O`zbekiston musulmonlari idorasi

Ramazon solnomasi

22.05.2019 47439 8 min.

Tanlovga!

Bandalariga ro‘za tutishni farz qilgan Alloh taologa hamdu sanolar, Ro‘za amallarini go‘zal tarzda ado qilishda yo‘lboshchi bo‘lgan Sayyidimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallamga salovot va salomlar bo‘lsin.

Albatta, Ramazon islomiy oylar ichida fazilatlarga boy va barakali oylardan hisoblanadi. Bu oyda hidoyat qo‘llanmasi bo‘lgan Qur’oni Karimning nozil bo‘lishi ham, bu oyning eng afzal oy ekaniga dalolat qiladi. Shuningdek, bu oyning fazilati va barkasi borasida Rasululloh sollallohu alayhi vasallamdan juda ko‘plab hadisi-shariflar rivoyat qilingan.

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: إِذَا دَخَلَ رَمَضَانُ فُتِّحَتْ أَبْوَابُ الجَنَّةِ ، وَغُلِّقَتْ أَبْوَابُ جَهَنَّمَ ، وَسُلْسِلَتِ الشَّيَاطِينُ رواه البخاري (3277) ، ومسلم (1079).

Rosululloh sollallohu alayhi vasallam: «Ramazon oyi kelishi bilan jannat eshiklari ochilib, do‘zax eshiklari yopiladi va shaytonlar kishanlanadi» - dedilar. Muttafaqun a’layh.

Haqiqatda, Ramazon oyining fazilatlari va barakotlari juda ham ko‘p. Bu borada juda ko‘p mavi’zalarda eshitib, ko‘plab maqolalar orqali xabardor bo‘lganmiz. Lekin, bugun e’tiborimizni boshqa tomonga qaratamiz. Ya’ni, bu oyning fazilatlari ko‘p bo‘lish bilan birga, tarixda bu ulug‘ kunda juda ko‘plab muhim tarixiy voqealar bo‘lib o‘tgan. Quyida ularni birma- bir sanab o‘tamiz.

Ramazonning birinchi kuni:

1) 2-hijriy yil Dushanba. Musulmonlar birinchi marta ramazon ro‘zasini tutdilar.

2) Ibrohim alayhissalomga ilohiy sahifalar tusha boshlagan.

3) Hijriy 73-yil. Abdulloh ibn Umar roziyallohu anhu vafot etdilar.

4) Hijriy 91- yil. Andalusni fath qilish boshlangan.

5) Hijriy 472- yil. Abu Ali ibn Sino vafot etdi.

Ramazonning ikkinchi kuni:

1) Hijriy 65-yil. Abdumalik ibn Marvon Umaviy xalifa etib tayinlandi.

Ramazonning uchinchi kuni:

1) Hijriy 11- yil. Fotimai Zahro roziyallohu anho vafot etdilar.

2) Hijriy 37- yil. Tahkim voqeasi bo‘lib o‘tdi.

Ramazonning to‘rtinchi kuni:

1) Hijriy 1- yil. Hamza roziyallohu anhu birinchi sariyaga chiqdilar.

2) Hijriy 666 - yil. Antokiya Slavyanlardan qaytarib olindi.

Ramazonning oltinchi kuni:

1) Muso alayhissalomga Tavrot sahifalari tusha boshladi.

2) Hijriy 63- yil. Musulmonlar Sind shahrini fath qildilar.

Ramazonning yettinchi kuni:

1) Hijriy 361- yil. Al-Azhar universiteti ochildi.

Ramazonning sakkizinchi kuni:

1) Hijriy 273- yil. Ibn Moja rohimahulloh vafot etdilar.

2) Hijriy 455- yil. Alp Arslon Saljuqiylar voliysi etib tayinlandi.

Ramazonning o‘ninchi kuni:

1) Payg‘ambarlikning 10-yili, hijratdan 3 yil avval. Xadiyja roziyallohu anhu vafot etdilar.

2) Hijriy 485-yil. Nizomul mulk Abul Hasan Aliy ibn Ishoq o‘ldirildi.

Ramazonning o‘n birinchi kuni:

1) Hijriy 3-yil. Rosululloh sollallohu alayhi vasallam Zaynab binti Xuzayma roziyallohu anhoga uylandilar.

2) Hijriy 9-yil. Saqif qabilasi elchilari Rosululloh sollallohu alayhi vasallam huzurlarida bo‘ldi.

3) Hijriy 95- yil. Sai’d ibn Jubayr vafot etdilar.

4) Hijriy 624- yil. Chingizxon vafot etgan.

5) Hijriy 922- yil. Sulton Salim Damashqni fath qildi.

Ramazonning o‘n ikkinchi kuni:

1) Hijriy 597- yil. Ibn Javziy rohimahulloh vafot etdilar.

Ramazonning o‘n uchinchi kuni:

1) Hijriy 15-yil. Umar roziyallohu anhu Shomni egalladilar

2) Hijriy 40- yil. Abu Luboba roziyallohu anhu vafot etdilar.

Ramazonning o‘n to‘rtinchi kuni:

1) Hijriy 132-yil. Abbosiylar Umaviylar poytaxti Damashqqa hujum qilishdi.

2) Hijriy 612- yil. Ibn Atoulloh Sakandariy tavallud topdilar.

Ramazonning o‘n beshinchi kuni:

1) Hijriy 3-yil. Hasan ibn Aliy roziyallohu anhu dunyoga keldilar.

2) Hijriy 37-yil. Muhammad ibn Abu Bakr roziyallohu anhu Misrga voliy etib tayinlandilar.

3) Hijriy 383- yil. Abu Bakr Xorazmiy vafot etdilar.

4) Hijriy 543- yil. Fahriddin ar-Roziy dunyoga keldilar.

Ramazonning o‘n yettinchi kuni:

1) Hijriy 2-yil. Katta Badr g‘azoti bo‘lib o‘tdi.

2) Hijriy 2-yil. Ruqayya (roziyallohu anho) binti Rosululloh sollallohu alayhi vasallam vafot etdilar.

3) Hijriy 85-yil. Mo‘minlar onasi Oyisha roziyallohu anho vafot etdilar.

4) Hijriy 124- yil. Muhammad ibn Muslim az-Zuhriy vafot etdilar.

Ramazonning o‘n sakkizinchi kuni:

1) Hijriy 21- yil. Xolid ibn Valid vafot etdilar.

2) Hijriy 560- yil. Muhyiddin ibn Arabiy dunyoga keldi.

Ramazonning yigirmanchi kuni:

1) Hijriy 8-yil Makka fath qilindi.

2) Hijriy 652- yil. Sayfuddin Qutuz dunyoga keldilar.

Ramazonning yigirma birinchi kuni:

1) Hijriy 40- yil. Aliy ibn Abu Tolib roziyallohu anhu vafot etdilar.

2) Hijriy 95- yil. Hajjoj ibn Yusuf as-Saqofiy dunyoga keldi.

3) Hijriy 1353- yil. Fors yurti Eron davlati deb o‘zgartirildi.

Ramazonning yigirma uchinchi kuni:

1) Hijriy 9-yil Musulmonlar «Lot» nomli butni buzib tashlashdi.

2) Hijriy 26- yil. Yazid ibn Muoviya tug‘ildi.

Ramazonning yigirma to‘rtinchi kuni:

1) Hijriy 20- yil. Amr ibn Os masjidini qurish boshlandi.

Ramazonning yigirma beshinchi kuni:

1) Hijriy 8-yil. Xolid ibn Valid roziyallohu anhu «Uzzo» nomli ibodatxonani buzib tashladilar.

2) Hijriy 129-yil. Abu Muslim Xurosoniy Umaviylarga qarshi qo‘zg‘olon boshladi.

3) Hijriy 544- yil. Faxruddin ar-Roziy tavallud topdilar.

4) Hijriy 658- yil. «Ayni jolut» jangi bo‘lib o‘tdi.

Ramazonning yigirma oltinchi kuni:

1) Hijriy 762- yil. Badruddin Ayniy rohimahulloh dunyoga keldilar.

Ramazonning yigirma yettinchi kuni:

1) Hijriy 927- yil. Belgrad fath etildi.

Ramazonning yigirma sakkizinchi kuni:

1) Hijriy 2-yil. Zakot farz bo‘ldi.

Ramazonning yigirma to‘qqizinchi kuni:

1) Hijriy 1425- yil. Yosir Arafot vafot etdi.

Ramazonning o‘ttizinchi kuni:

1) Hijriy 256- yil. Imom Buxoriy vafot etdilar.

2) Hijriy 384- yil. Imom ibn Hazm dunyoga keldilar.

Toshkent Islom instituti talabasi

Muhammad Ali Muhyiddin.

Ramazon-2019

MА`LUMOTNI IJTIMOIY TАRMOQLАRDА ULАSHING

Maqolalar

Ma’naviy zarar uchun tovon undirish hukmi

29.09.2026 23179 6 min.

Bismillahir Rohmanir Rohim!

Kirish: Bugungi kunda ijtimoiy tarmoqlar insonlar o‘rtasida axborot almashish va muloqot qilishning muhim vositasiga aylandi. Shu bilan birga, ushbu platformalardan foydalanish jarayonida ayrim shaxslarning sha’ni, qadr-qimmati va obro‘-e’tiboriga zarar yetkazuvchi ma’lumotlarni tarqatish kabi holatlar ham uchrab turibdi. Ayniqsa, internetda tarqalgan ma’lumotning keng ommaga tez yetib borishi bunday holatlarning oqibatlarini yanada jiddiylashtirishi mumkin.

Shu bois insonning obro‘si va qadr-qimmatiga yetkazilgan zararning shariat nuqtayi nazaridan qanday baholanishi, bunday zarar uchun tovon undirishning joiz yoki joiz emasligi kabi masalalarga aniqlik kiritish muhimdir.

Quyida Iordaniya Fatvo idorasi tomonidan tayyorlangan, ma’naviy zarar uchun tovon undirish masalasiga bag‘ishlangan fatvoni e’tiboringizga havola qilamiz. Unda ma’naviy zararning turlari, uning insonga ko‘rsatgan ta’siri va yetkazilgan zarar uchun tovon olish masalasi fiqhiy manbalar asosida yoritilgan.

“Savol: Bir kishi ijtimoiy tarmoqlarda boshqa bir shaxsni sharmanda qiluvchi ma’lumotlarni tarqatdi. Shundan so‘ng jabrlangan shaxs unga qarshi mahkamaga da’vo arizasi bilan murojaat qildi va mahkama tomonidan unga tovon puli undirib berish haqida qaror chiqarildi. Ushbu tovon pulidan foydalanishi joizmi?

Javob: Alloh taologa hamdlar bo‘lsin. Payg‘ambarimiz sayyidimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallamga, u zotning oila-a’zolari va sahobalariga salavotu salomlar bo‘lsin!

Ma’naviy (ruhiy) zarar uchun beriladigan tovonning hukmi uning insonga ko‘rsatgan ta’siri va zararining qay darajada jiddiy ekaniga qarab farq qiladi. Shu jihatdan u ikki qismga bo‘linadi:

Birinchi qism: Bu – boshqa insonlarga mol-mulki yoki badaniga emas, balki dini, qadr-qimmati, sha’ni yoki obro‘-e’tiboriga zarar va ziyon yetkazishdir. Bunga haqorat qilish, obro‘sizlantirish, sharmanda qilish yoki insonga nisbatan tahqirlovchi tarzda ozor berish kabi holatlar kiradi. Agar bunday harakat natijasida inson ishidan yoki tijoratidan ayrilsa, obro‘siga putur yetsa yoki davolanishni talab qiladigan kasallikka duchor bo‘lsa, bunday zarar uchun tovon puli olishda hech qanday monelik yo‘q.

Bunga quyidagi fiqhiy matnlar dalil bo‘ladi:

Hanafiy mazhabi imomi Saraxsiy rahimahulloh shunday deydilar:

"وقد روي عن محمد في الجراحات التي تندمل على وجه لا يبقى لها أثر تجب حكومة بقدر ما لحقه من الألم، وعن أبي يوسف رحمه الله يرجع على الجاني بقدر ما احتاج إليه من ثمن الدواء وأجرة الأطباء حتى اندملت"
(المبسوط، 26/81)

«Imom Muhammaddan shunday rivoyat qilingan: iz qoldirmay bitib ketadigan jarohatlarda yetkazilgan og‘riq miqdoriga qarab tovon belgilanadi. Imom Abu Yusuf rahimahulloh esa: jarohat bitguniga qadar jabrlanuvchining dori-darmon va tabiblarga to‘lagan xarajatlari miqdorini tajovuzkordan undirish mumkin, deganlar».

(Izoh: Imom Saraxsiy rahimahullohning bu gaplarida insonga zarar yetkazilsa, uning oqibatida kelgan zararni qoplash mumkinligi haqida so‘z bormoqda. Masalan, jarohat olgan kishining dori-darmon va tabib xarajatlari zarar yetkazgan shaxsdan undirilishi mumkin. Shunga o‘xshash ravishda, insonni obro‘sizlantirish natijasida unga haqiqiy zarar yetgan bo‘lsa, bu zararni ham qoplash masalasi ko‘riladi. Ya’ni, bu yerda dalil jarohat bilan obro‘sizlantirishning bir xil ekaniga emas, balki yetkazilgan zararni qoplash mumkinligiga taalluqli.)

Shofe’iy mazhabi ulamolaridan Imom Subkiy va boshqalar rahimahumulloh quyidagilarni naql qilganlar:

"وقال أبو إسحق: ثلاث مسائل أخالف فيها أصحابي: حد القذف، وحق الشفعة، ومقاعد الأسواق، أجوّز الصلح عنها، ومنعها سائر الأصحاب؛ لأنها ليست بمال"
(تكملة المجموع، 12/168)

«Abu Is'hoq shunday dedi: “Men sheriklarimdan uchta masalada farqli fikrdaman: qazf (birovni zino bilan tuhmat qilish) haddi, shaf’a haqqi va bozorlardagi o‘rinlarga bo‘lgan haq. Men bu huquqlar borasida kelishuv qilishni joiz deb bilaman. Boshqa mazhabdoshlarim esa bunga yo‘l qo‘ymaganlar. Chunki ular mol hisoblanmaydi”».

Shofe’iy ulamolaridan Sirojuddin Bulqiniy rahimahulloh ham quyidagilarni keltirganlar:

"(ولا يقابَل إسقاطُ حدّ القذف بشيء من الأعواض على الأصح)، يقال عليه: الوجهان في إسقاط حق الشفعة، ومقاعد الأسواق، والرد بالعيب أيضًا. ثم ذكر رأي أبي إسحق فقال: حكى الإمام عنه في [النهاية] أنه قال: خالفتُ أصحابي في ثلاث: يقولون: لا يوجد العوض عن حد القذف. وأنا أقول: يوجد"
(الفوائد الجسام على قواعد ابن عبد السلام، 1/407)

«Eng to‘g‘ri qarashga ko‘ra, qazf haddi bekor qilinishi evaziga biror tovon olinmaydi. Bunga nisbatan: shaf’a huquqi, bozorlardagi o‘rinlarga bo‘lgan huquq va aybli molni qaytarish masalalarida ham ikki xil qarash bor, deyiladi. So‘ng Abu Is'hoqning fikrini keltirib: “Imom (Juvayniy) “An-Nihoya” asarida undan quyidagilarni naql qilgan: “Men mazhabdoshlarimdan uch masalada farq qildim. Ular: ‘Qazf haddi uchun tovon bo‘lmaydi’, deydilar. Men esa: ‘Tovon bo‘ladi’, deyman”, degan».

Ikkinchi qism: Bu – insonning dini, qadr-qimmati yoki sha’niga daxl qilmaydigan, shariat nuqtayi nazaridan jiddiy ahamiyatga ega bo‘lmagan yoki ta’siri juda kichik bo‘lib, insonning hayoti, mehnat faoliyati va his-tuyg‘ulariga sezilarli darajada ta’sir ko‘rsatmaydigan zarardir. Bunday zarar evaziga tovon olish joiz emas.

Xulosa qilib aytganda, agar ma’naviy zarar insonning huquqlariga tajovuz qilish xususiyatiga ega bo‘lib, unga haqiqiy zarar va ziyon yetkazgan bo‘lsa, jabrlangan shaxs mahkamadan jazo qo‘llashni yoki yetkazilgan zarar evaziga undan pul undirishni talab qilishi joiz.

Bunda bugungi kunda insonning obro‘siga zarar yetkazishning yangi usullari paydo bo‘layotgani va bunday zararning oqibatlari ham e’tiborga olinadi. Shu asosda, jiddiy ma’naviy zarar yetkazilgan hollarda uni qoplash uchun pul undirish joiz bo‘lishi mumkin.

Biroq shuni alohida ta’kidlash lozimki, zarar uchun tovon undirish masalasi foiz olish yoki qarzni o‘z vaqtida to‘lamaganlik uchun penya va jarima olish masalasidan farq qiladi. Shu sababli mazkur hukmdan qarzni kechiktirganlik uchun foiz yoki penya olish joizligi kelib chiqmaydi. Vallohu a’lam”.

Tarjimon va izohlar muallifi:

O‘zbekiston musulmonlari idorasi Fatvo markazi bosh mutaxassisi, Toshkent islom instituti katta o‘qituvchisi Abdulatif Tursunov

Maqolalar