Ko‘z ochib yumguncha umrimizning yana bir yili o‘tib, rahmat va mag‘firat, barakot oyi bo‘lgan Ramazon kirib keldi. Bu kunni mushtoq kutgan, bu oyning tashrifidan umidvor qanchadan-qancha insonlar ichida bizni ham omonlik va sihatlikda ushbu yangi Ramazon bilan siylagan Allohga cheksiz hamdlarimiz bo‘lsin.
Bu oyning fazilatlari, ta’riflarga sig‘mas xislatlari va mehribonchiliklarini o‘z ummatlariga ilingan Payg‘ambarimizga s.a.v. salovot va salomlarimiz bo‘lsin.
Ushbu muborak oyning imkoniyatlaridan oqilona foydalanib, bu oyni “mo‘minning mavsumi” deya g‘animat bilgan, olti oy Allohdan Ramazonga yetkazishini so‘rab yig‘lagan, yana olti oy esa Ramazonda tutilgan ro‘zalarini qabul bo‘lishligini so‘rab iltijolar qilgancha ushbu oydan gunohlari mag‘firat qilingan holatda chiqqan sahobalar va Allohning jamiki suyukli bandalariga Robbimizning rahmatlari yog‘ilsin.
Bu oyning fazilatlari va xosiyatlari, biz bilgan va bilmagan tuxfalarining sanog‘i behisob. Bir bugun ularga urg‘u bermoqchi yoki ro‘zaning farzligi haqida eslatmoqchi g‘am emasmiz. Chunki har yili Ramazon yaqinlashishi bilan bu ma’lumotlar takror va takror aytilganidan ko‘pchiligimiz Ramazon haqida, ro‘za haqida anchagina ma’lumotlarga egamiz. Bugun biz yil bo‘yi e’tibor bermaganimiz, aynan Ramazon oyining ro‘zasi tufayligina bizning jasadimizda sodir bo‘ladigan OCHLIK degan holatning dunyo va oxiratimiz uchun nechog‘lik foydali ekanligini eslatib qo‘ymoqchimiz xolos.
Avvalo Alloh uchun bo‘lgan ochlikda Allohning roziligi bor. Imom G‘azzoliy “Ihyoi ulumid-din” kitoblarida ushbu hadisni keltiradilar. Rosululloh s.a.v.: “Nafslaringizga qarshi ochlik va chanqoqlik bilan kurashinglar. Albatta bu ikkisining ajri Alloh yo‘lida jihod qiluvchining ajri kabidir ”, dedilar.
Qiyomat kunining shiddati va qo‘rqinchlaridan omonda bo‘ladi. Abu Hurayra r.a. aytadilar: Bir kuni Rosulullohning s.a.v. xuzurlariga kirdim va u zotni o‘tirib namoz o‘qiyotgan holatlarida topdim. Bas, u kishidan buning sababini so‘radim. U zot: “Ochlik sababli, turib namoz o‘qishga xolim yo‘qligidan o‘tirib namoz o‘qiyapman”, dedilar. Buni eshitib men yig‘ladim. Shunda Rosululloh s.a.v.: “Yig‘lama, ey Abu Hurayra! Albatta qiyomat kunining shiddati Allohdan savob umidida och yuruvchi kishiga yetmaydi”, dedilar. (Mansur rivoyati)
Alloh taoloning huzuridagi manzillarning afzalida bo‘ladi. “Alloh taoloning huzurida manzil jihatidan eng afzalingiz ochligi va tafakkuri uzunroq bo‘lganingizdir. Alloh yomon ko‘radigan kishilar esa har bir ko‘p uxlovchi va ko‘p yeb-ichuvchilardir” (G‘azzoliy)
Qalbning munavvar bo‘lishiga va shaytonning yo‘llarini toraytirishga sabab bo‘ladi. Nabiy s.a.v. aytadilar: “ Qalblaringizni ochlik va dag‘al libos kiyishlik bilan munavvar qilinglar. Albatta shayton insonning qon tomirlarida yuradi. Uning yo‘liniochlik bilan toraytiringlar”.
Yahyo ibn Mu’oz ar-Roziy aytadilar: “Vasvasa shaytonning urug‘idir. Agar unga yer va suv berilsa o‘sadi, agar bu ikkisi topilmasa qurib ketadi. Aytildi: “Yer nimayu, suv nima?”. Aytdilar: “To‘qlik vasvasa uchun yer, uyqu esa u uchun suvdir”.
Aytiladiki : “ Dunyoda ochlikni ixtiyor qilganlar, oxiratda to‘q bo‘ladilar. Bu dunyoda to‘q bo‘lgan insonlarning ko‘plari oxiratda och bo‘ladilar”.
Imom G‘azzoliy (r.a.) o‘zlarining “Ihyou ulumid-din” kitoblarida shunday deydilar: “ To‘q qorin ustiga ovqatlanish moxov kasalini keltirib chiqaradi”.
Imom Bayhaqiydan rivoyat qilingan bir hadisda aytiladi: “ Bir kunda ikki mahal ovqatlanish isrofdir. Va Alloh isrof qiluvchilarni suymas”.
Sahl ibn Abdulloh aytadilar: “ Oxirat talabida yurgan kishi uchun to‘qlikdan ko‘ra zararliroq narsani bilmayman”.
Boyazid Bistomiy hazratlaridan: “ Bu ulkan darajalarga nima sababidan yetdingiz?”, deb so‘rashdi. Shunda u zot: “ Och qorin va yalang‘och badan bilan”, deya javob berishdi.
Demak , ochlikning inson uchun dunyo va oxiratda foydalari katta ekan. Aytishadiki: “ Agar Fir’avn och bo‘lganda, xudolikni da’vo qilmagan bo‘lardi”.
Xulosa o‘rnida shuni aytmoqchimizki, ramazon oyi kelishi bilan ba’zi bir insonlar arzimagan bahonalar va bemorliklarini ro‘kach qilib ro‘za tutishdan o‘zlarini “ozod” qilib olishadi. Agar shunday kishilar ham ixlos bilan, ozgina sabr-toqat bilan, Alloh taolodan savob umidida bir oy ramazon ro‘zasini tutsalar, va mana shu odatni tark qilmagan holda yil bo‘yi ma’lum bir kunlarda ro‘za tutib ochlik hissini tuyib yursalar, ham oxiratlari uchun, ham bu dunyodagi xojatlarining ro‘yobi uchun, sog‘liqlari uchun ham foydali bo‘ladi. Eng asosiysi esa, Rosululloh s.a.v. aytganlaridek: “Bir banda Alloh yo‘lida bir kun ro‘za tutsa, o‘sha kungi ro‘zasi sababli Alloh uning yuzini do‘zaxdan yetmish yillik masofaga uzoq qiladi”. (Muttafaqun alayh)
Olmazor tumanidagi “Mevazor” masjidi imom-noibi: Yorbek Islomov
Sharqshunos tadqiqotchi M.Xadr tomonidan e’lon qilingan va keyinchalik taniqli olim O.Bolshakov tomonidan atroflicha tadqiq etilgan XI asr o‘rtalariga oid ikkita vaqf hujjati G‘arbiy Qoraxoniylar xoqonligining hukmdori Ibrohim Tamg‘achxon davriga taalluqlidir. O‘rta asrlar arab muarrixi Ibn Fuvatiyning guvohlik berishicha, Ibrohim faqihlarning qat’iy xulosasisiz biror kimsaga jazo tayinlamagan hamda hech kimning mol-mulkini musodara etmagan odil hukmdor timsoli bo‘lgan. Shu bois u Bag‘dod xalifasi Qoim tomonidan “Davlat tayanchi” hamda “Sharq va Chin podshohi” kabi oliy darajali unvonlar bilan sharaflangan.
Ushbu ma’rifatparvar hukmdor tashabbusi bilan Samarqand shahrida faoliyat boshlagan “Dor al-marzo”, ya’ni Bemorlar uyi shahar fuqarolari bilan birga musofirlar uchun ham bepul tibbiy yordam ko‘rsatuvchi yirik ijtimoiy markaz bo‘lgan. Vaqfnoma matnida mazkur dorushshifoning jo‘g‘rofiy o‘rni, ichki me’moriy tuzilishi, xizmatchilar safi, ularga ajratiladigan maosh hamda muassasani muttasil mablag‘ bilan ta’minlab turuvchi ko‘chmas mulklar tafsiloti bayon etilgan.
Tarixiy hujjatlarga ko‘ra, shifoxona Samarqandning gavjum savdo chorrahalaridan birida – So‘g‘d bozori va Zargarlar mahallasi tutashgan hududda qad rostlagan. Xastaxonaning kundalik xarajatlarini, bemorlarning to‘laqonli ovqatlanishi va zarur dori-darmonlar ta’minotini kafolatlash maqsadida xoqon o‘z shaxsiy mulki hisoblangan “Timi palos” karvonsaroyini hamda beshta yordamchi xona, uchta hujra va uch do‘kondan iborat savdo rastalarini vaqf mulki sifatida muassasa ixtiyoriga topshirgan. Vaqfnoma shartiga binoan, ushbu tijorat inshootlaridan tushadigan barcha ijara daromadlari muayyan hissalarga – teng yuz qismga taqsimlanib, shifo maskani ehtiyojlariga yo‘naltirilgan.
Mazkur maskanda faoliyat yuritgan mutaxassislar tarkibi va xizmat haqining taqsimlanish tartibi o‘sha davr jamiyatining ma’naviy va tabaqaviy qiyofasini anglashda qimmatli dalildir. Jumladan, umumiy tushumning yuz qismdan iborat hisobidan eng katta ulush – naq o‘n qismi bevosita bosh tabibga tayinlangan. E’tiborga molik jihati shundaki, shifoxonaning umumiy ma’muriy boshqaruvchisi va moliyaviy nazoratchisi bo‘lgan mutasarrifga sakkiz qism maosh ajratilgan. Ilm va amaliyot sohibi bo‘lmish hoziq tabibga ijrochi boshqaruvchidan yuqoriroq haq to‘langani qoraxoniylar jamiyatida yuqori malakali tibbiyot mutaxassislari mehnati yuksak qadrlanganini ko‘rsatadi. Bundan tashqari, muassasada qon oluvchi muolajachi – fassod, mohir pazandalar hamda xizmatchilar ham mehnat qilgan. Vaqf tushumidan alohida xizmatchiga besh qism, oshpazga uch qism maosh belgilangan.
Hujjatda xastalarning huquqlarini muhofaza qilishga ustuvor ahamiyat qaratilgan. Vaqfnoma talabiga ko‘ra, davolanayotgan kishilar xastalikdan butunlay forig‘ bo‘lguniga qadar ularni shifoxonadan chiqarib yuborish yoki bezovta qilish qat’iyan man etilgan. Shaharning yerlik fuqarosi va tashrif buyurgan musofirlar birdek bepul tibbiy ko‘mak olish huquqidan foydalangan. Bemor sog‘aygachgina o‘rnini boshqa muhtoj xastaga bo‘shatib berishi lozim bo‘lgan. Mazkur nizom talablarini o‘zgartirish yoki bekor qilish taqiqlanib, vaqf shartlarining abadiy kuchda qolishi muhrlangan.
Taniqli tarixchi va tangashunos olim Ye.Davidovich vaqfnomadagi pul muomalasiga oid tafsilotlarni tadqiq etar ekan, hujjat tasdiqlangan paytda Samarqandda amalda bo‘lgan tangalarning aniq qiymati qayd etilganini ta’kidlaydi. Unga muvofiq, bir misqol sof oltin qiymati aynan qirq yetti kumush dirhamga tenglashtirilgan. Hujjatda tangalar xarid quvvatining pasayishi, ya’ni pul qadrsizlanishi ehtimoliga qarshi maxsus muhofaza bandi kiritilgan bo‘lib, agar istiqbolda dirhamning bozor bahosi o‘zgarsa, xodimlarning ish haqi va shifoxona xarajatlari hujjat tuzilgan kundagi sof oltin o‘lchov mezoni bo‘yicha yangi muomaladagi dirhamlarda qayta hisoblab to‘lanishi shart qilib qo‘yilgan. Bu esa o‘rta asrlar huquqiy amaliyotida moliyaviy barqarorlikni asrash va muassasani moddiy tanazzuldan himoya qilishning ilg‘or tizimi mavjud bo‘lganini ko‘rsatadi.
Ibrohim tashabbusi bilan rasmiylashtirilgan ikkinchi vaqf hujjati Samarqandning “Bobulhadid”, ya’ni Temir darvoza mavzesida barpo qilingan madrasaga tegishlidir. Atrofida Xotun Malika maydoni va xonaqohlar joylashgan mazkur ta’lim dargohi ham talabalar va mudarrislar uchun moddiy sharoitlarni kafolatlagan. Agar davrlar o‘tib shifoxona yoki madrasa binolari tabiiy ofat yoki zamonlar evrilishi sabab yaroqsiz holga kelsa va ularni tiklash imkonsiz bo‘lib qolsa, vaqfnoma shartiga ko‘ra, ajratilgan ko‘chmas mulklarning barcha daromadlari abadiy ravishda Samarqanddagi beva-bechora va kambag‘al qatlam ehtiyojlariga sarflanishi belgilab qo‘yilgan.
Manbashunos olimlarning qayd etishicha, faqih Burhoniddin Mahmudning “Muhit al-Burhoniy” asari tarkibida saqlanib qolgan mazkur vaqf hujjatlari XI asrda Turonda shaharsozlik madaniyati, ijtimoiy institutlarni barqaror moliyalashtirish va tibbiy yordam tizimi yuqori darajada bo‘lganidan dalolat beruvchi muhim tarixiy yodgorlikdir. Ibrohim Tamg‘achxonning bu xayrli amali o‘zbek davlatchiligi tarixida ijtimoiy adolat va fuqarolar muhofazasi bosh mezon bo‘lganini namoyon etadi.
Alisher Egamberdiyev tayyorladi, O‘zA