Nafs odobi dars odobidan xayrliroqdir.
Izoh. Ibrohim Naxa’iy deydi: “O‘tgan azizlar bir kishidan ilm olish uchun borar ekan, uch narsaga e’tibor qaratardilar: olimning salobatiga, namoziga va holatiga, keyin undan ilm olardilar. Ularning eng avval nazar soladigan jihati olim yoki muhaddisning odobi bo‘lardi.
Imom Ahmad rahimahullohning ilm majlislarida besh mingdan ortiq kishi jamlanardi. Shulardan besh yuztasi hadislarni yozib olar, qolganlar husni odob va samt – salobat va viqor hosil qilish ilmini o‘rganardilar”.
Ibn Muborak aytadi: “biz ko‘p ilmdan ko‘ra kamroq odobga muhtojmiz”. Ya’ni, odob ilmdan muhimroqdir. Ilmi ko‘p bo‘lgani bilan bilganiga amal qilmasa, bunday ilmdan foyda yo‘q. Amal ilmning guli bo‘lsa, mevasi odobdir. Shuning uchun, garchi kamroq bo‘lsa ham, natijasi amal bilan tugagan ilm amalsiz ko‘p ilmdan yaxshiroq. Ilmi ko‘pu odobi yo‘q olimdan odamlar qochadi. Negaki, uning odobsizligi tolibi ilmlar va uning o‘rtasiga to‘siq bo‘ladi.
Hozirjavoblik qanday yaxshi ko‘makchi.
Izoh. Javobning o‘z o‘rnida, zudlik bilan, eng muvofiq tarzda yuzaga chiqishi hozirjavoblikdir. Bu xususiyat aksar tug‘ma bo‘ladi.
Abbosiy xalifalardan Horun ar-Rashidning o‘g‘li Al-Mo‘tasim billah hali yuzidan go‘daklik shirasi arimagan bola Fath ibn Hoqonning qo‘lidagi qimmatbaho toshni ko‘rib, unga: “Ey Fath, qo‘lingdagi tosh menikidan chiroyliroq ekan-a?” – dedi. “Ha, ey mo‘minlar amiri, bu chiroyli toshni ushlagan qo‘l ham narigi toshni ushlab turgan qo‘ldan yaxshiroq-da!” – deya javob berdi Fath. Yosh bolaning hozirjavobligi mo‘minlar amirini hayratga soldi va darhol unga sovg‘a va libos keltirishlarini amr qildi.
Lekin tajriba bilan ham hozirjavoblik malakasini hosil qilish mumkin. Ayniqsa, bitta sohani ipidanignasigacha to‘la egallagan insonlarda bu holat ko‘proq kuzatiladi. Alloh ato etgan aql, fahmfarosat, jiddu jahdni o‘zi qiziqqan soha, kasbhunarga cheksiz sadoqat bilan yo‘naltirishda charchamagan kishiga ayni ne’mat tuhfa etiladi.
Abu Hanifaning shogirdi Imom Muhammad xolasining o‘g‘li Kisoiyga, ya’ni nahv ilmining mashhur olimiga:
– Shunday xotirang bo‘laturib, nega fiqh ilmi bilan shug‘ullanmaysan? – dedi.
– Kishi bir ilmni puxta bilsa, o‘sha bilimi uni boshqa ilmlarda ham to‘g‘ri yo‘lga boshlaydi, – dedi Kisoiy. Shunda Muhammad aytdi:
– Unday bo‘lsa, senga fiqh ilmidan bir masala aytaman, javobini nahv ilmidan chiqarib ber-chi.
– Ayting, – dedi Kisoiy.
– Sajdai sahv qilgan yo qilmaganini unutgan kishiga sajdai sahv vojib bo‘ladimi? – so‘radi Muhammad.
Kisoiy ozgina o‘ylaganidan so‘ng: – Unga sajdai sahv vojib emas, – dedi.
– To‘g‘ri aytding, bu javobni nahv ilmining qaysi qoidasidan chiqarding? – qiziqib so‘radi Imom Muhammad, shunda Kisoiy:
– “Kichraytirilgan ism qayta kichraytirilmaydi” (masalan, “quyoncha” so‘zini yana kichraytirish uchun “quyonchacha” deyilmagani kabi) degan qoidadan, – dedi.
Xoh tug‘ma bo‘lsin, xoh kasb etib hosil qilingan bo‘lsin, hozirjavoblik aksar holatda insonga eng yaxshi ko‘makchidir!
Odobsiz aql sharmandalik, aqlsiz odob halokatdir.
Izoh. Odob va aql birbirini taqozo etuvchi kuchlardir. Shuning uchun aytilgan: “Aqlsizda odob, odobsizda aql yo‘q”.
Aliy roziyallohu anhu deydi: “Har bir narsa aqlga muhtoj, aql esa odobga muhtoj, aql va odobdan boshqa har qanday qadr-qiymatning chegarasi bor”.
Ibn Abbos roziyallohu anhu aytadi: “Odob talabida bo‘l, chunki odob aqlga ziyodalik, muruvvatga dalil, yolg‘izlikda ulfat, g‘ariblikda hamroh, faqirlikda mol-davlatdir”.
Hasan Basriy rahimahullohdan manfaati eng ko‘p odob haqida so‘raldi. Shunda u dedi: “Dinda faqihlik, dunyoda zohidlik va zimmangdagi haqlarni Alloh uchun tanish”.
Rashid ZOHID tarjimasi,
“Hidoyat” jurnalining 2025 yil 2-sonidan
http://hidoyatuz.taplink.ws
Iymon 
Namoz 
Ro'za 
Zakot 
Haj 
Qur'on 
Islom saboqlari 
Aloqa 
