PAYG‘AMBARIMIZ SALLALLOHU ALAYHI VASALLAMDAN TABARRUK
“Tabarruk” arabcha so‘z bo‘lib, lug‘atda “barakani talab qilish”; shar’iy istilohda esa, “Alloh taolodan bir narsa sababli yaxshilikni istash”ni bildiradi.
Payg‘ambarimiz sallallohu alayhi vasallamdan qolgan muborak narsalar (kiyim, taom, sharob, idish, soch-soqol, namoz o‘qigan joylari va hokazo)ni tabarruk qilishga ulamolarimiz ittifoq qilganlar. Sahobai kiromlar shunday qilganliklari haqida bir qancha hadisi sharif va siyrat kitoblarida ko‘plab ma’lumotlar bayon qilingan. Quyida ulardan ba’zilarini keltiramiz.
Tahorat suvlarining tabarruk qilinishi. Rasulullohning muborak badanlariga tekkan narsani tabarruk qilishga o‘ta haris bo‘lgan sahobai kiromlar U Zot sallallohu alayhi vasallamning tahorat suvlarini talashishardi. Yetmay qolganlar suvdan nasibador bo‘lgan sahobalar qo‘lidagi namlikni tabarruk qilishgan. Tarixdan ma’lumki, Makka mushriklari elchisi Urva ibn Mas’ud as-Saqafiy Hudaybiya sulhi kuni sahobalarning Rasululloh sallallohu alayhi vasallamga bo‘lgan munosabatlarini, U Zotni qanday hurmat-ehtirom qilishlarini diqqat bilan kuzatgach va qavmiga qaytib borgach shunday dedi:“(Ey qavmim), qasamki, men ko‘p podshohlar, jumladan, Qaysar, Kisro va Najoshiy huzurida bo‘lganman. Allohga qasamki, biron bir podshohning ayonlari Muhammadning as'hobi Uni ulug‘laganidek ulug‘laganini ko‘rmaganman. Qasamki, agar bir ishga buyursa, uni ado etishga shoshilishadi. Tahorat qilsa, tahoratiga suv berishga (yoki tahoratidan ortgan suvni) talashib, urishib ketgudek bo‘ladilar. U gapirsa, ovozlarini chiqarmay, jim quloq solishadi. Uni hurmat qilganlaridan yuziga tik boqishmaydi” (Shu mazmundagi hadisni Imom Buxoriy rivoyat qilgan).
“Avnul ma’bud” nomli kitobda bunday deyiladi: “Buzoa qudug‘i atrofida yashaydiganlardan birortasi xastalansa, quduq suvi bilan yuvingin, unga Rasulullohning tahorat suvlari tushgan, deyilardi. Bemor yuvingandan so‘ng go‘yo kishandan xalos bo‘lgandek o‘zini yengil his qilardi”.
Mo‘yi muboraklarining tabarruk qilinishi. Sahobai kiromlar suyukli Payg‘ambarimiz sallallohu alayhi vasallamning muborak mo‘ylaridan bir tola bo‘lsa ham olish g‘amida edilar. Anas ibn Molik raziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: “Men Rasululloh sallallohu alayhi vasallam sochlarini sartarosh olayotganini ko‘rganman. As'hoblari atroflarida aylanib turishardi. Biror sochlari yergacha yetmas, albatta, bir sahobiy qo‘liga tushardi” (Imom Muslim rivoyatlari).
“Sahihi Buxoriy” kitobida quyidagi rivoyat kelgan: “Ummu Salama raziyallohu anho onamiz Payg‘ambarimizning muborak sochlaridan bir nechtasini idishda saqlar edilar. Sahobai kiromlardan qaysilari bemor bo‘lsalar, bir idishga suv to‘ldirib onamizning huzuriga kelardi. Shunda onamiz Payg‘ambarimizning muborak sochlarini suvga botirib berar edilar. Bu tabarruk suvni ichgan sahobiy Allohning qudrati bilan shifo topardi”.
Xolid ibn Valid raziyallohu anhu Yarmuk urushida bosh kiyimlarini yo‘qotib qo‘ydilar. Topilgandan keyin: “Buni yaxshi ko‘rishim sababi shuki, Rasululloh umra qilib bo‘lib sochlarini oldirdilar. Sahobalar mo‘yi muborakdan nasibador bo‘lish uchun shoshishdi. Men hammadan o‘zib, Payg‘ambarimiz sallallohu alayhi vasallamning peshona sochlariga erishdim va uni shu bosh kiyimim ichiga qo‘ydim. U bilan qaysi jangga kirgan bo‘lsam, mo‘yi muborak barakotidan Alloh taolo menga g‘alabani nasib qilgan”, deb aytdi.
Taomlarining tabarruk qilinishi. Sahobai kiromlar Payg‘ambarimiz sallallohu alayhi vasallamdan qolgan taomni yeyishda bir-birlari bilan musobaqalashardi. Bunga quyidagi rivoyat misol: “Sahl ibn Sa’d raziyallohu anhu aytadilar: “Rasulullohga ichimlik olib kelindi. Undan ichdilar. O‘ng taraflarida yosh yigit Ibn Abbos, chap taraflarida esa katta yoshli sahobalar o‘tirishgandi. Rasululloh Ibn Abbosdan chap tarafdagi katta yoshli sahobalarga o‘zlaridan qolgan suvni birinchi uzatishni so‘radilar. Ibn Abbos esa: “Yo Rasululloh, sizdan menga keladigan nasibani hech kimga bera olmayman”, deb uzr aytdi. Shundan keyin Payg‘ambarimiz suvni Ibn Abbosga uzatdilar”.
Mazkur mavzuda so‘z ketar ekan, Payg‘ambarimiz Madinaga yangi borganlarida Abu Ayyub Ansoriy raziyallohu anhu uyida mehmon bo‘lganlari yodga tushadi. U Zotni yo‘qlab har tarafdan Abu Ayyubnikiga taom kelar, xonadon sohiblari ham ovqat tayyorlashardi. Payg‘ambarimiz huzurlaridan qaytib chiqqan yegulikning muborak barmoqlari tekkan joyidan Abu Ayyub va xotini tabarrukona yeyishardi. Ulamolarimiz shu rivoyatni dalil keltirib, ulug‘ ustozlardan qolgan taomni tabarruk qilib yeyish joiz ekanligini aytadilar.
Muborak liboslarining tabarruk qilinishi. Sahobai kiromlar Payg‘ambarimiz liboslariga erishish va uni uyda saqlashga o‘ta haris edilar. Muborak libosni tabarrukona kiyishar, u yuvilgan suv esa bemorlarga Xudoning qudrati ila shifo bo‘lganini ko‘p ko‘rishgandi. Hazrati Abu Bakr raziyallohu anhuning Asmo ismli qizlari uyidan yashil chopon chiqarib: “Bu muborak libosni Rasululloh kiyardilar. Biz uni yuvib, suvini bemorlarga beramiz. Muborak chopon barakotidan Alloh taolo ularga shifo ato etadi”, degani rivoyat qilingan.
Muoviya raziyallohu anhu aytadilar: “Menda Rasulullohning muborak ko‘ylaklari bor. Agar vafot etsam, uni menga kiygizib qo‘ying. Shoyad Alloh taolo uning barakotidan menga rahm qilsa”.
Qo‘llari tekkan muborak narsalarni tabarruk qilinishi. Payg‘ambarimiz sallallohu alayhi vasallam huzurlariga har xil kasallikka chalingan bemorlar kelsa, muborak qo‘llari bilan og‘riq bor yoki shishgan joyni silardilar. Xastalar Alloh taolo qudrati ila birozdan keyin hech narsa ko‘rmagandek bo‘lib qaytishardi.
Sobit raziyallohu anhu hazrati Anas ibn Molik huzuriga kelib, qo‘l, ko‘zlarini o‘pib: “Bu qo‘llar Rasulullohni ushlagan, bu ko‘zlar esa U Zotni ko‘rgan”, der edi.
Sahobai kiromlar Payg‘ambarimiz namoz o‘qigan joyda namoz o‘qishga ham o‘ta haris edi. Hatto uylariga taklif qilib, biror joyida namoz o‘qib bersangiz, biz shu joyni namozgoh qilib olamiz, deyishardi.
Utbon ibn Molik raziyallohu anhu Payg‘ambarimiz huzurlariga borib: “Yo Rasululloh, ko‘zim xiralashib qoldi. Masjidga boradigan yo‘limga yomg‘ir yoqqan paytda sel keladi. Shu sababli ba’zida jamoatga kela olmayapman. Qani edi, uyimga borib biror joyida namoz o‘qib bersangiz, men o‘sha yerni zarurat bo‘lgan paytda o‘zimga namozgoh qilib olardim”, dedi. Payg‘ambarimiz rozi bo‘ldilar. Ertasiga ertalab hazrat Abu Bakr bilan birga bordilar. Utbon ibn Molikdan: “Uyingizni qayerida namoz o‘qishni yaxshi ko‘rasiz?” deb so‘radilar. Uy egasi o‘ziga yoqadigan joyni ko‘rsatdi. Rasululloh sallallohu alayhi vasallam ko‘rsatilgan yerda namoz o‘qidilar va hazrat Utbon bu tabarruk joyni namozgoh qilib oldilar.
Darhaqiqat, sahobalar Payg‘ambarimiz sallallohu alayhi vasallamning: “Men sizlarga farzandingiz, ahli-ayolingiz, mollaringiz va barcha odamlardan sevimli bo‘lmagunimcha komil mo‘min bo‘lolmaysiz”, degan ma’nodagi hadislariga og‘ishmay amal qilishgan. Biz ham ulardan o‘rnak olib, U Zotga bo‘lgan muhabbatlarimizni yanada oshirib, sunnatlarini bajarishga harakat qilishimiz va unutilayotgan sunnatlarini esa tiriltiraylik. Shoyad Payg‘ambarimiz alayhissalomning shafoatlariga erishsak.
Shuningdek, bu ulug‘ oyni g‘animat bilib, ota-onalar farzandlari bilan Payg‘ambarimiz tarixlariga oid bo‘lgan kitobxonliklarni tashkil qilsalar ayni muddao va muhabbatning bir nishonasi bo‘ladi. Beadad shukrlar bo‘lsinki, hozirgi kunda kitob do‘konlarida Payg‘ambarimiz alayhissalomning tarixlariga doir, o‘zbek tilida yetarlicha adabiyotlar mavjud. Faqat undan foydalanishimiz kerak, xolos.
G‘ulomiddin XOLBOYEV
O‘MI Fatvo bo‘limi xodimi,
Toshkent islom instituti o‘qituvchisi
Uchinchi Renessans: tarixiy tajribadan zamonaviy taraqqiyotga
Insoniyat sivilizatsiyasi tarixida ayrim davrlar borki, ular faqat muayyan xalq yoki mintaqaning emas, balki butun jahon taraqqiyotining yo‘nalishini belgilab bergan. Islom sivilizatsiyasining IX–XV asrlardagi yuksalish davri ana shunday tarixiy bosqichlardan biri hisoblanadi. Bu davrda ilm-fanning turli sohalari bir-biridan ajralmagan holda. o‘zaro uyg‘unlikda rivojlandi. Matematika astronomiya bilan, tibbiyot falsafa bilan, geografiya matematika bilan, tilshunoslik tarix bilan, diniy ilmlar esa mantiq va tafakkur madaniyati bilan muloqot qilgan. Bugun fanlararo tadqiqot, raqamli gumanitaristika, sun’iy intellekt va kompleks ilmiy yondashuvlar jahon ilm-fanining eng muhim yo‘nalishlariga aylangan bir paytda, o‘sha tarixiy tajriba yanada qiziqarli ahamiyat kasb etmoqda.
Mazkur uyg‘unlik tasodifiy emas edi. U Qur’oni karimda ilmga berilgan yuksak qadr, tafakkurga da’vat, insonni borliqni anglashga chorlovchi g‘oyalar bilan mustahkamlangan ilmiy dunyoqarash mahsuli edi. Shu sababli o‘sha davr olimlarini bugungi zamonaviy tushunchalardagi qat’iy «mutaxassisliklar» doirasiga joylashtirish qiyin.
Forobiy falsafa, mantiq, siyosat, axloq va musiqa nazariyasi bilan shug‘ullangan. Xorazmiy matematika va astronomiya sohalarida ishlagan. Beruniy astronomiya, geografiya, geodeziya, mineralogiya, tarix va etnografiyaga oid asarlar yaratgan. Ibn Sino tibbiyot bilan bir qatorda falsafa, mantiq va tabiiy fanlar haqida ham keng tadqiqotlar olib borgan. Ulug‘bek esa davlat boshqaruvi, ta’lim va astronomik tadqiqotlarni birlashtirgan ilmiy muhitni shakllantirgan. Bu misollarning umumiy jihati shundaki, bilim sohalari o‘rtasidagi chegaralar qat’iy bo‘lmagan.
Bugun «interdissiplinar tadqiqot» deb ataladigan yondashuvning ayrim tamoyillari aynan ana shu intellektual an’analar bilan hamohang.
Shuningdek, islom sivilizatsiyasining intellektual merosini faqat tabiiy va aniq fanlar bilan cheklash ham to‘g‘ri emas. Chunki diniy ilmlar sohasida ham manbalarni yig‘ish, tekshirish, tasniflash va baholashga qaratilgan murakkab ilmiy an’analar shakllangan.
Imom Buxoriyning hadis ilmidagi merosi bunga yaqqol misol bo‘la oladi. Hadislarni saralashda roviylar haqidagi ma’lumotlar, rivoyat zanjiri va boshqa mezonlar o‘rganilgan. Imom Moturidiy esa aqidaviy masalalarni aql va naql uyg‘unligi asosida tahlil qilgan. Uning merosi islom intellektual an’anasida aqliy dalillash va diniy bilim o‘rtasidagi munosabat masalasida muhim o‘rin tutadi.
Shu jihatdan Islom sivilizatsiyasi tarixini faqat diniy yoki faqat ilmiy tarix sifatida emas, keng intellektual jarayon sifatida ko‘rish mumkin.
O‘zbekistonda ilgari surilayotgan Uchinchi Renessans g‘oyasi tarixiy ilmiy merosni zamonaviy taraqqiyot ehtiyojlari bilan bog‘lashga qaratilgan.
Bu yondashuvning markazida ilm-fan, ta’lim, innovatsiya, madaniyat va ma’naviyatni o‘zaro bog‘liq tizim sifatida rivojlantirish g‘oyasi turadi.
Prezident Shavkat Mirziyoyev tashabbusi bilan barpo etilgan O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi ham ana shu konsepsiyaning muhim amaliy ifodalaridan biridir.
Markazning vazifasi faqat tarixiy eksponatlarni namoyish qilish bilan cheklanmaydi.
Uning konsepsiyasida islom sivilizatsiyasining ilm-fan, ta’lim, falsafa, san’at, me’morchilik va insonparvarlik sohalaridagi merosini kompleks ravishda o‘rganish va namoyish etish g‘oyasi mujassam.
Nafaqat muzey, balki intellektual platforma
Markazni an’anaviy muzey tushunchasi doirasidagina baholash uning konsepsiyasini to‘liq ifodalamaydi. Zamonaviy muzey faqat eksponat saqlaydigan joy emas. U tadqiqot, ta’lim, raqamlashtirish va xalqaro ilmiy muloqot markaziga aylanishi mumkin. O‘zbekistondagi islom sivilizatsiyasi markazi konsepsiyasida ham ana shu yondashuv muhim o‘rin tutadi.
Qadimiy qo‘lyozma — shunchaki tarixiy buyum emas. U til, tarix, matnshunoslik, kodikologiya, san’at, materialshunoslik va raqamli texnologiyalar nuqtayi nazaridan tadqiq qilinishi mumkin bo‘lgan murakkab manba. Arxeologik merosni o‘rganishda esa geoinformatsion tizimlar, raqamli modellashtirish, 3D texnologiyalar va boshqa zamonaviy usullardan foydalanish imkoniyatlari kengaymoqda. Shunday qilib, madaniy merosni o‘rganishning o‘zi fanlararo jarayonga aylanmoqda.
O‘tmishni sun’iy intellekt bilan bog‘lash
Texnologiyalar madaniy merosni o‘rganish usullarini ham o‘zgartirmoqda.
Qo‘lyozmalarni yuqori sifatda raqamlashtirish, matnlarni elektron bazalarga kiritish, sun’iy intellekt yordamida matnlarni tahlil qilish, 3D modellar yaratish va virtual muhitlarda tarixiy obyektlarni qayta tiklash imkoniyatlari ilmiy tadqiqotlar uchun yangi yo‘nalishlarni ochmoqda.
Bu yerda muhim nuqta bor. Texnologiya tarixning o‘rnini bosmaydi — u tarixni yangi avlod uchun tushunarli va tadqiqot uchun yanada ochiq qiladi.
O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazining konsepsiyasi ham o‘tmishdagi ilmiy merosni zamonaviy texnologiyalar bilan bog‘lashga qaratilgan.
Bu yondashuv tarixiy bilimni arxiv va kitoblar doirasidan chiqarib, xalqaro tadqiqotchilar, talabalar va keng jamoatchilik uchun ochiq intellektual resursga aylantirish imkonini beradi.
«Ma’rifat bilan jaholatga qarshi»
Islom sivilizatsiyasining ilmiy merosini o‘rganishning yana bir ahamiyati bor.
Global axborot makonida din, tarix va madaniyat haqida turli xil, ba’zan bir-biriga zid tasavvurlar yuzaga kelganda tarixiy merosni ilmiy asosda tushuntirish nafaqat madaniy, balki ma’rifiy ahamiyatga ham ega.
Islom sivilizatsiyasi tarixini faqat diniy marosimlar yoki siyosiy voqealar orqali emas, balki matematika, tibbiyot, astronomiya, falsafa, geografiya, me’morchilik va boshqa sohalardagi yutuqlar bilan birga o‘rganish uning murakkab va ko‘p qirrali tabiatini yaxshiroq anglash imkonini beradi.
Shu ma’noda ma’rifat tarixiy bilimni zamonaviy axborot muhitidagi noto‘g‘ri talqinlarga qarshi muhim vositaga aylantirishi mumkin.
O‘zbekistonning yangi xalqaro ilmiy platformasi
Islom sivilizatsiyasi bir mamlakat yoki bir xalqning merosi emas. U Markaziy Osiyo, Yaqin Sharq, Shimoliy Afrika, Janubiy Osiyo va boshqa hududlarni qamrab olgan keng tarixiy va intellektual makonni ifodalaydi. Shu sababli bu merosni o‘rganish ham xalqaro hamkorlikni talab qiladi.
O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi oldidagi muhim vazifalardan biri ham turli mamlakatlarning olimlari, universitetlari, muzeylari va ilmiy-tadqiqot markazlari o‘rtasida muloqotni kuchaytirishdan iborat.
Bu O‘zbekistonning o‘z tarixiy merosini dunyoga tanitish bilan birga, mamlakatni global gumanitar tadqiqotlarning faol ishtirokchisi sifatida namoyon etishiga xizmat qilishi mumkin.
Uchinchi Renessansning asosiy kuchi
Uchinchi Renessans haqida gap ketganda, masala faqat yangi binolar qurish yoki yangi muassasalar tashkil etishdan iborat emas. Asosiy savol boshqa: O‘zbekiston o‘zining boy ilmiy merosini zamonaviy bilim va innovatsiyalarga qanday aylantira oladi? Bu savolning javobi ilm-fan, ta’lim, texnologiya, madaniyat va inson kapitalining bir nuqtada birlashishini talab qiladi.
O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazining ahamiyati ham shu nuqtada namoyon bo‘ladi. U tarixiy merosni saqlash bilan birga, uni tadqiq qilish, raqamlashtirish, xalqaro ilmiy muloqotga olib chiqish va yangi avlodga yetkazish uchun platformaga aylanishi ko‘zda tutilmoqda.
Shu ma’noda Markazni o‘tmishga bag‘ishlangan inshoot emas, kelajakka yo‘naltirilgan intellektual investitsiya sifatida baholash mumkin.
Chunki sivilizatsiyaning haqiqiy qiymati faqat uning o‘tmishda yaratgan merosi bilan emas, balki bu meros yangi avlod uchun qanday yangi bilim va g‘oyalarga aylanishi bilan ham o‘lchanadi.
Xorazmiyning hisoblash usullaridan bugungi algoritmlargacha, Beruniyning kompleks tadqiqotlaridan zamonaviy fanlararo loyihalargacha, Ulug‘bek rasadxonasidan raqamli astronomiyagacha bo‘lgan yo‘l bir haqiqatni ko‘rsatadi: ilm taraqqiyoti chegaralar emas, muloqot va hamkorlik orqali tezlashadi.
Ehtimol, Uchinchi Renessansning eng muhim vazifasi ham ana shunda — ajdodlar yaratgan bilimlarni shunchaki eslash emas, balki ulardan yangi bilimlar yaratish uchun foydalanish. O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi esa ana shu g‘oya atrofida shakllanayotgan yangi intellektual muhitning muhim platformalaridan biridir.
Muallif: Abulfayz Sayidasqarov, iccu.uz
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati
