14.02.2020 y. Aqidada adashmaylik!
Aqidada adashmaylik!
الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدَانَا لِهَٰذَا وَمَا كُنَّا لِنَهْتَدِيَ لَوْلَا أَنْ هَدَانَا اللَّهُ
وَالصَّلاَةُ وَالسَّلاَمُ عَلَى رسوله محمد وَعَلَى آلِهِ وَصَحْبِهِ أجمعين، أَمَّا بَعْدُ
Muhtaram jamoat! “Aqida” so‘zining o‘zagi lug‘atda “aqd” ya’ni “tugish”, “bog‘lash”, “mahkamlash” ma’nolarini anglatadi. “Aqida” so‘zining shar’iy atamasi esa “biror narsaga shak-shubhasiz darajada qat’iy ishonish”ga aytiladi. Demak, aqida qalbda sodir bo‘ladigan jarayon bo‘lib, u inson qalbidan ishongan, o‘zi uchun e’tiqod qilib olgan narsalarga aytiladi. Agar o‘sha qat’iy ishongan narsasi to‘g‘ri bo‘lsa, u to‘g‘ri aqida hisoblanadi. Agar noto‘g‘ri bo‘lsa, botil aqida sanaladi. Xuddi Ahli sunna val jamoa aqidasi – to‘g‘ri aqida va adashgan firqalar aqidasi esa – botil aqida deganga o‘xshab.
Aqida ilmi – oxiratda najot topishda ahamiyatli ekanligi sababli har bir kishi o‘rganishi vojib bo‘lgan ilmdir. Kimning aqidasi to‘g‘ri bo‘lsa, imoni to‘g‘ri bo‘ladi va oxiratda omonda bo‘ladi. Kimni aqidasi to‘g‘ri bo‘lmasa, buning aksi bo‘ladi.
Aqida ilmi inson hayotida odob-axloq, ibodat, oldi-berdi aloqalari va barcha ilmlardan muhimroq o‘rin tutadi. Chunki inson Islomni qabul qilgandan so‘ng, birinchi navbatda uning zimmasiga ibodatlarni o‘rganishdan ham avval aqida ilmini o‘rganish vojib bo‘ladi. Shuning uchun ham Payg‘ambarimiz sallallohu alayhi vasallam Muoz ibn Jabal raziyallohu anhuni Yaman ahliga elchi qilib yuborayotganlarida:
فليَكن أوَّل ما تدعوهم إليه أن يُوحدوا الله تعالى، فإذا عرَفوا ذلك، فأخْبِرهم أن الله فرَض عليهم خمس صلوات
(رواه الامام البخاري والامام الترمذي)
ya’ni: “Avvalo ularni Alloh taoloni bir deyishga chaqiring, qachon ular Allohni bir deb bilishsa, Alloh taolo ularga besh vaqt namozni farz qilganligini xabarini bering”, – deganlar (Imom Buxoriy va Imom Termiziy rivoyatlari).
Ushbu hadisi sharif aqidani naqadar ahamiyatli ekaniga dalolat qiladi. Chunki Rasululloh sallallohu alayhi vasallam Yaman ahlini namoz o‘qish va boshqa amallarni bajarishga buyurishdan avval, ularning aqidasini to‘g‘rilashga buyurdilar.
Aqida ilmi eng sharafli ilm hisoblanadi. Zero aqida ilmi orqali eng ahamiyatli va eng ulug‘ ma’lumotlarga ega bo‘linadi. Demak, ma’lumotlarning zarurati va sharofatliligiga qarab, ilmning sharafli ekanligi ma’lum bo‘ladi. Alloh taolo Qur’oni karimning Muhammad surasida shunday marhamat qiladi:
فَاعْلَمْ أَنَّهُ لآ إِلَـٰهَ إِلاَّ اللَّهُ وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ وَلِلْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مُتَقَلَّبَكُمْ وَمَثْوَاكُم
ya’ni: “Bas, (ey, Muhammad!) Allohdan o‘zga iloh yo‘q ekanini biling va o‘z gunohingiz uchun hamda mo‘min va mo‘minalar(ning gunohlari) uchun mag‘firat so‘rang! Alloh sizlarning (bu dunyodagi) kezadigan joylaringizni ham, (oxiratda) boradigan joylaringizni ham bilur” (19-oyat).
Ulamolarimiz mazkur oyati karimaning tafsirida shunday deydilar: “Ushbu oyatda Alloh taoloni yolg‘iz ekanini bilishga bo‘lgan buyruq istig‘for aytishga bo‘lgan buyruqdan oldin keltirilmoqda”. Bu esa Alloh taoloning yolg‘izligini bilish, ya’ni to‘g‘ri e’tiqodni shakllantirish qanchalar ahamiyatli ekaniga ishoradir. Shu sababdan ham Imom Shofeiy rahimahulloh: “Fiqhdan oldin aqida ilmiga buyurildik”, – deganlar. Imom Abu Hanifa rahmatullohi alayh esa: “Aqidada bilimdon bo‘lish fiqhiy ahkomlarda bilimdon bo‘lishdan afzalroqdir”, – deganlar.
Muhtaram azizlar! Eng avvalo, qalbda aqida asoslari o‘rnashmas ekan, shariat ahkomlarini bajarishdan foyda bo‘lmaydi. Zero, ulug‘ mashoyixlarimizdan So‘fi Olloyor aytganlaridek:
“Aqida bilmagan shaytona eldir,
Agar ming yil amal deb qilsa – yeldir”.
Imom Abu Mansur Moturidiy rahmatullohi alayhning yo‘nalishlariga ko‘ra imon bu – til bilan iqror bo‘lish va qalb ila tasdiqlashdir. Quyidagilarga imon keltirish vojib: 1. Alloh taologa; 2. Uning farishtalariga; 3. Kitoblariga; 4. Nabiylariga; 5. Oxirat kuniga; 6. Qadarning yaxshisi ham, yomoni ham Alloh taolodan ekaniga; 7. O‘lgandan keyin qayta tirilish bor ekaniga.
Imom Moturidiy rahmatullohi alayhning ta’kidlashlariga ko‘ra, amal imonning sharti hisoblanmaydi. Chunki Alloh taolo Qur’oni karimning juda ko‘p o‘rinda imonni alohida, amallarni alohida ajratib, shunday marhamat qiladi:
إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ
وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ
(سورة البقرة/277)
ya’ni: «Albatta, imon keltirgan, yaxshi ishlarni qilgan, namozni barkamol o‘qib, zakotni berganlar uchun Parvardigorlarining huzurida (maxsus) mukofotlari bordir…» (Baqara surasi 277-oyat).
Lekin shuni bilish kerakki, ulamolarimiz amalni imon shartlariga kiritishmagan bo‘lsalarda, imon taqozo qilgan shariat hukmlariga amal qilishni vojib deb bilganlar.
Qolaversa, ahli sunna va jamoa e’tiqodiga ko‘ra, agar biror kishi imon
keltirsa-yu, lekin amallarni to‘liq bajarmasa, u gunohkor mo‘min hisoblanadi va «ahli qibla» deya e’tirof etiladi. Alloh taolo Qur’oni karimda shunday degan:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَى اللَّهِ تَوْبَةً نَّصُوحًا عَسَىٰ رَبُّكُمْ أَن يُكَفِّرَ عَنكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ وَيُدْخِلَكُمْ جَنَّاتٍ
تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ
(سورة التحريم/8)
ya’ni: “Ey, imon keltirganlar! Allohga chin tavba qilingiz, shoyadki, Robbingiz sizlarning gunohlaringizni o‘chirib, ostida anhorlar oqib turadigan (jannatdagi) bog‘larga kiritsa!…”(Tahrim surasi 8-oyat).
Ushbu oyatda gunoh sodir etgan mo‘minlarga “Ey, imon keltirganlar” deya murojaat qilinishi gunoh qilish bilan kishi kofir bo‘lmasligiga yorqin dalildir.
Afsuski, hozirgi vaqtda dunyo musulmonlarini tashvishga solib turgan, nizoli yurtlarda sodir etilayotgan qonli voqealarga sabablardan biri ham aqidaviy masalalarni to‘g‘ri anglamaslikdir. Masalan, amalni imonning shartlari qatoriga kiritish bilan Islom shariatida buyurilgan amallarni bajarmayotgan yoki dinda qaytarilgan ishlarni qilayotgan kishilarni kufrda ayblab, ularning qonini to‘kish va mollarini talon-taroj qilishni halol deyish avj olmoqda. Buning oqibatida islom olamida qanchadan-qancha hunrezliklar, musulmonlarning, xatto yosh go‘daklarning xalok bo‘lishi bilan bog‘liq ayanchli voqealar sodir etilmoqda.
Albatta, bu fitnalarning asosiy sabablardan biri – jaholat, islom aqidasini to‘g‘ri anglamaslikdir!
Muhtaram jamoat! Aqida – dinni asosidir. Insonlarning solih amallarini qabul bo‘lishi shirk va kufrdan holi bo‘lgan sog‘lom aqidaga bog‘liqdir. Agar kishining aqidasi to‘g‘ri bo‘lmasa, qilgan amallari bekor bo‘ladi. Bu borada Alloh taolo Qur’oni karimda shunday marhamat qiladi:
لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ وَلَتَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ
(سورة الزمر/65)
ya’ni: “Qasamki, agar mushrik bo‘lsang, albatta, qilgan amaling behuda ketur va albatta, ziyon ko‘ruvchilardan bo‘lib qolursan!” (Zumar surasi 65-oyati).
Alloh taolo Qur’oni karimning An’om surasida esa shunday marhamat qiladi:
وَلَوْ أَشْرَكُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ
(سورة الأنعام/88)
ya’ni: “Agar mushrik bo‘lganlarida qilgan (savobli) amallari yo‘qqa chiqqan bo‘lur edi” (88-oyat).
To‘g‘ri aqidani o‘rganish insonni adashishdan, shirkdan va zalolatdan saqlaydi. aqidani bilmaslik esa insonning gumroh bo‘lib qolishiga sabab bo‘ladi. Ming afsuski, bugungi kunda ba’zan o‘tganlarni qabrini ziyorat qilish asnosida qabrdagilardan yordam so‘rash, qabrni tavof qilish, chiroq yoqish, daraxtlarga ip bog‘lash kabi xurofotlarni bajarish holatlariga guvoh bo‘lib qolamiz. Vaholanki, shariatimizda bu kabi amallardan qaytarilgan. Aslida qabrlar ziyoratidan Alloh taoloning roziligini, qalbni isloh etishni hamda o‘tganlarga duoyi xayrlar qilishni qasd qilinishi kerak.
Muhtaram jamoat! Hozirda Islom dini haqida bilimlarini oshirish maqsadida o‘qib-o‘rganayotgan, xususan internet tarmog‘idan foydalanayotgan yurtdoshlarimiz, ayniqsa yoshlarning soni ortib borayotgani ma’lum. Bu quvonarli holat, albatta. Ammo ana shu saytlarning barchasida ham aqidaviy masalalarda Ahli sunna val jamoa aqidasiga muvofiq fikrlar berilmaydi.
Aksincha ming yildan beri musulmonlarni birlashtirgan sof aqida asoslari borasida oddiy insonlarni shubhaga solish va o‘zining buzuq aqidasini tiqishtirishga urinadi. Jumladan, soxta salafiylar tomonidan Alloh taoloni huddi inson kabi “joni bor”, “qo‘li bor”, “yuzi bor” deya da’volarni qilib, aslida tilni tiyishlikka chaqirilgan masalalarda chuqur ketmoqdalar. Bu bilan ular “mujassimalik” (Allohni jism, deb e’tiqod qilish), “mushabbihalik” (Allohni bandasiga o‘xshash, deb e’tiqod qilish) kabi soxta aqidalarni singdirishmoqda. Vaholanki, bundan ming yil avval o‘tgan imom Moturidiy kabi ulamolarimiz aynan o‘sha mujassimalarga, mushabbihalarga ilmiy asosda raddiyalar berib, Alloh taologa nisbatan bunday noto‘g‘ri e’tiqodda bo‘lish zalolat ekanini ta’kidlaganlar.
Hijriy uchinchi asrning oxiri va to‘rtinchi asrning boshlarida yashab o‘tgan buyuk muhaddis va faqih Imom Abu Ja’far Tahoviy rahimahulloh ham bu haqda ogohlantirib, shunday deganlar:
"وَمَنْ وَصَفَ اللَّهَ بِمَعْنًى مِنْ مَعَانِي الْبَشَرِ فَقَدْ كَفَرَ، فَمَنْ أَبْصَرَ هَذَا اعْتَبَرَ، وَعَنْ مِثْلِ قَوْلِ الْكُفَّارِ انْزَجَرَ، وَعَلِمَ أَنَّهُ بِصِفَاتِهِ لَيْسَ كَالْبَشَرِ"
ya’ni: “Kim Alloh taoloni insonlarga xos bo‘lgan biron ma’no bilan sifatlasa, shaksiz kofir bo‘ladi. Buni anglagan inson ibratlanadi va kofirlarning so‘ziga o‘xshash gap-so‘zlardan tiyiladi hamda Uning (Allohning) sifatlari insonlarniki kabi emasligini biladi” (manba: "Al-Aqida at-Tahoviya" kitobi).
Rasululloh sallallohu alayhi vasallam o‘z ummatlarini Alloh taoloning sifatlari borasida g‘uluvga ketishdan qaytarib shunday deganlar:
تَفَكَّرُوا فِي خَلْقِ اللهِ، وَلَا تَفَكَّرُوا فِي اللهِ
(رَوَاهُ الامَامُ أَبُو نُعَيْم الإِصْبَهَانِيُّ فِي "حِلْيَةُ الأَوْلِيَاءِ" وَسَنَدُهُ حَسَنٌ)
ya’ni: “Allohning yaratgan mavjudotlari borasida tafakkur qiling, Allohning zoti haqida tafakkur qilmanglar”, – deganlar (Imom Abu Nuaym Isbahoniy rivoyati).
Muhtaram jamoat! Hozirda paydo bo‘lgan ba’zi toifalar Payg‘ambar alayhissalom maqtagan avvalgi uch asrda yashab, ta’lim olib, ummatga peshqadamlik qilgan Imom Abu Mansur Moturidiy va Imom Ash’ariy kabi ulamolarimizdan xato izlash payida bo‘lmoqdalar. Vaholanki, necha asrlardan buyon musulmon olami bir ovozdan imom Abulhasan Ash’ariy va Imom Abu Mansur Moturidiyni Ahli sunna val jamoaning aqida bo‘yicha imomlari deb tan olganlar.
Imom Muhammad Zohid Kavsariy rahimahulloh aytadilar:
"فالأشعري والماتريدي هما إماما أهل السنة والجماعة في مشارق الأرض ومغاربها، لهم كتب لا تحصى، وغالب ما وقع بين هذين الإمامين من الخلاف من قبيل الخلاف اللفظي
ya’ni: “Imom Ash’ariy va Imom Moturidiy — mashriqu mag‘ribda Ahli sunna val jamoa imomlaridir. Ularning ko‘p sonli kitoblari bor. Ular o‘rtasidagi farqli masalalar asosan lafziydir”.
Payg‘ambarimiz sallallohu alayhi vasallam bizga turli firqalar ko‘paygan paytda musulmonlarning katta jamoasini lozim tutishni ta’kidlab, shunday deydilar:
"فَإِذَا رَأَيْتُمُ اخْتِلَافًا فَعَلَيْكُمْ بِالسَّوَادِ الْأَعْظَمِ"
ya’ni: “Agar ixtilofni ko‘rsangiz, katta jamoani lozim tuting” (Imom Ibn Moja rivoyatlari).
Demak, hozirgi kungacha ham va hozirgi kunda ham katta jamoat – Imom Moturidiy va Imom Ash’ariylarning aqidada tutgan yo‘llari hamda fiqhda to‘rt mo‘tabar mazhab – hanafiy, molikiy, shofe’iy va hanbaliylarga muvofiq keladi. Mana shular Ahli sunna val jamoani tashkil etadi. Ahli sunna val jamoa ichida bulardan boshqa e’tiqodiy va fiqhiy mazhablar mavjud emas.
Alloh taolo barchalarimizni O‘zi rozi bo‘lgan haq yo‘lida bo‘lishimizga muvaffaq etib, aqidada adashishdan, turli firqalarga bo‘linishdan panohida asrasin!
Hurmatli azizlar! Ma’ruzamizning fiqhiy masalalar qismida tahoratdagi uchinchi farz bo‘lmish boshga mas'h tortish mavzusiga bog‘liq ba’zi hukmlar haqida suhbatlashamiz.
“Mas'h” so‘zi “silash”, “tekkazish” ma’nolarini ifodalaydi. Tahoratda boshning to‘rtdan biriga mas'h tortish – farz, boshning hammasiga mas'h tortish esa – sunnatdir. Boshga mas'h tortish uchun ho‘llangan qo‘l bilan quloq va bo‘yinga ham mas'h tortiladi. Uni kayfiyati quyidagichadir:
Ikki kaftiga suv olib, to‘kib tashlaydi va qo‘llarining xo‘li bilan boshiga bir marta mas'h tortadi. Mas'hni boshning oldi tomonidan orqaga qarab tortadi, ko‘rsatgich barmog‘i bilan qulog‘ining ichiga va bosh barmog‘i bilan qulog‘ining ustiga, kaftining orqa tomoni bilan bo‘yinga mas'h tortadi;
Mas'h tortmasdan turib mas'h tortish uchun ho‘llangan qo‘l bilan bosh kiyim yechilmaydi, balki avval bosh kiyimni yechib, keyin qo‘l ho‘llanadi;
Bo‘yinga mas'h tortishda qo‘llar tomoqqacha yetib kelmasligi kerak, balki bo‘yinning ikki tomoniga qo‘l barmoqlarining orqa tomoni tekkiziladi xolos, pastga tortilmaydi.
Salla, do‘ppi va shu kabilarga mas'h tortilmaydi. Ular sochga suv yetib borishiga to‘sqinlik qiladi. Ayol kishi ro‘moliga mas'h tortmaydi. Ro‘mol tagiga mas'h tortadi. (“Fatovoi hindiyya” va “Fathu bobil inoya” kitoblaridan).
Alloh taolo ibodatlarimizni mukammal ado etishimizga O‘zi muvaffaq etsin! Omin!
“TAKFIR” – MUSULMON JAMIYATINI ICHIDAN YEMIRUVCHI FITNA
Ayrim ilmsiz yoshlar eng nozik va qaltis masalalarni ko‘tarib, musulmonlar birligiga raxna solish bilan shug‘ullanmoqda. Dinda g‘uluvga ketib, g‘ayridinlar haqidagi oyat va hadislarni noto‘g‘ri talqin qilgan holda ularni musulmonlarni kofirga chiqarishga qurol qilmoqdalar. Bu juda ham xatarli va qaltis yo‘l. Bu yo‘lda ko‘pchilik toyilib, adashib ketgan. Shunday pallada yoshlarni xatarlardan ogoh etish har bir ziyoli, ma’rifatparvar insonning birlamchi vazifalari sirasiga kiradi.
“Takfir” tushunchasi “birovni kofirga chiqarish”, “kofir deb hisoblash” ma’nolarini anglatadi. Shariatimizda musulmon kishini aniq hujjat bo‘lmasdan “kofir” deb hukm qilish o‘ta xatarli bo‘lib, aslo mumkin emas.
Alloh taolo Qur’oni karimda bunday degan:
﴿ولا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقَى إِلَيْكُمُ السَّلامَ لَسْتَ مُؤْمِناً﴾
“...Sizga salom bergan kimsaga mo‘min emassan, demanglar” (Niso surasi, 94-oyat).
Demak, Alloh taolo bu oyati karimada shoshmashosharlik bilan birovning mo‘min emasligi haqida hukm chiqarishdan qaytarmoqda.
Shariatda musulmon insonni uning musulmon ekaniga qarshi dalil topilmagunicha musulmon deb hukm qilinadi. Mo‘min kishi iymon asoslarini ochiq inkor etishi yoki kufr kalimasini bilib turib, o‘zi xohlab talaffuz qilishi, Islomdagi qat’iy farz qilingan amallardan birini inkor qilishi yoki din shiorlaridan birini masxara qilishi bilan dindan chiqadi. Shunda ham darhol uning kofirligiga hukm chiqarilmaydi. Balki bu shar’iy masala bo‘lib, muftiy va qozilarning ishidir.
Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam “Laa ilaha illalloh, Muhammadur Rasululloh” deb turgan shaxsni kofirga chiqarish xatarini bir qancha hadislarida bayon qilganlar. Jumladan, Rasuli akram alayhissalom bunday dedilar:
ثَلاَثَةٌ مِنْ أَصْلِ الإِيمَانِ: الْكَفُّ عَمَّنْ قَالَ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَلاَ نُكَفِّرُهُ بِذَنْبٍ وَلاَ نُخْرِجُهُ مِنَ الإِسْلاَمِ بِعَمَلٍ.
«Uch narsa iymonning aslidandir. “Laa ilaha illalloh” degan kimsaga tegmaslik, uni gunohi tufayli “kofir” demaymiz, amali tufayli Islomdan chiqarmaymiz» (Imom Abu Dovud rivoyati).
Ushbu hadisi sharifda musulmon kishi boshqa dindoshiga nisbatan qanday munosabatda bo‘lishi borasida aniq hukm berilmoqda. Ya’ni haqiqiy mo‘min boshqa birodarini gunohi tufayli kofirga chiqarmasligi, qilgan amali sababli unga “mo‘min emas” degan so‘zni aytmaslik lozimligi uqtirilmoqda.
Yana bir hadisi sharifda Rasululloh sollallohu alayhi vasallam bunday deganlar:
وَمَنْ قَذَفَ مُؤْمِناً بِكُفْرٍ فَهُوَ كَقَتْلِهِ.
“Kim mo‘min kishini kofirga chiqarsa, uni o‘ldirgandek (gunohkor) bo‘ladi” (Imom Buxoriy rivoyati).
Ushbu hadisga sharh yozgan ulamolarimiz: «Musulmonni o‘ldirgan qotil qancha gunoh olsa, musulmon insonni “kofir” deb hukm qilgan kimsa ham xuddi shunday gunohkor bo‘ladi», deganlar. Vaholanki, musulmonni o‘ldirish qanday gunoh ekani haqida Alloh taolo bunday marhamat qilgan:
﴿وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِدًا فِيهَا وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَلَعَنَهُ وَأَعَدَّ لَهُ عَذَابًا عَظِيمًا﴾
“Kim bir mo‘minni qasdan o‘ldirsa, uning jazosi jahannamdir. Unda abadiy qolur. Unga Allohning g‘azabi va la’nati yog‘ilur. Va Alloh unga ulkan azobni tayyorlagandir” (Niso surasi, 93-oyat).
Kofirga chiqarishning xatari haqidagi mashhur hadisda Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam bunday deganlar:
أَيُّمَا امْرِئٍ قَالَ لأَخِيهِ: يَا كَافِر فَقَدْ بَاءَ بِهَا أَحَدُهُمَا إِنْ كَانَ كَمَا قَالَ وَإِلا رَجَعَتْ عَلَيْهِ.
«Agar kishi o‘z birodariga: “Ey kofir” desa, ikkisidan biri kofir bo‘ladi. Agar birodari haqiqatan ham kofir bo‘lsa, to‘g‘ri aytgan bo‘ladi, aks holda bu gapi kofir deguvchini o‘ziga qaytadi» (Imom Muslim rivoyati).
Shu ma’nodagi hadislarni yana ko‘plab keltirish mumkin. Ularning barchasida inson boshqa musulmonlarni kofirga chiqarishga shoshmasligi, ayblangan shaxs u aytganidek bo‘lmasa, o‘zi o‘sha sifatga doxil bo‘lib qolishi ta’kidlangan.
Rasulullohning ta’limlarini olgan sahobai kiromlar va ulardan keyingi ulamolarimiz ham musulmonni “kofir” deyishdan qattiq hazir bo‘lganlar. Chunki ular bu ishda katta gunoh borligi va bu gap o‘ziga qaytib qolishidan xabardor edilar.
Islom tarixidan ma’lumki, musulmonni gunohi sababli “kofir” deyishga birinchi bo‘lib jur’at etganlar xavorij firqasi bo‘ldi. Ular: “Mo‘min kishi gunoh ish qilsa, kofir bo‘ladi, Islomdan chiqadi”, dedi. Bora-bora xavorijlarning musulmonlarni kofirga chiqarishdan boshqa qiladigan ishlari qolmadi. Ularning shariatga zid bu ishlari musulmonlar orasida ixtilof va ziddiyatlarni chiqarib, qirg‘inbarot urushlarga, musulmonlarning qonlari to‘kilishiga olib keldi. Ulamolarimiz xavorijlarchalik Islomga katta zarar yetkazgan firqa bo‘lmaganini ta’kidlaydilar.
Afsuski, hozirgi kunda ham xavorijlarning g‘oyaviy izdoshlari chiqib turibdi. Zamonamiz xavorijlari ham qadimgi maslakdoshlaridan “o‘rnak” olib, fitna-fasod qilmoqdalar. Bularning ham, o‘tmishdagi maslakdoshlari kabi, musulmonlarni ayblashdan boshqa “g‘am”lari yo‘q. Bular iloji boricha ko‘proq musulmonni gunohi sababli kofirga chiqarishni o‘zlarining bosh vazifalari deb biladilar.
Ayni paytda bular ijtimoiy tarmoqlardan foydalangan holda davlat rahbarlaridan boshlab, o‘zlariga hamfikr bo‘lmagan har bir musulmonni osongina kofirga chiqaradilar. Ularning soxta fatvolarida hozirda musulmonman deb yurganlarning ko‘pchiligi mushrik va kofir bo‘lib ketgan, deyiladi (Alloh asrasin!). Ularning bu soxta “fatvosi”ning puch ekaniga Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamning yuqorida zikri kelgan hadislaridagi: “Musulmonni gunohi tufayli kofir demaymiz”, degan qoidaning o‘zi kifoya qiladi.
Boshqa bir hadisi sharifda Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam aytadilar: “Kim biz o‘qigan namozni o‘qisa, qiblamizga yuzlansa, biz so‘ygan narsalardan yesa, u musulmondir. Bizga nima huquq bo‘lsa, unga ham shu huquq va bizga nima majburiyat bo‘lsa, unga ham shu narsa majburiyatdir” (Imom Buxoriy, Imom Muslim rivoyati).
Mashhur sahoba Jobir ibn Abdulloh roziyallohu anhudan bu masala borasida so‘raldi: «“Gunohlardan birortasini kufr, shirk yoki nifoq deb bilarmidinglar? U: “Alloh saqlasin! Biz gunoh qilgan kishini gunohkor mo‘min deb bilamiz”, dedi» (“Majma’uz zavoid va manbaul favoid”).
Ahli sunna val jamoa e’tiqodiga ko‘ra, barcha ulamolar bir ovozdan harom ish qilgan kishi, modomiki uni halol sanamas ekan, kofirga chiqarilmaydi, balki fosiq, gunohkor bo‘ladi, deydilar.
Qolaversa, mazhabboshimiz Imomi A’zam rahmatullohi alayh “Fiqhul akbar” kitobida bunday degan:
وَلاَ نُكَفِّرُ مُسْلِمًا بِذَنْبٍ مِنَ الذُّنُوبِ وَاِنْ كَانَتْ كَبِيْرَةً اِذَا لَمْ يَسْتَحِلَّهَا.
“Musulmon kishi katta gunohlardan birini qilsa ham, modomiki o‘shani halol sanamasa, kofirga chiqarmaymiz”.
Buyuk muhaddis olim Abu Ja’far Tahoviy Hanafiy “Aqidatu-Tahoviya” asarida bunday deganlar: “Qibla ahllarining birontasini gunohi sababli, modomiki uni halol sanamas ekan, kofirga chiqarmaymiz”.
Bu masalada Mulla Ali Qoriy rahmatullohi alayh bunday deganlar:
قَالَ عُلَمَاؤُنَا: إِذَا وُجِدَ تِسْعَةٌ وَتِسْعُونَ وَجْهًا تُشِيْرُ إِلَى تَكْفِيْرِ مُسْلِمٍ وَوَجْهٌ وَاحِدٌ إِلَى إِبْقَائِهِ عَلَى إِسْلاَمِهِ
فَيَنْبَغِي لِلْمُفْتِي وَالْقَاضِي أَنْ يَعْمَلاَ بِذَلِكَ الْوَجْهِ.
Ulamolarimiz aytadilar: “Agar (biror so‘z yoki ish ustida) musulmonni kofir deyishga dalolat qiladigan to‘qson to‘qqizta dalil bo‘lsa-yu, musulmon deb bilishga dalolat qiluvchi birgina dalil bo‘lsa, muftiy va qozilar uchun o‘sha bitta dalilni olish lozim bo‘ladi” (“Sharhush shifo”).
Ammo hozirgi kundagi adashgan kimsalar bu masalada: “Mo‘min deyish uchun to‘qson to‘qqizta dalil bo‘lsa-yu, kofir deyish uchun birgina dalil bo‘lsa, to‘qson to‘qqiztasini chetga surib qo‘yib, o‘sha bir dalilni olish kerak”, deyishgacha borib yetdilar. Bu esa barcha ahli sunna ulamolarimizning tutgan yo‘llariga butunlay ziddir.
Hozirgi kundagi musulmonlarni kofirga chiqaruvchilarning asosiy xatolari – dinni puxta bilmaslik, oyat-hadislarni yengil-yelpi tushunish, mo‘tabar mujtahid ulamolar, mufassirlar va hadislarga sharh yozgan buyuk olimlarning so‘zlarini bilmasliklari yoki bilsalar ham, e’tiborga olmasliklaridir. Misol uchun ayrim johil toifalar
﴿فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ وَاشْكُرُوا لِي وَلَا تَكْفُرُونِ﴾
“Bas, Meni eslangiz, sizni eslarman. Va Menga shukr qilingiz, kufr qilmangiz” (Baqara surasi, 152) oyatidagi وَلَا تَكْفُرُونِ degan joyini “Menga kofir bo‘lmanglar” deb tafsir qilishadi. Ya’ni, gapni kofirlikka buradilar.
Vaholanki, biror mufassir bu so‘zni “kufr” deb tafsir qilmagan, balki, “noshukrlik” deb tafsir qilganlar. Masalan, Imom Qurtubiy buni shunday tafsir qilgan: فَالْكُفْرُ هُنَا سَتْرُ النِّعْمَةِ ya’ni, “bu joydagi “kufr” so‘zi Alloh bergan ne’matni yashirish – noshukrlik qilishdir”, degan.
Bunday misollarni Qur’oni karim va hadisi shariflardan ko‘plab keltirish mumkin.
Shunday ekan, Qur’oni karimda yoki hadisi shariflarda “kufr” so‘zi yoki unga o‘zakdosh kalimalar kelganda, undan faqat kofirlik nazarda tutilgan deb tushunmasdan, balki mo‘tabar mufassir va muhaddis ulamolarimizning tafsir va sharhlariga qarab xulosa chiqarishimiz shart bo‘ladi.
Xulosa o‘rnida shuni aytish mumkinki, musulmonni kofirga chiqarishga hech kimning haqqi yo‘q. Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam, sahobai kiromlar, tobeinlar va ularga ergashgan ulamolarimiz gunohkor musulmonlarni murtad yoki kofirga chiqarmaganlar.
Shunday ekan, musulmon shaxs o‘zini sunnatga hamda salafi solihlar yo‘liga ergashishini da’vo qilar ekan ularning yo‘lini mahkam tutishi lozim.
O‘tkirbek Sobirov
O‘zbekiston musulmonlari idorasi mas’ul xodimi
Toshkent islom instituti o‘qituvchisi
