Buyuklar, shubhasizki, buyuk shaxsiyat sohibi bo'lganlar. Ular avvalo, insoniylik, insof, diyonat, adolat, pokiza qalb, taqvo, parhezkorlik singari ulug' insoniy fazilatlarni o'zlarida jamlaganlar va buyukliklarini shuning ustiga qurganlar. Zero, shuningsiz buyuklikka yo'l yo'q. Ajdodlarimiz ham bejizga “Olim bo'lish oson, odam bo'lish qiyin” yoki “Olim bo'lma, odam bo'l!” deyishmagan.
Imom Moturidiy rahimahullohning hayotini o'rganar ekanmiz, uning erishgan darajalari ostida buyuk shaxsiyat yotganini ko'ramiz. Shaxsiyatining asosiy kaliti bu shubhasiz, zohidlikdir.
Zohidlik so'zi lug'at ilmida “imon-e'tiqodli”, “xudojo'y”, “taqvodor” singari ma'nolarni anglatadi. Imom Ahmad ibn Hanbal zohidlikni uchga bo'lib:
birinchisi, haromdan voz kechish, bu avomning zuhdi;
ikkinchisi, halolda ortiqchalikni (keragidan ortiqcha foydalanishni) tark qilish, bu xos kishilarning zuhdi;
uchinchisi, Allohdan to'suvchi barcha narsalarni tark qilish, bu oriflarning[1] zuhdi, deb aytgan. Shubhasiz, Imom Moturidiy oriflarning peshqadamidir.
ZOHIDLIK – IMOM MOTURIDIYNING ShAHSIYaTI KALITI
Imom Moturidiy rahimahulloh dunyo haqiqatini teran anglagan, uning yo'qlikka mahkumligini, oxirat esa haqiqiy hayot diyori ekanini bilgan olimdir. Alloma tafsirida ushbu tushunchani insonlar qalbiga qadashga e'tibor qaratadi. Shuning bilan birga, oxirat manfaatiga xizmat qiladigan dunyo ne'matlarini sevish islomda qaytarilmagani va dunyoga bu taxlit muhabbat qo'yish gunoh va ma'siyat keltirmasligiga ham urg'u berib o'tadi.
Allomaning dunyodagi zohidligi ikki qismga bo'lingan: sarflash va tark etish. Ya'ni u qo'lida mol-davlat ushlab turmagan, topganini boshqalarga ulashgan. Dunyoda kengchilik keltiradigan, boy-badavlat qiladigan ishlarni esa tark qilgan. Hamisha o'rganish va o'rgatish, xalqni to'g'ri yo'lga boshlash payida bo'lgan.
Imom Moturidiy inson tabiatidagi ajib bir murakkablik, ya'ni islomda dunyoga berilishdan qaytarish bilan birga, insonning dunyoni sevishga moyil qilib yaratilishi o'rtasida, bizning ko'zimiz bilan qaralgandagi nomutanosiblik haqida quyidagicha mushohada qiladi. U: “Musulmon kishi dunyoni sevgani uchun malomat qilinadimi?” degan haqli savol qo'yadi va bunga “Inson” surasi tafsirida quyidagicha javob beradi: “Inson zoti oldida turgan narsalarni yaxshi ko'radigan qilib yaratilgan. Har bir mavjudotning tabiatida nimadandir foydalanish, rohatlanish istagi (instinkti) bo'ladi. Tabiatan yaxshi ko'rishga moyil qilib yaratilgan narsalarni sevgani uchun inson malomat qilinmaydi. Uning muhabbati dunyoning yaratilishdagi maqsadiga xilof kelsagina malomatga loyiq bo'ladi. Dunyo abadiy rohat diyori bo'lgan oxirat ne'matlarini to'plash uchungina yaratilgan”.
Bundan shuni tushunamizki, dunyo ne'matlaridan shariat dorasida, isrofga yo'l qo'ymagan holda, gunoh-ma'siyatga olib bormaydigan qilib foydalanish, lazzatlanishga islomda hech qanday monelik yo'q. Shuningdek, dinimiz boy bo'lishdan ham qaytarmaydi. Faqatgina dunyoga qalb bilan bog'lanib qolishdan qaytaradi xolos. Agar qalb Allohning yo'lida sobit tursa, jismning oltin-kumushlar ichida turishi uni Robbisidan to'solmaydi. Hoja Ahrori Valiy ham “Boylikni ichiga kiring, kiravering. Ammo boylik sizni ichingizga kirmasin, kira ko'rmasin”, deganda aynan shuni nazarda tutgan.
Imom Moturidiy chorlaydigan zohidlik pokiza narsalarni harom qilib olishga qaratilmagan. Buni u “Ta'vilot al-Qur'on” asaridagi bir nechta o'rinlarda ta'kidlaydi. Jumladan, “Naziat” surasining ushbu “(Bularning barchasi) sizlarga va chorva hayvonlaringizga manfaat bo'lsin deb (qilindi)”[2] oyati tafsirida “Demak, biz zikr qilib o'tgan gaplarda pokiza narsalardan tanovul qilish muboh (qilish yoki qilmaslik ixtiyori teng berilgan narsa) ekaniga dalolat bordir. Chunki Alloh taolo bandalarining ozuqasini pokiza narsalardan qilish bilan ularni chorva hayvonlardan afzal qilib qo'ydi. Shunday ekan, kim ushbu narsalardan jirkanadigan bo'lsa, demak u banda (Alloh taolodan marhamat o'laroq) foydalanish uchun yaratib qo'yilgan narsalardan jirkangan bo'lib qoladi”, deb aytadi.
Imom Moturidiy bu masalaga bejizga to'xtalmagan. Chunki zohidlar orasida Allohning pokiza narsalaridan yuz o'girish, hayotini sun'iy ravishda qiyinlashtirish holatlari keng tarqalgan edi. Alloma ularni “mutaqoshshif” (“o'zini hamma narsadan tiyib yashovchi”) deb nomlab, tafsirida bir necha o'rinlarda, xususan “Moida” surasining “Ey, imon keltirganlar! Sizlar uchun Alloh halol qilib qo'ygan narsalarni haromga chiqarmangiz”[3], oyati izohida ularga raddiya berib, shunday degan: “Bu oyat “mutaqashshiflar”ga raddiyadir. Negaki, Alloh biz uchun halol qilib qo'ygan narsalarini iste'mol qilishdan qaytarmagan. Ular esa buni o'zlariga harom qilib oladilar”.
Bu singari ta'limotni boshqa allomalar o'gitlarida ham uchratamiz. Hikoya qilinishicha, orif zotlardan biri zaytundan tayyorlangan shirinlik eb turgan vaqtda, uning huzuriga “mutaqoshshiflardan” biri kiradi. Orif kishi unga shirinlikdan eyishni taklif etganda, u “Shukrini ado qilolmayman”, deb o'zini dasturxondan chetga tortadi. Shunda orif zot, “Ey nodon, sen hali eb yurgan narsalaringni, ichgan suvingni shukrini ado qilolyapman, deb o'ylaysanmi. Zohidlik bunday bo'lmaydi, balki u Allohning chegaralariga rioya qilish, ulardan oshib ketmaslik bilan bo'ladi”, deb tanbeh bergan ekan.
Imom Moturidiyning zohidlik belgilaridan yana biri ilmni tirikchilik manbai qilib olmaganidir. U ilm o'rgatish, Qur'on yodlatganlik uchun haq olishni to'g'ri sanamas edi. “Bas, agar yuz o'girsangiz, sizlardan (men xizmatim uchun) haq so'raganim yo'q. Mening (tegishli) haqqim (savobim) Allohning zimmasidadir”[4] oyatida Nuh alayhissalom qavmiga Allohning oyatlarini eslatganiga haq (savobni) faqat Alloh huzuridangina olmoqchiligini aytganidek, payg'ambarlarning merosxo'rlari bo'lgan ulamolardan biri sifatida Imom Moturidiy ham din ilmlarini o'rgatganlik uchun mukofot faqat Allohdan bo'lishi lozimligini ta'kidlaydi.
MOTURIDIY RABBONIY OLIMDIR
Tilshunoslikda Rabboniy so'zi “Allohga mansub” ma'nosini beradi. Ulamolar ichida hamma ishi Alloh uchun va Robbisi huzuridaligini bir soniya ham esdan chiqarmaydigan, muhabbatu nafrati faqat Uning uchun bo'ladigan, dunyoni bosh maqsad emas, Yaratganga etkazuvchi vosita sifatida ko'radigan bir toifa borki, ular rabboniy olimlardir. Qur'oni karimda bu toifa haqida: “Kitobdan ta'lim berib va o'zingiz ham o'rganib yurganingiz sababli rabboniy kishilar (Parvardigorga sig'inuvchilar)dan bo'lingiz!” (Oli Imron surasi, 79-oyat) deyilgan. Imom Moturidiy o'z zamonasi va undan keyin kelgan ulamolar peshvosi, nima demasin yoki nima qilmasin, faqat Alloh roziligini ko'zlagan rabboniy olimdir.
Alloma doimo haqni so'zlar, Allohning yo'lida malomatchilarning malomatidan qo'rqmas edi. Sultonlarning oldiga bormas, ulardan tuhfa qabul qilmas edi.
U amirlarning oldiga faqatgina yaxshilikka buyurish va yomonlikdan qaytarish uchungina kirish mumkin deb bilgan. Jumladan, “Qasos” surasining 77-oyati ta'vilida: “Podshohlarning oldiga kirib, ular bilan hamsuhbat bo'lgan ilm ahllarining zimmasida Muso alayhissalomning Qorunga qilgan nasihati singari, podshohlarni xalqqa yaxshilik qilishga buyurish, yomonlikdan qaytarish vazifasi bordir”, deb ta'kidlagan.
Darhaqiqat Imom Moturidiy dunyo haqiqatini anglagan, juda chuqur ilm sohibi, go'zal xulqli, zohid inson bo'lgan. Muruvvat borasida ham u hammaga namuna edi, qo'lida bor narsani boshqalarga ulashardi. Zamondoshlari uning qadri buyukligi, yuksak daraja sohibi ekanini bir ovozdan e'tirof etganlar.
Uning haqiqiy taqvo ustida qurilgan ilm saroyi necha asrlarki atrofga ma'rifat taratmoqda. Moturidiy dorulfununi toliblari zamonlar osha aqida mustahkamligi yo'lida xizmat qildilar va bu an'ana hozirga qadar davom etmoqda.
Usmonxon Muhammadiyev
[1] Orif – qalbi ma'rifat nuri bilan qalbi limmo-lim, pok niyatli, pokiza axloqli ziyrak odamdir.
[2] Naziot surasi, 33-oyat.
[3] Moida surasi, 87-oyat.
[4] Yunus surasi, 72-oyat
Mustaqillik bayrami arafasida Vatan ozodligi yo‘lida kurashgan qahramon ajdodlarimizni minnatdorlik bilan yod etamiz, deb xabar bermoqda “Dunyo” AA.
Davlatimiz rahbari matbuot xizmati ma’lumotiga ko‘ra, ularning jasorati bugungi erkin hayotimiz va milliy istiqlolimizning qadrini yanada teran anglatadi.
28 avgust kuni Shahidlar xotirasi xiyoboniga davlat va jamoat tashkilotlari vakillari, ulamolar, nuroniylar va ziyolilar yig‘ildi.
Qatag‘on qurbonlarini yod etish marosimida Prezident Shavkat Mirziyoyev ishtirok etdi.
Vatan fidoyilari haqiga Qur’on tilovat qilinib, duo o‘qildi. Elga osh tortildi.
Xiyobondagi ramziy qabr yonida ham Qur’on tilovat qilindi. Shu yerda davlatimiz rahbarining ulamolar va ziyolilar bilan tarixiy xotirani asrash, qatag‘on qurbonlari nomini tiklash hamda yoshlarni vatanparvarlik ruhida tarbiyalash masalalari yuzasidan muloqoti bo‘ldi.
– Shu kunlarda el-yurtimiz bilan birgalikda mustaqilligimizning 35 yilligini katta xursandchilik bilan kutib olyapmiz, – dedi Shavkat Mirziyoyev. – O‘ttiz besh yildan buyon hech kimga qaram bo‘lmasdan, mana shunday tinch va tiniq osmon ostida erkin va farovon yashayapmiz. Bu – katta baxt, bebaho boylik. Shunday ulug‘ kunlarda istiqlol va ozodlik yo‘lida halok bo‘lgan qahramon ajdodlarimizni eslash, ularning xotirasiga hurmat bajo keltirish – muqaddas burchimiz.
Davlatimiz rahbari fidoyi ajdodlarimizning qahramonligi hech qachon unutilmasligi, ularning jasorati xalqimiz uchun hamisha ma’naviy kuch manbai bo‘lib qolishini ta’kidladi.
– Barcha islohotlarimiz markazida turgan “Inson qadri uchun!” degan ezgu g‘oya jasur ota-bobolarimizning ruhlarini shod etish, orzu-niyatlarini ro‘yobga chiqarish bo‘yicha ishlarimizni yanada kuchaytirishni talab etadi. Bu aziz insonlar xotirasi qancha e’zozlansa, bugungi tinch hayotimiz, milliy istiqlolimiz qadri shuncha oshadi, – dedi Prezident.
Keyingi yillarda qatag‘on qurbonlari xotirasini abadiylashtirish va tarixiy adolatni tiklash borasida keng ko‘lamli ishlar amalga oshirilmoqda. Shahidlar xotirasi xiyobonidagi Qatag‘on qurbonlari xotirasi davlat muzeyi to‘liq rekonstruksiya qilinib, ekspozitsiyasi boyitildi, zamonaviy texnologiyalar bilan jihozlandi. Raqamli tizimlar va sun’iy intellekt yordamida ko‘rgazmalarning ta’sirchanligi oshirildi.
Qoraqalpog‘iston Respublikasi va barcha viloyatlarda tashkil etilgan qatag‘on qurbonlari muzeylari ham zamon talablari asosida jihozlandi. Ularning fondlari dunyoning turli nuqtalaridan keltirilgan noyob hujjatlar va fotosuratlar bilan boyitilmoqda.
2021-2025 yillarda O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi tomonidan qatag‘on qurboni bo‘lgan 1 ming 200 dan ziyod yurtdoshimiz oqlandi. Joriy yilda sobiq mustabid tuzum davrida nohaq ayblanib, turli muddatlarga qamalgan yoki o‘limga hukm etilgan yana 161 nafar vatandoshimizning nomi oqlandi.
So‘nggi besh yilda jadid bobolarimiz merosini o‘rganishga bag‘ishlangan ilmiy-amaliy anjumanlar muntazam o‘tkazib kelinmoqda. Mustabid tuzumda nohaq qurbon bo‘lgan vatandoshlarimizning nomlari aniqlanib, ularning faoliyati, ilmiy va ijodiy merosi o‘rganilmoqda. Yuzlab, minglab fidoyi yurtdoshlarimiz haqidagi ma’lumotlar kitoblar, matbuot va ommaviy axborot vositalari orqali xalqimizga yetkazilmoqda.
Muloqotda o‘tgan asrning 80-yillarida ham minglab vatandoshlarimiz “paxta ishi”, “o‘zbek ishi” degan soxta ayblovlar bilan siyosiy qatag‘onga uchragani qayd etildi. 1983-1990 yillarda 40 ming nafar o‘zbekistonlik tergov qilinib, 5 ming nafari jinoiy javobgarlikka tortilgan. Bugun bu borada ham tarixiy adolat tiklanmoqda. Bunday ezgu ishlar izchil davom ettirilishi ta’kidlandi.
Davlatimiz rahbari dunyoda qurolli mojarolar va siyosiy qarama-qarshiliklar kuchayib, ular bizga yaqin mintaqalarga ham kirib kelayotgani tashvishli ekanini ta’kidladi. Bu yurtimizdagi tinchlikni qadrlash, yanada jips va hamjihat bo‘lib yashashni talab etadi.
– Bizning yo‘limiz – tinchlik, do‘stlik va hamkorlik yo‘li. O‘zbekiston ushbu yo‘ldan hech qachon ortga qaytmaydi, – dedi Prezident.
Bugun yurtdoshlarimiz dunyoning istalgan mamlakatiga emin-erkin borib kelmoqda, O‘zbekiston barcha davlatlar bilan tenglik asosida hamkorlik qilmoqda. Bu mustamlakachilik zanjirlari va “paxta qulligi”dan butunlay ozod bo‘lganimizning amaliy ifodasidir.
Hayot va kelajakni bilim hamda ma’rifat asosida qurish, uzoq-yaqin mamlakatlar bilan do‘stona hamkorlik qilish Yangi O‘zbekiston taraqqiyotining muhim sharti ekani ta’kidlandi. Buyuk jadid bobolarimiz bejiz millatni uyg‘oqlikka, bilim va ma’rifatga chaqirmagan. Ularning kurash va ma’rifat maktabi bugun ham g‘oyat dolzarb ahamiyatga ega.
Shu bois, yoshlarning sifatli ta’lim olishi, vatanparvar insonlar bo‘lib voyaga yetishiga katta e’tibor qaratilmoqda. So‘nggi o‘n yilda oliygohlar soni 77 tadan 205 taga yetkazildi, qabul kvotalari muntazam oshirib borildi. Jahondagi TOP-100 talikka kiradigan oliygohlarda 3 ming 500 dan ziyod farzandimiz ta’lim olmoqda. Maktab va maktabgacha ta’lim tizimlarida ham muhim o‘zgarishlar amalga oshirilmoqda.
– Yoshlarni milliy g‘urur asosida tarbiyalashga alohida ahamiyat berishimiz kerak. Milliy g‘urur – insonning qalbini, yuragini, butun vujudini kuch-g‘ayratga to‘ldiradigan qudratli kuch. Milliy g‘ururi bor odam hech qachon yengilmaydi, – dedi Shavkat Mirziyoyev.
Poytaxtimizda Islom sivilizatsiyasi markazi barpo etildi, Samarqanddagi Imom Buxoriy majmuasi butunlay qaytadan bunyod qilindi, Marg‘ilonda Burhoniddin Marg‘inoniy nomidagi markaz ishga tushirildi. Bular Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot yo‘li – tinchlik, do‘stlik va bunyodkorlik, bilim hamda ma’rifat yo‘li ekanini tasdiqlaydi.
So‘nggi o‘n yilda diniy-ma’rifiy sohada amalga oshirilgan islohotlar tufayli 100 mingdan ziyod yurtdoshimiz hojilik maqomiga ega bo‘ldi. Davlatimiz rahbari diniy jamoatchilik jamiyatda mehr-oqibat muhitini mustahkamlash, yoshlarga to‘g‘ri tarbiya berish jarayonlarida yanada faol ishtirok etishiga ishonch bildirdi.
– Bugun mana shu tabarruk maskanda turib, tinch-osoyishta hayotimiz, erishayotgan yutuqlarimiz uchun Yaratganga behisob shukronalar aytamiz. Mana shunday ozod va farovon kunlarni orzu qilib, armon bilan o‘tgan qahramon ota-bobolarimiz, jasur momolarimizning ruhlari shod bo‘lsin! Yurtimiz tinchlik, taraqqiyot va farovonlik diyori sifatida yanada gullab-yashnasin! Alloh taoloning o‘zi Vatanimizni panohida asrasin! – dedi Prezident.
Ulamolar qatag‘on qurbonlari va Vatan ozodligi yo‘lida jon fido etgan ajdodlarimiz ruhiga duo qilib, yurtimizdagi tinchlik-xotirjamlik, fayzu baraka barqaror bo‘lishini tiladilar.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati