(“Al-E’timod fil e’tiqod” asari asosida)

Qazo va qadar – Allohning azaliy sifatlari bo‘lib, ularning mohiyati bandasiga ma’lum emas. Alloh barcha narsalarning qazo va qadarini belgilab qo‘ygan. Dunyo va oxiratdagi har bir narsa faqat uning xohishi, ilmi, qazosi, qadari, Lavhul mahfuzga yozib qo‘yilishiga ko‘ra bo‘ladi. Lekin yozib qo‘yishi tavsif yo‘li bilandir, hukm yo‘li bilan emas, ya’ni majburiy emas. Qazo va qadar Alloh taoloning oldindan bilib, bilganiga ko‘ra Lavhul mahfuzda bitib qo‘yishidir.

Qazodan turli ma’nolar iroda qilinadi. Quroni karim oyatlarida ko‘p o‘rinlarda qazo kalimasi turli ma’nolarda qo‘llangan. Masalan, Alloh taolo: ﴿وَقَضَى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ﴾ “Robbing faqat Uning O‘zigagina ibodat qilishingni amr etdi”[1], deb marhamat qiladi. Bu o‘rinda “qazo” so‘zi “amr qilish” ma’nosida kelgan. Ba’zida qazodan “hukm” iroda qilinadi. Alloh taolo: ﴿فَاقْضِ مَا أَنْتَ قَاضٍ﴾ “Bas, nima hukm qilsang, qilaver”[2], deydi. Ba’zan esa “mukammal barpo qilish” ma’nosida keladi. Bunga Alloh taoloning ﴿فَقَضَاهُنَّ سَبْعَ سَمَوَاتٍ﴾ “Bas, yetti osmonni barpo qildi”[3], degan so‘zi misol bo‘ladi. Ya’ni bekamu-ko‘st, mukammallik bilan yaratdi.

Qadarga kelsak, u – har bir narsani qanday bo‘lishi lozim bo‘lsa, shunday qilib belgilashdir: u yaxshilik yoki yomonlik, go‘zallik yoki xunuklik, hikmat yoki bema’nilik bo‘lishidan qat’i nazar. Shuningdek, har bir narsaning qaysi zamon va makonda voqe bo‘lishini, unga qanday savob yoki jazo bo‘lishini bayon qilish ham qadarga kiradi.

Qadar deganda Alloh taoloning har bir narsani o‘z o‘rni, vaqti, makoni va holatiga mos ravishda belgilab qo‘yishi nazarda tutiladi. Ya’ni, dunyoda sodir bo‘ladigan har bir narsa – yaxshilik yoki yomonlik, go‘zallik yoki xunuklik, hikmatli ish yoki inson nazarida bema’nidek ko‘ringan ish – Allohning ilmi va belgilashi doirasidadir. Shuningdek, narsaning qachon, qayerda va qanday tarzda sodir bo‘lishi ham qadarga taalluqli.

Bandalarning barcha fe’l (ish-harakat)larini Alloh taolo yaratadi. Demak, ularning gunohu ma’siyatlari ham Allohning qazo va qadari, ya’ni yaratishi bilan bo‘ladi.

Shuning uchun ulamolarimiz: “Kufrni yaratish nodonlik emas”, deydi. Alloh taolo: ﴿إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ﴾ “Albatta, Biz har bir narsani o‘lchov bilan yaratdik”[4], degan. Demak, bularning barchasi Allohdan ekani sobit bo‘lgach, bizning barcha fe’llarimiz ham Alloh taoloning qazosi va qadari bilan bo‘lishi sobit bo‘ladi. Banda esa o‘z fe’lida, garchi bu Allohning qazosi va qadari bilan bo‘lsa ham, ixtiyorli bo‘ladi, majburlangan emas.

Mo‘tazilalar: “Ma’siyatlar Allohning qazosi va qadari emas. Chunki Alloh taolo qazosiga rozilikni vojib qilgan. Agar kufr ham U Zotning qazosi bilan bo‘lganda, albatta, kufrga rozi bo‘lish bizga vojib bo‘lardi”, degan.

Ahli sunna olimlari esa bunga quyidagicha javob beradi: “Kufr bizning nazdimizda Alloh taoloning qazosi emas, maqziysidir[5]. Ya’ni, kufr – Alloh tomonidan qazo qilingan (ya’ni taqdir etilgan) narsadir, lekin uning o‘zi Allohning qazosi (amri, hukmi) emas. Biz Allohning qazosiga va kufrni botil qilganiga rozi bo‘lamiz. Ammo maqziy, ya’ni kufr insonga sifat bo‘lishiga rozi bo‘lmaymiz. Shuni bilish kerakki, haqiqiy majburlanish kasalliklar va musibatlarda bo‘ladi. Chunki inson boshiga qazo qilingan kasallik va musibatlarni yoqtirmaydi. Ammo kufrga duchor bo‘lgan kishi undan batamom rozi bo‘ladi”.

Yanada kengroq bayon qiladigan bo‘lsak, kasallik va musibat insonga majburan keladi. Inson ularni xohlamaydi. Ammo kufrda inson uni o‘z ixtiyori bilan qabul qiladi va undan rozi bo‘ladi. Kufr – insonning ixtiyoriy fe’li bo‘lib, u kufrni tanlagani uchun mas’ul bo‘ladi.

Masalan, Alloh taolo bir insonning kufrni o‘z ixtiyori bilan tanlashini azaldan bilgan va uning voqe bo‘lishini taqdir qilgan. Shunda kufr Allohning maqziysi bo‘ladi. Lekin bu “Alloh kufrga buyurdi” yoki “Alloh kufrdan rozi” degani emas.

Mo‘min banda Alloh taoloning qazo va taqdiriga e’tiroz qilmaydi. Biz Alloh taolo bir narsaning voqe bo‘lishini taqdir qilgan bo‘lsa, uning Alloh tomonidan taqdir qilinganiga rozi bo‘lamiz. Ammo bu yerda juda muhim farq bor. Qazoning Allohdan ekanligiga rozi bo‘lish – qazo qilingan har bir narsaning o‘zidan rozi bo‘lish degani emas. Masalan, zulm ham Allohning ilmi va taqdiridan tashqarida sodir bo‘lmaydi. Lekin Alloh zulmni buyurmagan va undan rozi ham emas.

Alloh taolo kufrni botil deb hukm qilgan. Qur’onda ham kufr, shirk va zulm kabi narsalar maqtalgan emas, aksincha rad etilgan. Shuning uchun: “Kufr Allohning qazosi bilan sodir bo‘lgan” degan gap “Alloh kufrni ma’qullagan” degani emas.

Biz qazo qilingan narsa, ya’ni kufr bizning sifatimiz bo‘lishiga rozi bo‘lmaymiz. Ya’ni inson: “Alloh mening kofir bo‘lishimni taqdir qilgan ekan, demak, men kufrga rozi bo‘lishim kerak”, deb ayta olmaydi. Allohning taqdiri bir masala, bandaning kufrni tanlashi va unga munosabati boshqa masala. Shuning uchun mo‘min: “Allohning taqdiriga roziman, lekin kufrga rozi emasman”, deydi.

Yuqorida aytilganidek, haqiqiy jabr kasallik va musibatlarda bo‘ladi. Nima uchun? Chunki inson kasal bo‘lishni o‘zi tanlamaydi. Masalan, insonga isitma kelishi, og‘rib qolishi, musibatga uchrashi, tabiiy ofatdan zarar ko‘rishi insonning ixtiyoriga bog‘liq emas. Shuning uchun bu yerda haqiqiy ma’noda majburlik bor. Chunki boshiga shunday narsa qazo qilingan kishi undan rozi bo‘lmaydi. Masalan, odam kasal bo‘lsa: “Men kasal bo‘lishni xohlayman”, deb kasallikni tanlamagan. U shifo topishga harakat qiladi. Demak, kasallik insonga majburan kelgan. Bu holatda mo‘min inson unga sabr qilib, Allohdan savob umidida bo‘ladi.

Ammo kufrga kelsak, unga qazo qilingan kishining o‘zi undan juda qattiq rozi bo‘ladi. Ya’ni, inson uni qabul qiladi, so‘ng unga e’tiqod qiladi va uni ma’qul deb biladi.

Demak, inson majburmi yoki ixtiyorlimi? Insonda ixtiyor va kasb bor. Masalan, inson oldida ikki yo‘l bor: imon yoki kufr. U qaysi yo‘lni tanlashni o‘z ixtiyori bilan qiladi. Lekin uning ixtiyori, qudrati va fe’lining voqe bo‘lishi ham Allohning yaratishi va taqdiri doirasida. Shuning uchun ikki haqiqat bir vaqtda to‘g‘ri bo‘ladi: “Alloh taqdir qildi” va “Banda o‘z ixtiyori bilan qildi”. Bu ikkalasi bir-biriga zid emas.

Yana ham soddaroq misol keltiradigan bo‘lsak, masalan, bir kishi qo‘li bilan birovni urdi. Bu ish – Allohning ilmida bor, Allohning qudratidan tashqarida emas va Alloh uning voqe bo‘lishini taqdir qilgan. Lekin kishi: “Meni Alloh majbur qildi, shuning uchun men aybdor emasman”, deb bahona qila olmaydi. Chunki u qo‘lini o‘z ixtiyori bilan ko‘tardi. Agar qo‘li kasallik sababli beixtiyor harakatlanib, birovga tegib ketsa, bu boshqa masala. Bu yerda qasd va ixtiyor yo‘q. Shu farq jabr va kasb masalasining mohiyatini tushunishga yordam beradi.

Mo‘tazilalarning yomon ishlar Allohning qazo va qadari emas, degan qarashlari mashhur hadisga ziddir. Mashhur xabarda Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam: “Qadarning yaxshi-yu, yomoni Alloh taolodandir”, deganlar. Bu hadis biz uchun dalildir.

Yana bir dalil quyidagi hadis: “Sa’d ibn Abu Vaqqos roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: “Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: “Kimda to‘rt narsa bo‘lsa, u mo‘mindir, kim ulardan uchtasini keltirib, bittasini berkitsa, u kofirdir: Allohdan o‘zga iloh yo‘qligiga, meni Allohning rasuli ekanimga, o‘lgandan keyin qayta tirilishiga guvohlik berish va qadarning yaxshi-yu, yomoniga imon keltirish. Kim ulardan uchtasini keltirib, bittasini berkitsa, u kofirdir”, dedilar”.

Xulosa qilganda, qazoyu qadar masalasi o‘ta nozik masalalardan sanaladi. Basharning aqli ilohiy hikmatlar mohiyatini qamrab olishdan nuqsonli va ko‘zlar rabboniy sirlarni idrok etishdan yiroqdadir.

Imom Abu Abdulloh ibn Abu Hafs Kabir “Ar-Raddu ala ahlil ahvo” asarida keltiradi: “Bir kishi Ali ibn Abu Tolibga: “Menga taqdir haqida xabar ber”, dedi. Ali: “Taqdir chuqur dengizdir, unga sho‘ng‘ima”, dedi. U yana: “Menga taqdir haqida xabar ber”, dedi. Ali: “Taqdir qorong‘u yo‘ldir, unga qadam bosma”, dedi. U yana: “Menga taqdir haqida xabar ber”, dedi. Ali: “Taqdir Allohning siridir, uni bilishga urinma”, dedi”. Ba’zi rivoyatlarda “uni taftish qilma” deyilgan. Ali ibn Abu Tolib roziyallohu anhuning qazo va qadar masalasida haqni qanday ochiqlab berganiga e’tibor beradigan bo‘lsak, u kishi: “Taqdir Allohning siridir. Uni bilishga urinma”, deb chuqur ketishdan qaytardi. Eng asosiy narsa – bizga qazo-yu qadrning yaxshi-yu, yomoniga imon keltirish buyurilgandir.

Ravshan ELMURODOV,
Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi
ilmiy xodimi