Farzand – inson hayotining mazmuni, nasl-nasabini davom ettiruvchisi, oilaning mustahkam zanjiri. Yaxshi, solih farzand – ota-onaning baxt-iqboli, ikki dunyo saodatiga yetkazuvchi dilbandi. Farzandlar «jannat rayhonlari» deb tavsiflanishi bejiz emas. Ammo u odobli, yaxshi fazilatlar sohibi, itoatkor va qobil bo‘lgandagina ota-onasiga rahmat va baxt-xursandchilik keltiradi. Buning aksi bo‘lishidan Alloh saqlasin!

Oila qurish va solih farzandlar ko‘rishni orzu qilmagan inson bo‘lmasa kerak. Farzandingizning yaxshi, odobli, mehnatsevar, sog‘lom bo‘lib o‘sishi ko‘p jihatdan onasiga bog‘liq bo‘ladi. Shuning uchun dinimiz ko‘rsatmalarida bo‘lg‘usi kelinni tanlashga alohida e’tibor qilinadi. Kelajakda tug‘ilajak farzandlarga munosib ona tanlash haqida farzand hali tug‘ilmasidan qayg‘uriladi. Oysha onamizdan (roziyallohu anho) rivoyat qilingan hadisda Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam): “Farzandlaringizga munosib onani ixtiyor qilinglar”, deganlar.

Musulmonlarda kelin tanlashda uning soliha, dindor, yaxshi xulqli bo‘lishi asosiy mezon sanaladi. Abu Hurayradan (roziyallohu anhu) rivoyat qilingan hadisda Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam): «Ayol to‘rt narsasi: moli, hasabi, jamoli va dini uchun nikohlanadi. Bas, sen dindorini tanla, omon bo‘lgur», deganlar (Imom Buxoriy, Muslim, Abu Dovud, Termiziy, Nasoiy). Albatta, Payg‘ambarimizning (alayhissalom) ushbu tavsiyalarida ulkan haqiqat mavjud. Zero, moldorlik, yaxshi bir nasabga ega bo‘lish va husndorlik insonni hovliqtiradi, boshqalardan o‘zini ustun qo‘yishga olib boradi. Bundan tashqari, ushbu jihatlarning ba’zilari o‘tkinchi bo‘lib, ularga nisbatan qiziqish vaqt o‘tishi bilan susayadi. Dindorlik esa, insonni insoniylikka undovchi omil bo‘lishi bilan birga, doimiy ajralmas sifatdir.

Shuning uchun ham yana bir hadislarida: «Kim xotinning molu jamoli uchun uylansa, uning molu jamolidan mahrum bo‘ladi va kim ayolning dini uchun uylansa, Alloh taolo u kishiga uning molu jamolini ham nasib qiladi», deyilgan.

Kelin tanlashda yana uning tug‘ishga layoqatli, sog‘lom bo‘lishiga e’tibor berish lozim. Chunki uylanishdan asosiy maqsad naslni davom ettirishdir. Insoniyatning ko‘payishi, naslining bardavomligi qiyomatgacha davom etadigan ilohiy iroda va muhim jarayondir. Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam): «Nikohlaninglar, ko‘payasizlar, men qiyomat kuni o‘tgan ummatlarga nisbatan ummatimning ko‘pligi bilan faxrlanaman», deb marhamat qilganlar.

Ma’qal ibn Yasordan (roziyallohu anhu) rivoyat qilingan hadisda kelishicha, bir kishi Payg‘ambar (alayhissalom) huzurlariga kelib: «Ey Allohning Rasuli, bir jamolli va hasabli ayol topdim, ammo u tug‘mas ekan, shunga uylanaveraymi?» dedi. Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam): «Yo‘q», dedilar. O‘sha kishi u zot oldilariga yana keldi. Yana qaytardilar. Uchinchi marta kelganida: «Eriga muhabbat qiladigan va ko‘p tug‘adigan ayolga uylaninglar, men boshqa ummatlarga sizlarning ko‘pligingizni ko‘z-ko‘z qiluvchiman», dedilar (Abu Dovud, Nasoiy, Hokim).

Biroq ota-onaning vazifasi farzandini dunyoga keltirishdangina iborat degan fikrga borish ham to‘g‘ri emas. Ular o‘z farzandlarini aqlli, es-hushli, jismonan sog‘lom, diyonatli, e’tiqodli, jamiyat va millatga foydasi tegadigan insonlar qilib tarbiyalash haqida qayg‘urishlari kerak. Avval aytganimizdek, odatda, otalar oilani boqish va moddiy jihatdan ta’minlash maqsadida ko‘pincha ko‘chada bo‘lib, uy ishlari va farzand tarbiyasi bilan  asosan onalar shug‘ullanadilar. Shuning uchun farzand tarbiyasi faqat onaning vazifasidek tuyulib qolgan. Lekin, aslida, shariat ko‘rsatmasiga ko‘ra, farzandlar tarbiyasida ota-ona birdek mas’uldir. Balki ota bu borada ham onadan mas’uliyatliroq hisoblanadi. Payg‘ambarimiz (sollallohu alayhi va sallam) otaning farzandiga qiladigan moddiy ta’minotidan ma’naviy ta’minoti ustun turishini ta’kidlab shunday marhamat qilganlar: “Hech bir ota o‘z farzandiga go‘zal odobdan ham ortiqroq hadya bera olmaydi” (Termiziy rivoyati). Ota-onalar bolaning tabiati, xulq-atvori shu oiladagi muhitga qarab shakllanishini esdan chiqarmasliklari zarur. Ularning vazifasi xuddi tajribali tabibning be­morga nisbatan munosabatiga o‘xshash bo‘lishi kerak. Ma’lumki, solih farzandlar osmondan tushmaydi. Balki ota-ona nazoratida oila ichida tarbiyalanib, voyaga yetishadi. Bolalar yosh vaqtlarida ularning tarbiyasiga beparvo bo‘lish, yomon kishilarga aralashib yurishlariga yo‘l qo‘yish zararli oqibatlarga olib keladi. Sodda qilib aytsak, bola qalbi har turli yozuv yozish mumkin bo‘lgan bir oq qog‘ozga o‘xshaydi. Unga mumkin qadar yaxshi yozuvlar yozish kerak. Ular tarbiyasiga astoydil kirishish, yaxshi kishilar bo‘lib yetishishlari uchun butun imkoniyatlarni ishga solish zarur.

Donishmandlar bola tarbiyasiga u hali homila holida ekanidayoq kirishishni maslahat berishadi. Bunga qanday erishish mumkin? Bo‘lajak onaning yemishi halol, pok bo‘lishi, u hamisha toza, pokiza yurishi, ko‘proq Qur’on o‘qishi, duo va zikrni muntazam aytib turishining tug‘ilajak farzandning kelgusida yaxshi tarbiyali, odobli, e’tiqodli, chin inson bo‘lib kamolga yetishida katta foydasi bor. Hatto zamonaviy tibbiyot ham ona homiladorlik chog‘ida ko‘proq qanday kayfiyatda bo‘lsa, bularning hammasi bolaga ham ko‘chishini isbotlagan. Masalan, homiladorlik chog‘ida ko‘p asabiylashgan, boshiga biror g‘am, musibat tushgan ayollarning farzandlari injiq, serzarda, yig‘loqi bo‘lib tug‘ilishi ko‘p marta kuzatilgan.

Shu  o‘rinda dunyoga mashhur olimlar va tasavvuf shayxlarining onalari homiladorlik paytlarida nimalarga e’tibor qilishgani va o‘z farzandlarini tarbiyalab voyaga yetkazishda qanday yo‘l tutishgani haqidagi ibratli rivoyatlar bilan tanishaylik:

Sobit ismli yigit bir bog‘dan oqib chiqqan ariqda yuz-qo‘lini yuvardi. Shu payt ko‘zi suvda qalqib kelayotgan qirmizi olmaga tushdi. U olmani tutib, bir tishladi. Tishladi-yu, mazasini bilgan zahoti hushyor tortdi: «Nima qilib qo‘ydim? Axir bu olmaning egasi bo‘lsa kerak?! O‘zimniki bo‘lmagan narsadan totindim, endi egasini albatta rozi qilishim kerak!»

Yigit shu xayol bilan suv oqib kelayotgan tomonga yurdi. Birozdan so‘ng hosili ko‘pligidan shoxlari suvga egilib turgan olma daraxtlarini ko‘rdi. Qo‘lidagi tishlangan olmaga qarasa, o‘sha daraxt mevasiga o‘xshaydi. «Men so‘roqsiz totingan olma shu bog‘dan ekan», deb o‘yladi va bog‘ egasini chaqirdi. Chiqib kelgan bog‘ sohibiga bo‘lgan voqeani tushuntirdi. So‘ng: «Roziligingizni olmoqchi edim, olmaning haqini beraman, g‘aflatda qolib qilgan xatoyimni kechirishingizni so‘rayman, olmani menga halol etsangiz», dedi. «Uch yil menga ishlab berasan, shundan keyin o‘ylab ko‘raman, olmani halol etishning birdan-bir chorasi shu», dedi bog‘ egasi.

 Sobit rozilik bildirdi. Bir lahzalik g‘aflat, so‘roqsiz bir tishlangan olmaning to‘lovi o‘sha bog‘dagi uch yillik xizmat bo‘ldi. Ammo boshqa iloji ham yo‘q edi. Nima qilib bo‘lsada, olmani halollab olishi kerak!

Uch yil to‘lgan kuni Sobit badavlat bog‘ egasi oldiga bordi. Muhlat to‘lganini aytib, «haqingizni halollang, endi men ketay», dedi. «Uch yil o‘tgach, o‘ylab ko‘raman, degan edim. O‘ylab ko‘rdim. Biroq yana kichik bir shartim bor, shuni ham bajarsang, keyin haqimni halol etaman: mening bir qizim bor, ko‘zlari ko‘rmaydi, quloqlari eshitmaydi, qo‘llari ishlamaydi, oyog‘i yo‘q – yurmaydi. Agar shunga uylansang, olmaga rozi bo‘laman, aks holda, rozi emasman», dedi bog‘ sohibi.

Yigit uning shartiga ko‘ndi. Nikoh o‘qitildi, to‘y ziyofati o‘tdi. Kuyov go‘shangaga kirsa, soppa-sog‘, husni binoyiday kelin o‘tiribdi. «Bu yerda bir yanglishlik yoki hiyla borga o‘xshaydi», deya o‘ylagan yigit qaynotaga uchradi. «Otajon, menga ko‘r, tilsiz, majruh qizim bor, degan edingiz, holbuki, sog‘-salomat bu dunyo go‘zalini ko‘rdim», dedi.

Qaynota kulimsirab: «Shunday, o‘g‘lim, qizim haromga qaramaydi, shunga ko‘zlari ko‘r, haromni so‘zlamaydi, shunga tili yo‘q, qo‘lini haromga cho‘zmaydi, shunga qo‘li ishlamaydi, harom joylarga bormaydi, shunga oyog‘i ham yo‘q. Bularning barini majoziy ma’noda aytdim. Chunki qizimga sen kabi Allohdan qo‘rqadigan, haromdan hazar qiladigan bir solih yigit axtarib yurgan edim. Sen so‘roqsiz tishlangan bir luqma olma uchun halollik so‘raganingda, orzumdagi yigitni topganimga ishondim va seni uch yil imtihon qildim. Sinovlardan o‘tganingdan keyin hech bir taraddudsiz qizimni senga uzatishga rozi bo‘ldim», dedi.

Bu nikohdan mazhabboshimiz Abu Hanifa No‘mon ibn Sobit (Imomi A’zam) dunyoga keldi, bu zot shunday taqvoli ota-onadan tug‘ildi. Imomi A’zam bolaligida Qur’oni karimni uch kunda xatm qildi. Yugurib borib onasiga: «Onajon, Qur’oni karimni uch kundayoq xatm qildim», deb quvondi. «O‘g‘lim, agar otang o‘shanda olmani bir tishlamaganida, Qur’onni bir kunda xatm qilgan bo‘larding!» dedi onasi.

Yoki ushbu ibratli voqeadan xulosa chiqaring: so‘fiylikning mashhur shayxlaridan Abdulqodir G‘iloniy (rahimahulloh) bunday hikoya qiladi: «Bolaligimdan meni to‘g‘riso‘z, rostgo‘y bo‘lishga o‘rgatishgan edi. Bir kuni Makkadan chiqib, ilm olish maqsadida Bag‘dodga boradigan bo‘ldim. Onam yo‘l xarajatlari uchun qirq dinor pulni choponim qatiga tikib berar ekan, mendan hech qachon, har qanday holatda ham yolg‘on gapirmaslik haqida va’damni oldi. Karvon bilan Hamadon o‘lkasiga yetganimizda qaroqchilar to‘dasi hujum qilib, karvondagilarning bor-budini tortib oldi. Qaroqchilardan biri: «Sening nimang bor?» deb so‘radi. Men: «Choponim qatida qirq dinor oltinim bor», deb rost gapirdim. U hazillashyapti, deb o‘ylab nari ketdi. Boshqa qaroqchi yana shu savolni berdi va unga ham qirqta oltinim borligini aytdim. U meni to‘da boshlig‘iga olib bordi. Boshliq: «Rostini aytishga seni nima majbur qildi?» deb so‘radi. Men: «Onamga hech qachon yolg‘on gapirmayman, deb va’da berganman», dedim.

Shunda qaroqchilar boshlig‘ini birdan qo‘rquv bosdi. U qichqirganicha ushbu so‘zlar bilan o‘z kiyimlarini yirta boshladi: «Sen onangga bergan va’dangni buzishdan qo‘rqib, oltinlaringni ko‘rsatyapsan, men esa Allohga bergan va’damni buzishdan qo‘rqmayapman».

Keyin u odamlariga barcha tortib olingan narsalarni qaytarib berishni buyurdi va: «Mana, sening huzuringda gunohlarim uchun Allohga tavba qilyapman», dedi. Boshqa qaroqchilar ham unga: «Sen talonchilikda bizning to‘daboshimiz eding, endi tavba qilishda ham rahnamomiz bo‘l!» deyishdi.

Ulug‘ muhaddis, yurtimizning faxri Imom Buxoriyning nomini eshitmagan odam kam bo‘lsa kerak dunyoda. Bu zotning onalari ham farzand kamoli yo‘lida fidoyilikning oliy namunasini ko‘rsatganlar. Farzandlarini yeru ko‘kka ishonmay yurgan Fotimani Allohning yana bir imtihoni kutib turar edi. Bir kuni yangi yo‘lga kirgan dilbandi Muhammad atak-chechak qilayotib, yiqildi. Shunda yerda yotgan bir shoxcha uning ikki ko‘ziga zarar yetkazdi. Oradan uch-to‘rt kun o‘tgach, ona farzandining ko‘zi ko‘rmayotganini sezib qoldi. Fotima dunyosini unutdi, tilidan Alloh zikri tushmay qoldi. U shu topda o‘g‘lining ko‘ra olishi evaziga imonidan boshqa hamma narsasini berishga tayyor edi. Katta o‘g‘li hamrohligida Buxoroning mashhur hoziq tabibinikiga jo‘nashdi.

Fotima tabib huzuridan bo‘shashib, oyoq-qo‘li jonsiz holatda qaytdi. Qartaygan, ko‘zlari qisiq, titroq qo‘lli tabib o‘g‘lini obdon tekshirib ko‘rib, davolashga ojiz ekanini aytdi. Ortidan «Umid yolg‘iz Allohdan!» deb taskin ham berdi.

Shu soatdan boshlab Fotimaga hayotning qizig‘i qolmadi. Necha kunki, tunlari bedor, kunduzlari ro‘zador. Beto‘xtov namoz o‘qiydi. Joynamozi ko‘z yoshlaridan siqib olinguday ho‘llanib ketadi. Allohga iltijo bilan yolvoradi, dilbandining kasaliga shifo so‘raydi.

Ana shunday kunlarning birida Fotima tush ko‘rdi. Barvasta, chiroyli yuz, ko‘rkam soqolli bir shayx tushiga kirdi. Keyin bilsa, Ibrohim Xalilulloh ekanlar. U kishi Fotima qarshisiga kelib, unga xursand holda: «Ey ayol, Allohga ko‘p yolvorib yig‘laganing, tinmay duolar qilganing besamar ketmadi, mehribon Alloh o‘g‘lingning ko‘zlarini qaytarib berdi!» dedi.

Uyqudan yuragi hapqirib uyg‘ondi. Shoshilinch tahorat oldi-yu, o‘g‘li yotgan xonaga chopdi. Kirib qarasa, ko‘zi yana ko‘ra boshlagan o‘g‘li o‘rnida jilmayib yotardi. Ayol taqvosi mukofotiga berilgan bu yaxshilikdan behad sevindi. Allohga hisobsiz shukrlar aytdi, maqtovlar yo‘lladi. Onasi bu qadar suyub-ardoqlab ulg‘aytirgan Muhammad keyinchalik hadis ilmining sultoni, ulug‘ muhaddis bo‘lib yetishgan Muhammad ibn Ismoil Buxoriy (Imom Buxoriy) edi.

Bu ibratli rivoyatlardan ravshan bo‘ladiki, bolaning kelajakda qanday va kim bo‘lib ulg‘ayishi ko‘p jihatdan onalarga, ularning qanday tarbiya berishganiga, hatto bolalariga qay darajada mehr ko‘rsatib, erkalaganlariga bog‘liq. Shunday bo‘lgach, bolangizning barkamol dunyoga kelishi, yaxshi inson bo‘lib ulg‘ayishini istasangiz, onasining yemishiga, kayfiyatiga, taqvodorligiga e’tibor qarating.

Qur’oni karimda: «O‘z uylaringizda qaror topingiz» (Ahzob, 33), deb marhamat qilingan. Bu ayol uchun eng sharafli joy –uning uyi, oila davrasi degani. Ayol uchun oilaning charog‘boni, ro‘zg‘orning ishboshisi, farzandlar tarbiyachisi bo‘lishdan ko‘ra fazilatli, savobli ish yo‘q. Ayol jamoat ishlari bilan band bo‘lib, o‘zgalar ishini qoyillatsa-yu, o‘z bolalari begona enagalar va bog‘cha tarbiyachilari qo‘lida ona mehriga, erkalashiga zor-tashna ulg‘aysa, bundan kimga foydayu kimga zarar?!

Olimlarning tadqiqotlariga ko‘ra, o‘z onasi tarbiyasini olgan, uning g‘amxo‘rligi, shafqatini har qadamda his etib turgan bolalar o‘zlarini butunlay jamoat ishiga baxshida qilib, farzandlaridan uzilib qolgan onalarning bolalariga qaraganda sog‘lom, aqlli, tarbiyali va ko‘ngilchan bo‘lib ulg‘ayishar ekan. AQSHda o‘tkazilgan tadqiqotlarda qamalganlarning yarmidan ko‘pi ona mehriga to‘ymagan yoshlar ekani ma’lum bo‘lgan. Darhaqiqat, farzand tarbiyasi borasida oilada  onaning o‘rni alohida ahamiyat kasb etadi. Farzandga mehr degan ulug‘ tuyg‘uni hech kim onadan ortiqroq bera olmaydi.

Afsus, ba’zan onalar uchun bola tarbiyasi jamiyat va ro‘zg‘or yumushlari oldida e’tiborsiz narsa bo‘lib qolmoqda. Ayollarga har qancha huquq berilmasin, ular qanchalik yuksak maqomlarga erishmasinlar, agar bolalariga yaxshi tarbiya bermasalar, ularga o‘zini, millatini, dinini, Vatanini tanitmasalar va sevdirmasalar, onalik haqini ado etmagan bo‘lishadi. Zero, Islom olimlaridan biri aytganiday, «Avlodlarni voyaga yetkazish va munosib inson qilib tarbiyalash maqsad qilib olinmagan nikoh shunchaki bir aysh-ishrat va maishatdan bo‘lak narsa emas. Bu nikohdan tug‘ilgan bolalar ham o‘tkinchi hirsning qurboni bo‘lgan bechoralardir».

Muhammad ibn Muhammad Jomiy aytadi: «Har bir ota-onaning farzand oldida burchi bor. Chunonchi, har bir ota o‘z farzandi nomusli ayoldan tug‘ilishiga harakat qilsin, toki tug‘ilganidan keyin odamlar farzandga turli ta’nalar qilib yurmasin. Bolaga yaxshi va chiroyli ism qo‘ysin. Unga ilmu ma’rifat o‘rgatsin. Ota-ona farzandini hamisha halol ovqat bilan boqsin. Harom yo‘lda topilgan taom bolaga yomon ta’sir ko‘rsatadi va uni haromxo‘rlikka o‘rgatadi. Buning uchun ota-onaning o‘zi, avvalo, halol ovqat yeyishi kerak. Shundagina pushtidan bo‘lgan bola halol va pokiza bo‘lib tug‘iladi. Ona homiladorlik paytida harom va noravo ovqatlardan, noshar’iy ishlardan tiyilishi kerak».

Keyingi hafta mavzulari:

Oilada farzand tug‘ildi

Farzand xursandchiligi

Emizish (razo’)

Chaqaloq qulog‘iga azon aytish

Tahnik qilish