki masjidning poydevoriga asos solgan zot Odam alayhissalom ekani vorid bo‘lgan. Shu bilan birga Ibrohim Masjidul Haromni, Sulaymon Baytul Maqdisni qurgani, orada qirq yil o‘tgani haqidagi biroz ixtiloflar bor. Demak, bu ikki zot binoni faqat yangilagan, xolos degan xulosa kelib chiqadi».
Qurtubiy «Jome’ li ahkamil Qur’an»da shunday degan: «U Zotning «Esla, vaqtiki, Ibrohim bilan Ismoil Baytning poydevorlarini ko‘tarayotib…» degan oyati hamda Nasoiy rivoyat qilgan hadis Ibrohim va Sulaymon alayhimassalomning poydevorga asos solganiga emas, balki boshqalar asos solgan binoni yangilaganiga dalolat qiladi».
Imom Bag‘aviy o‘z tafsirida shunday degan: «Baytul Maqdis Buxtanassir g‘azot qilgunicha Sulaymon qurib ketgan shaklda bo‘lgan. U shaharni xarobaga aylantirib, masjidni buzib, shifti va devorlaridagi tilla, kumush, dur, yoqut va boshqa javharlarni olib, Iroq yeridagi o‘z mamlakatiga tashib ketgan, deyishadi».
Ko‘rinib turibdiki, Sulaymon Baytul Maqdisda qilgan ishi Haykalning poydevoriga asos solish bo‘lmagan, balki muborak Masjidul Aqsoni yangilash bo‘lgan. Xuddi Ibrohim alayhissalom Masjidul Haromni yangilagani kabi. Masjidul Aqso Sulaymon, Muso, Ya’qub va Ibrohim alayhimussalomlardan oldin ham bo‘lgan…
«Masjidul Aqso: haqiqat va tarix» kitobidan
Muhammad Ali Muhammad Yusuf tarjimasi
Kichkina demang...!
Bismillahir Rohmanir Rohiym
Xalqimizda: “Kichgina demang bizni, ko‘tarib uramiz sizni”, degan naql bor. Juda chiroyli gap. Haqiqatda, kichik narsalarni mensimaslik keyinchalik salbiy oqibatlarga olib borishi tabiiy.
Ulamolar gunohlarning turi ko‘p bo‘lsada ularni ikkiga taqsim qilganlar. Kabira va sag‘ira ya’ni: katta – kichik. Biz ikkisi haqida ham so‘z yuritmoqchi emasmiz. Balki kichik gunohlarga oid, bilishimiz muhim bo‘lgan nuqtaga e’tibor qaratmoqchimiz, xalos.
Sag‘ira gunohlarni bir yoki ikki marta qilish bilan kabiraga aylanib qolmaydi. O‘sha sag‘irani bardavom qilish bilan unga kabira hukmi beriladi. Ulamolar esa, oltitita narsa sababli sag‘ira kabiraga aylanadi, deganlar:
1. Sag‘irani doimiy qilish bilan;
2. Uni beparvo qilish bilan;
3. Xursand bo‘lib qilish bilan;
4. Odamlarga faxrlanish bilan;
5. Oshkora qilish bilan;
6. Olim yoki muqtadolardan sodir bo‘lish bilan.
Mana shu olti sabab sag‘ira gunohni kabira gunohga aylantirar ekan. Demak, ulardan hamisha ehtiyot bo‘lishimiz lozim. Bu sabablarni yaxshi tushunib olishimiz uchun ularga biroz sharh berish maqsalga muvofiq ko‘rindi.
1.Sag‘ira gunohlarni doimiy qilish bilan kabiraga aylanadi.
Yuqorida aytib o‘tganimizdek, sag‘ira gunohlarni bir yoki ikki marta qilish bilan kabiraga aylanib qolmaydi. Gunoh kattami – kichikmi baribir, u gunoh. Oqil inson o‘zini doim gunohlardan ehtiyot qilib borishi lozimdir. “Amallarning Alloh taologa mahbubi oz bo‘lsa – da bardavom bo‘laganidir”, deyilgan hadisda. Shunday ekan, sag‘ira gunohlarni bardavom qilib, odatga aylantirib olishdan saqlanmoq lozim.
Banda qilgan gunohini kichik sanagani sari u Allohning nazdida kattalashib ketaveradi. Gunohni katta hisoblagani sari u kichayib boraveradi. Chunki gunohni katta sanash o‘sha xatoga qalb rozi bo‘lmasligidan kelib chiqadi. Ikki sahihda: “Mo‘min gunohini tog‘ni tepasida turgan, qulashidan qo‘rqadigandek biladi. Fojir esa, gunohlarini burni ustiga qo‘ngan pashshadek ko‘radi. Mana bunday qiladi. (Qo‘li bilan xaydaydi)”, dedilar.
Imom Buxoriyning sahihida: “Sizlar (ba’zi) ishlarni sochdan ham ingichka bilasiz. Biz esa, ularni Rasululloh sollallohu alayhi vasallam davrida halok qiluvchilardan hisoblar edik”, deyilgan.
Hadislarda: “(Gunohga) istig‘for aytish bilan kattaligicha, doimiy qilish bilan esa, kichikligicha turmaydi”, deyilgan.
Shariat tarozusida tortilayotgan gunoh kichik bo‘lgani bilan unga hayosizlik, Allohdan xavf qilmaslik qo‘shilsa vazni ortib kabira gunoh safiga o‘tib qoladi.
Ulamolarimiz: “Bitta kabira gunohni kechirilishi doimiy qilinadigan sag‘irani kechirilishidan osonroq. Bunga bir misol: toshga birdaniga quyilgan suvning ta’siri bo‘lmaydi. Lekin doimiy oqizib qo‘yilgan tomchilar toshni teshib yuboradi”, deganlar.
2.Sag‘ira gunohni beparvo qilish bilan kabiraga aylanadi;
Avzo’iy rahmatullohi alayhdan rivoyat qilinadi:
“Bilol ibn Sa’dning: “Xatoning kichikligiga qarama. Balki kimga osiy bo‘layotganingga qara, deganini eshitdim”.
Tashla sag‘ira – yu kabirani ana shu taqvo,
Yurgin ehtiyot, ohista nishli yerlardan.
Haqir sanab, “sag‘ira”, deb qilma mosuvo,
Tog‘lar ham iboratdir mayda toshlardan!
3.Sag‘ira gunohni xursand bo‘lib qilish bilan kabiraga aylanadi.
Gunoh qilgan inson xatosiga afsus, nadomat qilishi lozim. Gunoh qilib xursand bo‘lish esa, o‘sha gunohga nisbatan beparvolik qilish, mensimaslik, demakdir. Hayotimizda bunga misollar juda ham ko‘p. Ko‘rdingmi, “palonchini qanday mot qildim – a?”, “xatolarini aytganimda rosa xijolat bo‘ldi – da!” kabi so‘zlarni aytib xursand bo‘lishga o‘xshash.
4.Sag‘ira gunohni odamlarga faxrlanib qilish bilan kabiraga aylanadi.
Faxrlanishning o‘zi gunoh. Lekin mana shu iftixor sag‘ira gunoh qilayotgan insondan sodir bo‘lsa uning kichik xatosi ham kabiraga aylanib qoladi.
Jurjoniy rahmatullohi alayh “Ta’rifot”ida: “Faxrlanish – odamlarga qilgan yaxshiliklarni sanashga intilish”, – deganlar.
5.Sag‘ira gunohni oshkora qilish bilan kabiraga aylanadi.
Yomon sanalgan kashf (ochish) – u oshkoralik va istehzo ko‘rinishida bo‘lganidir. Savol va fatvo so‘rash ko‘rinishdagisi emas. Ramazonda ayoliga yaqinlik qilib Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamga aytgan kishining savolini inkor qilmaganliklari dalil. Boyagi kishining qilgan ishi yomon, albatta. Lekin fatvo so‘rash uchun oshkora aytishga ruxsat beriladi. Shoyad javob olib tavba qilsa!?
Hadisi sharifda:“(Gunohni) oshkor qiluvchilardan boshqa ummatim ofiyatdadir”, deyilgan. (Abu Hurayra roziyallohu anhudan Buxoriy rivoyati)
“Fath al Boriy”da (10/486): “Oshkor qiluvchi – ma’siyatni ko‘rsatib, Alloh berkitgan narsani ochib, aytib yuradigan kishidir”.
Imomi Navaviy rahmatullohi alayh: “Gunoh qilishga mubtalo bo‘lgan kishi uni boshqaga aytishi makruh bo‘ladi. Lekin undan tiyilimog‘i, nadomat qilmog‘i va qaytmaslikni qasd qilmog‘i lozim. Agar ustozi yoki shunga o‘xshash insonlarga undan qutilish yo‘lini o‘rgatish, yana takrorlab qo‘yishdan saqlanish, mubtalo qilgan sababni bildirish yoki haqqiga duo qilish va shu kabi boshqa narsalar maqsadida aytsa chiroylidir. (O‘rinli) maslaxat bo‘lmasa makruh bo‘ladi”.
6.Sag‘ira gunoh olim yoki muqtadolardan sodir bo‘lishi kabiraga aylanadi.
G‘azzoliy rahmatullohi alayh: “Olimning aslida kichik hisoblangan gunoh ila toyilishi kabira bo‘ladi”, deganlar.
Olimning zimmasida ikki vazifa bor. Biri gunohlarni tark qilish. Ikkinchisi gunoh qilib qo‘ysa yashirish. Unga yaxshilikda ergashilganda hasanotlari ziyoda bo‘lgandek, xatoda ham salmog‘i ziyoda bo‘ladi. Olimga libosi va nafaqasida mo‘tadil bo‘lmog‘i lozim. Odamlar unga qarab turgani bois ozrog‘iga moyil bo‘lsin!
Olim va muqtado kishilar hammaga o‘rnak bo‘lishlari lozim. Ulug‘ insonlardan sodir bo‘ladigan kichik gunohlar johil insonlarga hujjat bo‘ladi. Ko‘pincha bu ishni qilmang yomon bo‘ladi desak, darxol xo‘p deyish o‘rniga “palonchi olim yoki pistonchi ulug‘ odam ham qiladi – ku!”, – deydi. Ularga aytamizki, odam bolasi xato – kamchilikdan xoli emas. Buni Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam ham o‘z hadislarida aytib qo‘yganlar: “Odam bolasi borki xatokordir. Xato qiluvchilarning yaxshilari sertavbalaridir”. Shunchalar ergashgingiz kelsa ana Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamga ergashing! Chunki Alloh taolo kalomida u zotda go‘zal o‘rnak borligini aytib qo‘ygan.
Usul kitoblarimizda: “Olimning bir harom ishni qilishi uni halolga aylantirib qo‘ymaydi”, deyilgan.
Ravshanbek O‘RINBOYEV
