Tanlovga!
Bandalariga ro‘za tutishni farz qilgan Alloh taologa hamdu sanolar, Ro‘za amallarini go‘zal tarzda ado qilishda yo‘lboshchi bo‘lgan Sayyidimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallamga salovot va salomlar bo‘lsin.
Albatta, Ramazon islomiy oylar ichida fazilatlarga boy va barakali oylardan hisoblanadi. Bu oyda hidoyat qo‘llanmasi bo‘lgan Qur’oni Karimning nozil bo‘lishi ham, bu oyning eng afzal oy ekaniga dalolat qiladi. Shuningdek, bu oyning fazilati va barkasi borasida Rasululloh sollallohu alayhi vasallamdan juda ko‘plab hadisi-shariflar rivoyat qilingan.
قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: إِذَا دَخَلَ رَمَضَانُ فُتِّحَتْ أَبْوَابُ الجَنَّةِ ، وَغُلِّقَتْ أَبْوَابُ جَهَنَّمَ ، وَسُلْسِلَتِ الشَّيَاطِينُ رواه البخاري (3277) ، ومسلم (1079).
Rosululloh sollallohu alayhi vasallam: «Ramazon oyi kelishi bilan jannat eshiklari ochilib, do‘zax eshiklari yopiladi va shaytonlar kishanlanadi» - dedilar. Muttafaqun a’layh.
Haqiqatda, Ramazon oyining fazilatlari va barakotlari juda ham ko‘p. Bu borada juda ko‘p mavi’zalarda eshitib, ko‘plab maqolalar orqali xabardor bo‘lganmiz. Lekin, bugun e’tiborimizni boshqa tomonga qaratamiz. Ya’ni, bu oyning fazilatlari ko‘p bo‘lish bilan birga, tarixda bu ulug‘ kunda juda ko‘plab muhim tarixiy voqealar bo‘lib o‘tgan. Quyida ularni birma- bir sanab o‘tamiz.
Ramazonning birinchi kuni:
1) 2-hijriy yil Dushanba. Musulmonlar birinchi marta ramazon ro‘zasini tutdilar.
2) Ibrohim alayhissalomga ilohiy sahifalar tusha boshlagan.
3) Hijriy 73-yil. Abdulloh ibn Umar roziyallohu anhu vafot etdilar.
4) Hijriy 91- yil. Andalusni fath qilish boshlangan.
5) Hijriy 472- yil. Abu Ali ibn Sino vafot etdi.
Ramazonning ikkinchi kuni:
1) Hijriy 65-yil. Abdumalik ibn Marvon Umaviy xalifa etib tayinlandi.
Ramazonning uchinchi kuni:
1) Hijriy 11- yil. Fotimai Zahro roziyallohu anho vafot etdilar.
2) Hijriy 37- yil. Tahkim voqeasi bo‘lib o‘tdi.
Ramazonning to‘rtinchi kuni:
1) Hijriy 1- yil. Hamza roziyallohu anhu birinchi sariyaga chiqdilar.
2) Hijriy 666 - yil. Antokiya Slavyanlardan qaytarib olindi.
Ramazonning oltinchi kuni:
1) Muso alayhissalomga Tavrot sahifalari tusha boshladi.
2) Hijriy 63- yil. Musulmonlar Sind shahrini fath qildilar.
Ramazonning yettinchi kuni:
1) Hijriy 361- yil. Al-Azhar universiteti ochildi.
Ramazonning sakkizinchi kuni:
1) Hijriy 273- yil. Ibn Moja rohimahulloh vafot etdilar.
2) Hijriy 455- yil. Alp Arslon Saljuqiylar voliysi etib tayinlandi.
Ramazonning o‘ninchi kuni:
1) Payg‘ambarlikning 10-yili, hijratdan 3 yil avval. Xadiyja roziyallohu anhu vafot etdilar.
2) Hijriy 485-yil. Nizomul mulk Abul Hasan Aliy ibn Ishoq o‘ldirildi.
Ramazonning o‘n birinchi kuni:
1) Hijriy 3-yil. Rosululloh sollallohu alayhi vasallam Zaynab binti Xuzayma roziyallohu anhoga uylandilar.
2) Hijriy 9-yil. Saqif qabilasi elchilari Rosululloh sollallohu alayhi vasallam huzurlarida bo‘ldi.
3) Hijriy 95- yil. Sai’d ibn Jubayr vafot etdilar.
4) Hijriy 624- yil. Chingizxon vafot etgan.
5) Hijriy 922- yil. Sulton Salim Damashqni fath qildi.
Ramazonning o‘n ikkinchi kuni:
1) Hijriy 597- yil. Ibn Javziy rohimahulloh vafot etdilar.
Ramazonning o‘n uchinchi kuni:
1) Hijriy 15-yil. Umar roziyallohu anhu Shomni egalladilar
2) Hijriy 40- yil. Abu Luboba roziyallohu anhu vafot etdilar.
Ramazonning o‘n to‘rtinchi kuni:
1) Hijriy 132-yil. Abbosiylar Umaviylar poytaxti Damashqqa hujum qilishdi.
2) Hijriy 612- yil. Ibn Atoulloh Sakandariy tavallud topdilar.
Ramazonning o‘n beshinchi kuni:
1) Hijriy 3-yil. Hasan ibn Aliy roziyallohu anhu dunyoga keldilar.
2) Hijriy 37-yil. Muhammad ibn Abu Bakr roziyallohu anhu Misrga voliy etib tayinlandilar.
3) Hijriy 383- yil. Abu Bakr Xorazmiy vafot etdilar.
4) Hijriy 543- yil. Fahriddin ar-Roziy dunyoga keldilar.
Ramazonning o‘n yettinchi kuni:
1) Hijriy 2-yil. Katta Badr g‘azoti bo‘lib o‘tdi.
2) Hijriy 2-yil. Ruqayya (roziyallohu anho) binti Rosululloh sollallohu alayhi vasallam vafot etdilar.
3) Hijriy 85-yil. Mo‘minlar onasi Oyisha roziyallohu anho vafot etdilar.
4) Hijriy 124- yil. Muhammad ibn Muslim az-Zuhriy vafot etdilar.
Ramazonning o‘n sakkizinchi kuni:
1) Hijriy 21- yil. Xolid ibn Valid vafot etdilar.
2) Hijriy 560- yil. Muhyiddin ibn Arabiy dunyoga keldi.
Ramazonning yigirmanchi kuni:
1) Hijriy 8-yil Makka fath qilindi.
2) Hijriy 652- yil. Sayfuddin Qutuz dunyoga keldilar.
Ramazonning yigirma birinchi kuni:
1) Hijriy 40- yil. Aliy ibn Abu Tolib roziyallohu anhu vafot etdilar.
2) Hijriy 95- yil. Hajjoj ibn Yusuf as-Saqofiy dunyoga keldi.
3) Hijriy 1353- yil. Fors yurti Eron davlati deb o‘zgartirildi.
Ramazonning yigirma uchinchi kuni:
1) Hijriy 9-yil Musulmonlar «Lot» nomli butni buzib tashlashdi.
2) Hijriy 26- yil. Yazid ibn Muoviya tug‘ildi.
Ramazonning yigirma to‘rtinchi kuni:
1) Hijriy 20- yil. Amr ibn Os masjidini qurish boshlandi.
Ramazonning yigirma beshinchi kuni:
1) Hijriy 8-yil. Xolid ibn Valid roziyallohu anhu «Uzzo» nomli ibodatxonani buzib tashladilar.
2) Hijriy 129-yil. Abu Muslim Xurosoniy Umaviylarga qarshi qo‘zg‘olon boshladi.
3) Hijriy 544- yil. Faxruddin ar-Roziy tavallud topdilar.
4) Hijriy 658- yil. «Ayni jolut» jangi bo‘lib o‘tdi.
Ramazonning yigirma oltinchi kuni:
1) Hijriy 762- yil. Badruddin Ayniy rohimahulloh dunyoga keldilar.
Ramazonning yigirma yettinchi kuni:
1) Hijriy 927- yil. Belgrad fath etildi.
Ramazonning yigirma sakkizinchi kuni:
1) Hijriy 2-yil. Zakot farz bo‘ldi.
Ramazonning yigirma to‘qqizinchi kuni:
1) Hijriy 1425- yil. Yosir Arafot vafot etdi.
Ramazonning o‘ttizinchi kuni:
1) Hijriy 256- yil. Imom Buxoriy vafot etdilar.
2) Hijriy 384- yil. Imom ibn Hazm dunyoga keldilar.
Toshkent Islom instituti talabasi
Muhammad Ali Muhyiddin.
Islom ta’limotiga ko‘ra, qabr insonning bu dunyodan u dunyoga o‘tish ostonasidir. Hazrati Usmon raziyallohu anhu qabr tepasida turganlarida yig‘lar edilar va bu haqda so‘rashganda: “Rasululloh sollallohu alayhi va sallam: «Qabr oxirat manzillarining avvalgisidir. Agar banda undan qutulsa, keyingilari oson bo‘ladi», deb aytganlar”, deya javob berardilar.
Darhaqiqat, Islom dinida qabristonlar nafaqat marhumlarning so‘nggi manzili, balki tiriklar uchun ibrat, ma’naviyat va oxiratni eslatuvchi mo‘tabar makon hisoblanadi. Payg‘ambarimiz alayhissalom Madinai Munavvaraga hijrat qilganlaridan so‘ng musulmonlar uchun alohida “Baqi’” qabristonini tashkil etdilar. Bu maskan ilk musulmonlar dafn etilgan muborak joy bo‘lib, Rasululloh sallallohu alayhi vasallam tez-tez u yerga borib, marhumlar haqiga duo qilardilar. Bu esa qabristonlarni ziyorat qilish sunnat ekaniga asosdir.
Qabristonni ziyorat qilishda ham tirik uchun, ham marhum uchun ulkan manfaatlar bor. Ziyoratchining qalbi yumshaydi, dunyoning o‘tkinchi ekanini anglaydi va oxiratga tayyorgarlik ko‘rish hissi uyg‘onadi. Ziyoratchining o‘qigan Qur’on tilovati, aytgan istig‘fori va qilgan duolari marhumning qabrini nurli qilib, darajasini ko‘taradi. Hadisi sharifda: “Qabrlarni ziyorat qilib turinglar, chunki u oxiratni eslatadi” deyilgan (Imom Muslim rivoyati).
Qabristonlar islom huquqida vaqf yerlari hisoblanadi. Bu yerlarga nisbatan hurmatsizlik qilish, qabr ustini bosish yoki nojoiz amallar bilan shug‘ullanish qat’iyan man etiladi. Qabristonda ishlaydigan kishilar (go‘rkovlar, qarovullar) diyonatli, taqvodor va omonatdor bo‘lishlari lozim. Zero, ular insonning eng so‘nggi va maxfiy holatlariga guvoh bo‘ladilar. Ulamolar aytadilarki, go‘rkov marhumning ayblarini yashiradigan, sodiq kishi bo‘lishi kerak.
O‘tganlarni yod etish, ayniqsa, ota-onaning qabrini ziyorat qilish farzandlik burchidir. Buyuk ulamolar har doim ustozlari va yaqinlarining qabrlarini ziyorat qilib, ularning haqiga xayrli duolar qilishni odat qilganlar. Bu insonning o‘z ajdodlariga bo‘lgan hurmatini ifodalaydi. Agar biz o‘tgan ajdodlarimizning ruhini shod etsak, qabrlarini obod saqlasak, Yaratganning yurtimizga barakasi va tinchligi yog‘iladi. Ajdodlar haqiga duo qilish, ular yotgan joyni pok tutish — tiriklarning ma’naviy darajasini ko‘rsatadi. Qadimgilar bejizga: “Yerning osti tinch bo‘lsa, usti tinch bo‘ladi”, demaganlar.
Afsuski, ba’zi joylarda qabristonlar qarovsiz qolgani, atrofi o‘t-o‘lan bilan qoplangani yoki chiqindilar to‘planib qolgani achchiq haqiqatdir. Bugungi kunda imom-xatiblar xalq orasida targ‘ibot ishlarini kuchaytirib, qabristonlarni tozalash va obodonlashtirish savobli ish ekanini tushuntirib bormoqdalar. Ya’ni, Qabristonni oddiy go‘riston emas, balki tarbiya maskani sifatida qabul qilish, qabrlar ustiga hashamdor haykallar qo‘yish emas, balki atrofni ozoda tutish muhimligi, qabristonlarni muntazam ziyorat qilib turish savobli amal ekanligini uqtirib kelmoqdalar. Agar biz marhumlarimizning qabrini obod qilsak, kelajak avlod ham bizni shunday e’zozlaydi. Yurtimizdagi tinchlik va omonlik ajdodlar duosi va ularga bo‘lgan hurmatimiz mevasidir.
Hanafiy mazhabining mo‘tabar fiqhiy manbalarida («Al-Mabsut», «Badoi’us sanoi’», «Raddul muhtor», «Fatovoi Olamgiriya») qabrlar va ularning haq-huquqlari borasida aniq va mufassal qoidalar belgilangan. Jumladan: Hanafiy mazhabiga ko‘ra, qabr yerdan bir qarich yoki sal ko‘proq (tuyaning o‘rkachidek) baland qilinishi mustahab hisoblanadi. Mazhabimizda qabr ustini to‘rt burchak emas, balki o‘rkachsimon shaklda qilish afzal ko‘rilgan. Qabr ustini gips (alebastr) yoki ohak bilan oqlash va bezash makruh sanaladi, chunki qabr ziynat emas, balki oxiratni eslatuvchi makondir. Ammo qabr tuprog‘i to‘zib ketmasligi uchun uni suv sepib zichlash va tosh bilan belgi qo‘yish joiz.
«Al-Bahrur roiq» va boshqa manbalarda kelishicha, qabr ustida o‘sib turgan ho‘l giyoh, o‘t-o‘lanlarni yulish makruhdir. Chunki, ho‘l o‘simliklar Allohga tasbeh aytadi va buning sharofati bilan marhumga yengillik bo‘ladi. Shuning uchun qabrlar atrofini ko‘kalamzorlashtirish va marhumning bosh tomoniga rayhon yoki shu kabi ko‘chatlar ekish sunnatga muvofiq amal hisoblanadi.
Hanafiy fuqaholari qabr ustiga o‘tirish, uxlash va uning ustidan yurishni makruh deb hisoblaydilar. Imom Muhammad rahimahulloh aytadilar: «Qabr ustini bosib yurishni karih ko‘ramiz». Faqat qabrni ziyorat qilish yoki mayyitni dafn qilish uchun boshqa yo‘l bo‘lmasa, zarurat yuzasidan ruxsat beriladi. Yana fiqhiy manbalar shuni uqtiradiki, qabrning «obodligi» uning ustiga qimmatbaho marmarlar qo‘yish yoki baland devorlar urishda emas, balki u yerda Qur’on tilovat qilish va haqiga duo qilish bilan bo‘ladi. Atrofini axlat va chiqindilardan pok tutish, tikan va qurigan shox-shabbalardan tozalash ayni muddaodir.
Homidjon qori Ishmatbekov,
O‘zbekiston musulmonlari idorasi
raisining birinchi o‘rinbosari