Ba’zi kishilar Aleksandr Makedonskiy bilan Iskandar Zulqarnaynni ikkalasi bitta shaxs deyishsa,ayrim kishilar esa Iskandar Zulqarnaynni Aleksandr Makedonskiyga hech qanday aloqasi yo‘q deyishadi.

 Avval Aleksandr Makodonskiy haqida so‘z yuritadigan bo‘lsak, u tarixiy shaxsdir. Tarix sahifalaridan ma’lumki,miloddan avvalgi 360 yilda Makedoniyada Filip (II)taxtga o‘tiradi. Miloddan  avvalgi 336 yilda Filip (II) o‘ldiriladi va uning 20 yoshli o‘g‘li Aleksandr otasining taxtini egallaydi. Aleksandr Makedonskiy   Kichik Osiyo, Suriya, Falastin, Finikiya, Misr yerlarini qo‘lga kiritadi. Aleksandr Makedonskiy  Afg‘onistonning janubiy tomonlarini egallab,Hindiqush tog‘lari orqali O‘rta Osiyoga ham kirib keladi. O‘rta Osiyodagi  Baqtriya, So‘g‘diyona, Marg‘iyonani egallaydi. Miloddan avvalgi 324-327 yillarda u Hindistonni zabt qiladi. Aleksandr Makedonskiy miloddan avvalgi 323 yilda vafot etadi.

  Iskandar Zulqarnayn  haqida esa  “Qur’oni Karim”ning  “Qahf” surasi 83-98-oyatlarida shunday deyiladi: “ ( Ey Muhammad) Sizdan Zulqarnayn haqida so‘raydilar. Ayting: “ Men sizlarga u haqdagi xabarni hozir o‘qib berurman”. Darhaqiqat, Biz un (Zulqarnayn) ga bu yer yuzida martaba berdik va ( istagan) barcha narsasiga yo‘l (imkoniyat) ato etdik. Bas, u (avval G‘arbga qarab) yo‘l oldi. ( Ketayotib) Quyosh botadigan joyga yetgach, uning (quyoshning) bir loyqa ( yoki qaynoq) buloq(orti)ga botayotganini ko‘rdi va (buloq) oldida bir qavmni uchratdi. Biz:“Ey Zulqarnayn! Yo (ularni) azobga duchor qilursan yoki ularga yaxshi muomilada bo‘lursan”, -dedik. U aytdi:“ Zulm qilgan kimsani, albatta, azoblagaymiz. So‘ngra Parvardigoriga qaytarilgach, U zot uni yanada xunuk azob bilan azoblagay. Endi iymon keltirib ezgu ish qilgan kishiga kelsak, uning uchun go‘zal mukofot ( jannat) bo‘lur. Biz ham unga ishimizdan osonlarini buyururmiz”. So‘ngra, u (sharqqa qarab) yo‘l oldi. (Ketayotib) quyosh chiqadigan joyga yetib borgach, uning(quyoshning) bir qavm uzra chiqayotganini ko‘rdi. Biz ular uchun undan (quyoshdan to‘suvchi)  biron parda qilmagan edik. (Uning ishi)  shunaqa. Albatta, Biz  uning huzuridagi ilmlarni ihota qilib olganmiz. So‘ngra, u yana yo‘l oldi. (Ketayotib) ikki tog‘ o‘rtasiga yetib kelgach, u (tog‘lar ortida) biron gapni sira  anglay olmaydigan qavmni uchratdi. Ular: “Ey Zulqarnayn! Albatta, (shu tog‘lar ortidagi) Ya’juj va Ma’juj (qabilalari)Yer yuzida buzg‘unchilik qilguvchilardir. Bizlar senga bir (miqdor) haq to‘lasak, biz bilan ularningo‘rtasiga bir to‘g‘on qurib berurmisan?” -dedilar.   (Zulqarnayn) aytdi: “ Rabbim menga ato etgan narsalari  sizlar beradigan narsadan yaxshiroqdir. Bas, sizlar menga kuch-quvvat bilan yordam beringiz, toki men sizlar bilan  ularning ( Ya’juj va ma’jujning) o‘rtangizga bir to‘siq (to‘g‘on)  bino qilay. Sizlar menga temir parchalarini keltiringiz, to (parchalari) ikkala tog‘ yonbag‘irlari  bilan barobar bo‘lgach, (olovga) dam uringiz!”-dedi.  Bas, qachon u ( temir-tersaklarni) olovga aylantirgach (eritgach) , dedi:             “ Menga eritilgan mis ham keltiringiz, toki uning( temir parchalarining) ustidan quyay! Ana, endi ular (Ya’juj va ma’jujlar) uning ( to‘siqning) ustiga chiqishga ham, uni teshib o‘tishga ham qodir bo‘lmay qolishdi. “Bu Rabbim (tomoni)dan bo‘lmish bir marhamatdir.               Endi, qachonki, Rabbimning (Ya’juj va Ma’juj chiqadi, deb) va’da qilgan vaqt kelganida       ( Qiyomat oldidan), O‘zi u(to‘siq)ni tep-tekis qilib qo‘yar. Rabbimning va’dasi haqdir”, -dedi u [1]”.

                   Bu oyatlarning tafsiri haqida Shayx Usmonxon Alimov muftiy hazratlari o‘zlarining “ Tafsiri Irfon” kitoblarida: “Alloh taolo Zulqarnaynga yer yuzida saltanat, mol-dunyo, qo‘shinlar va boshqa katta imkoniyatlarni bergan edi. U mag‘rib(kun botar tomon) va mashriq ( kun chiqar tomon) orasida kezgani uchun unga Zulqarnayn ( ikki shoxli) deb laqab berilgan. Shuningdek, Alloh taolo unga hukm yuritish, imorat qurish va obodonchilik, davlatni mustahkam tutish kabi ishlarning sababini ham o‘rgatgan edi[2]”deb yozadilar.  

           Qur’oni Karimda berilgan Iskandar  Zulqarnayn bilan makedoniyalik Aleksandr Makedonskiy o‘rtasida bir qancha farqlar bor.Shu farqlardan ayrimlarini keltiramiz.

                       “ Qur’oni Karim”da qissasi berilgan Iskandar Zulqarnayn Allohning yagonaligiga iymon keltirgan, solih inson bo‘lgan. Aleksanr Makedonskiy haqida esa bu narsalar tarixiy manbalarda bayon qilinmagan. Bu haqda “Tafsiri Irfon”da shunday deyiladi: “ Makka mushriklarining Rasululloh sollallohu alayhi vasallamdan so‘ragan narsalari ichida g‘or egalari va ruhdan tashqari Zulqarnayn ham bor edi.Zulqarnaynning shaxsi, uning qayerda va qachon yashagani, borgan joylari, qilgan ishlari haqida juda ko‘p gaplar, faraz-taxminlar bor. Ulardan ayrimlari tafsir kitoblarimizda ham keltirilgan. Ammo bularni hech kim aynan Qur’onda zikr etilgan Zulqarnayn haqida, deb uzil-kesil aytolmaydi. Masalan, ba’zilar“ Qissadagi Zulqarnayn Makedoniyali Iskandar”, deyishgan.  Bu gap xatodir, chunki makedoniyali Iskandar Allohning yagonaligiga ishongan mo‘min bo‘lgan emas, Qur’ondagi Zulqarnayn esa mo‘min odamdir[3]”. Va yana Shayx Abdulaziz Mansur  “ Qur’oni Karimning tarjima va ma’nolari” kitoblarida: “ Qur’onda zikr etilgan Zulqarnaynning ismi Iskandar bo‘lib, Sulaymon (a.s.) kabi dunyoni egallagan hukmdorlardandir. O‘tmishda kofirlardan ham ikki podshoh - Namrud va Buxtunassir dunyoga hukmdor bo‘lishga urunib ko‘rgan, deyiladi. Zulqarnaynning payg‘ambar yoki valiy yoxud podshoh ekanida ixtilof bor. Ali (rz.): “ U solih banda bo‘lgan va Alloh unga yer podshohligini, ilm va hikmatni ato etgan. Alloh yo‘lida boshiga urilgan zarbadan ikki bor o‘lib tirilgani uchun unga “zulqarnayn”, ya’ni “ ikki shoxli” laqabi berilgan”, deganlar[4]” deb yozadilar. 

 Aleksanr Makedonskiy Iso payg‘ambar tug‘ilishlariga yaqin davrlarda yashagan.                   “ Qur’oni Karim”da qissasi berilgan Iskandar Zulqarnayn esa Ibrohim alayhissalom davrida yashagan. Bu haqda ham “ Tafsiri Irfon”da: “ Ibn Hajar Asqoloniy “ Fathul-Boriy”da shunday yozadi: “ Ulkan tobe’in faqihlardan Ubayd ibn Umar yo‘lidan rivoyat qilinishicha, Zulqarnayn piyoda haj qilgan va uning xabarini eshitgan Ibrohim alayhissalom Zulqarnaynga peshvoz  chiqqanlar”. Abdulloh ibn Abbosdan ( roziyallohu anhumo) rivoyat qilinishicha, “ Zulqarnayn Masjidul-Haromga kirgan, Ibrohim alayhissalom uning qo‘lini olib ko‘rishgan”. Ibn Hishom yozadi: “ Ibrohim alayhissalom bir masalada Zulqarnayndan hukm so‘radi, Zulqarnayn unga hukm chiqarib berdi[5]”. Ibn Hajar aytadi: “ Mazkur rivoyatlar bir-birini tasdiqlab-quvvatlab kelyapti”.  Yana bu haqda Ibn Kasirning “ Tafsirul-Qur’onil-a’ziym” nomli kitoblarida shunday deyiladi:              “ Iskandar Zulqarnaynni rumlik deyuvchilarning dalillari kuchsizdir. Rumlik Iskandar  Filis ( Filip )  o‘g‘li Maqduniy ( makedoniyalik)dir.  Qur’onda  kelgan Zulqarnayn to‘g‘risida Azroqiy  bunday deydilar: “ (Iskandar Zulqarnayn)  Baytullohni Ibrohim (s.a) bilan birga  tavof qilgan,  vaziri Xizr a.s. bo‘lgan.  Iskandar Maqduniyning vaziri esa mashhur faylasuf Aristotoliy (Aritotel)  bo‘lgan. U (Aleksandr Makedonskiy) Iso alayhissalomdan oldin,  miloddan oldingi (336-323)  yillarda hukmronlik qilgan [6]”.  

                     Aleksandr Makedonskiy makedoniyalik bo‘lib, Iskandar Zulqarnayn esa rivoyat qilinishicha misrlik bo‘lgan. Bu haqda “ Tafsiri Irfon”da:  “Ibn Is'hoq shunday yozadi: “ Menga o‘tganlarning ilmidan olib, ajamlardan rivoyat qiladigan odamlardan birining aytishicha, Zulqarnayn misrlik kishi bo‘lib, ismi Marzubon ibn Marzuba Yunoniydir. U Yunon ibn Yofas ibn Nuhning avlodidan bo‘lgan[7]” deyiladi. 

                 Aleksandr Makedonskiy miloddan oldingi 356 yilda tug‘ilib, 33 yoshida o‘z davlatining yangi poytaxti Bobilda vafot etgan bo‘lsa, “ Qur’oni Karim”da qissasi berilgan Iskandar Zulqarnayn  “ Iskandariya” shahrini barpo qilgan. “Tafsiri Irfon”da:  “ Ibn Hishom esa bunday deydi: “ U (Zulqarnayn) ning ismi Iskandardir, Iskandariyani barpo qilgan odam shu. Shuning uchun unga nisbat berilib, “ Iskandariya” deyilgan”                 ( Siyratun-Nabaviya) [8]” deyiladi. 

                      Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf hazratlari ham Aleksandr Makedonskiy Iskandar Zulqarnayn emasligiga o‘zlarining “ Zikr ahlidan so‘rang” kitoblarida shunday javob beradilar: “ Misol uchun, ba’zilar: “ Qissadagi Zulqarnayndan murod makedoniyalik Iskandar” deyishgan.  Bu gap umuman noto‘g‘ri, chuki u mushrik odam bo‘lgan, butlarga, yulduzlarga sig‘ingan. Makedoniyalik Iskandrning nomi Aleksandr Makedonskiy bo‘lib, taxminan miloddan 330 yil oldin o‘tgan va Arastuning shogirdi bo‘lgan. Dunyoning ko‘p yerlarini ishg‘ol qilgan, Forsda urush olib borgan. Podshoh Doroni yengib uning qiziga uylangan va hokazo.  Imom Shavkoniy ushbu ma’lumotlarga xulosa yasab, Aleksandr Makedonskiy Qur’oni Karimdagi Zulqarnayn degan gapga raddiya beradi: “ Bu juda ham mushkul! Chunki u kofir bo‘lgan. Arastuning shogirdi bo‘lgan, ko‘rinib turibdiki, Zulqarnayn solih banda bo‘lgan.  Alloh unga keng mulkni bergan va bunga Qur’on ishora qilgan”.  Zulqarnayn mag‘rib va mashriqning  chekka joylarigacha borgan, Yajuj va Ma’juj qavmiga yo‘liqib, ularni to‘g‘on bilan to‘sib qo‘ygan.Aleksandr Makedonskiyni mazkur narsalarning birortasiga  muyassar bo‘lgani tarixda ma’lum emas. “Zulqarnaynning Aleksandr  Makedonskiy bilan chalkashtirilishiga asosiy sabab, arablarning Aleksandrni arabchalashtirib Iskandar deb atashganlari bo‘lgan” deyishadi ba’zi mutaxasisilar[9]”.

                 Yuqorida bayon qilingan farqlarga asosan biz “ Qur’oni Karim” da qissasi keltirilgan Iskandar Zulqarnayn bilan makedoniyalik Aleksandr Makedonskiy bitta shaxs emas, balki ular alohida-alohida shaxs degan xulosaga kelamiz. 

                                      Ruhiddin AKBAROV,

Qarshi tumani “ Akbar xalifa eshon ibn Muxtor” masjidi imomi.

[1] Shayx Abdulaziz Mansur. Qur’oni Karim ma’nolarining tarjima va tafsiri. “ Toshkent Islom universiteti” nashriyot-matbaa birlashmasi. Toshkent. 2018. 302-304-betlar.

[2] Shayx Usmonxon Temurxon Samarqandiy. “ Tafsiri Irfon ”. Toshkent. “ Sharq ” nashriyoti. 2019. 3-jild. 158-159-betlar.

[3] Shayx Usmonxon Temurxon Samarqandiy. “ Tafsiri Irfon”. Toshkent. “ Sharq” nashriyoti. 2019. 3-jild. 158-159-betlar.

[4] Shayx Abdulaziz Mansur. Qur’oni karim ma’nolarining tarjima va tafsiri. “ Toshkent Islom universiteti” nashriyot-matbaa birlashmasi. Toshkent. 2018. 303-bet.

[5] Shayx Usmonxon Temurxon Samarqandiy. “ Tafsiri Irfon”. Toshkent. “ Sharq” nashriyoti. 2019. 3-jild. 158-159-betlar.

[6] Ibn Kasir “ Tafsirul-Qur’onil-a’ziym”. “ Dorul-ma’rifa” Bayrut. 1989. 40-41-betlar.

[7] Shayx Usmonxon Temurxon Samarqandiy. “ Tafsiri Irfon”. Toshkent. “ Sharq” nashriyoti. 2019. 3-jild. 158-159-betlar.

[8] Shayx Usmonxon Temurxon Samarqandiy. “ Tafsiri Irfon”. Toshkent. “ Sharq” nashriyoti. 2019. 3-jild. 158-159-betlar.

[9] Shayx Muhammad Sodiq Muhmmad Yusuf. “ Zikr ahlidan so‘rang ”. “ Hilol-nashr” nashriyoti. 2018. 2-jild. 40-41-betlar.