بسم الله الرحمن الرحيم 

الحَمْدُ لله الَّذِي أَوْضَحَ لَنَا مَعَالِمَ الزَّكَاةِ وَالصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ عَلَى نَبِيِّنَا مُحَمَّدٍ سَيِّدِ الْأَنَامِ، وَعَلَى آلِهِ وَصَحْبِهِ البَرَرَةِ الْكِرَامِ، اَمَّا بَعْدُ

ZAKOT BЕRISH – BUYUK IBODAT!

Muhtaram jamoat! Zakot – Islomning besh ruknidan biri bo‘lib, shariat farz qilgan amaldir. Zakot  lug‘atda “poklash”, “o‘sish” degan ma’nolarni anglatadi. Shar’iy istilohda esa – “Muayyan mollardan ma’lum qismini Alloh taolo belgilab bergan muayyan toifa kishilarga mulk qilib berish”dir. “Zakot” so‘zining ma’nolaridan bevosita ko‘rinib turibdiki, zakoti berilgan molga baraka kiradi, ko‘payadi, o‘sib, ziyoda bo‘laveradi. Zakoti ado etilgan mollarni Alloh taolo asraydi.

Qur’oni Karimning o‘ttiz ikki joyida zakot  berishga buyruq bo‘lib, shundan yigirma sakkiztasi namoz bilan birga zikr qilingan. Shu e’tibordan zakotning martabasi namozning martabasi bilan tengdir. Demak, musulmon inson namoz bilan zakotning orasini ajratmaydi. Bu haqda Alloh Taolo Qur’oni karimda shunday degan:

وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ

 (سورة النور/56)

ya’ni: “Namozni to‘kis ado qilinglar, zakotni beringlar va Rasulga itoat qilinglar, shoyadki, rahm qilinsangiz”(Nur surasi, 56-oyat).

Ramazon oyi xayru saxovat va mehr-oqibat oyi bo‘lganligi uchun hamda bu oyda bajariladigan barcha amallarga ajrlar bir necha barobar ko‘paytirib berilishidan umid qilib mo‘min-musulmonlar zakotlarini aynan ushbu oyda berishga odatlanishgan. Quyidagi oyati karima zakot berish – farz ekanligiga dalil hisoblanadi.

خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِهَا  ...

(سورة التّوبة/103)

ya’ni: “Mol-mulklaridan ularni u sababli poklashingiz va tozalashingiz uchun sadaqa oling...” (Tavba surasi, 103-oyat)

Boylar bir qism mollarini kambag‘allarga berishlari farz qilingan. Bu haqda Alloh taolo shunday marhamat qiladi:

وَالَّذِينَ فِي أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ مَعْلُومٌ لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ

 (سورة المعارج/24-25)

ya’ni: “Ularning mol-mulklarida so‘raguvchi va bechora uchun ma’lum haq bordir” (Ma’orij surasi, 24-25-oyat)

Zakot boy va kambag‘alni bir-biriga yaqinlashtiradi, boy kishi yordam qilish sevinchi bilan yashasa, kambag‘al esa o‘z qalbida boyga nisbatan muhabbat va hurmat hissini tuyadi va xasislik o‘rtadan ko‘tariladi.

Zakoti berilgan mol har qanday balo va ofatlardan saqlanishi haqida Payg‘ambar sallallohu alayhi va sallam shunday deganlar:

"حَصِّنُوا أَمْوَالَكُمْ بِالزَّكَاةِ وَدَاوُوا مَرْضَاكُمْ بِالصَّدَقَةِ وَأَعِدُّوا لِلْبَلاءِ الدُّعَاءَ"

(رواه الإمام أبو داود)

ya’ni: “Mollaringizni zakot (berish) bilan saqlangiz. Kasallaringizni sadaqa (berish) bilan davolangiz va turli balo-ofatlarga duoni hozirlangiz” (Imom Abu Dovud rivoyati).

Abu Hurayra raziyallohu anhudan rivoyat qilingan hadisda Nabiy sollallohu alayhi vasallam shunday deganlar:

"إِذَا أَدَيْتَ زَكَاةَ مَالِكَ فَقَدْ قَضَيْتَ مَا عَلَيْكَ"

(رواه الإمام الترمذي)

ya’ni: “Qachon molingizni zakotini ado qilsangiz, albatta, zimmangizdagi burchni bajaribsiz”, dedilar (Imom Termiziy rivoyati).

Zakot zimmasiga farz bo‘lgan kimsa uni kechiktirmasligi kerak. Chunki, zakot faqirlarning haqqi bo‘lib, uni bermasdan o‘zida ushlab turish mumkin emasdir. Imom Muhammad rahmatullohi alayh: “Zakotni qasddan bermay kechiktirib yurgan kishining guvohligi qabul qilinmaydi” deganlar.

Shayton zakot beruvchi kishiga go‘yo molini qirqdan birini bersa, moli ozayib ketgandek tuyiltirishi mumkin. Biroq molni faqirga berish bilan mol hargiz kamaymaydi. Balki egasi o‘ylamagan tomonidan Alloh taolo molini ziyoda qiladi. Bunga qo‘yidagi hadis yaqqol dalil hisoblanadi:

Payg‘ambarimiz sallallohu alayhi va sallam marhamat qiladilar:

"مَا نَقَصَ مَالٌ مِنْ صَدَقَةٍ قَطُّ"

(رواه الإمام الترمذي)

ya’ni: “Mol-mulk sadaqa qilish bilan zinhor kamaymaydi” (Imom Termiziy rivoyati).

Zakotda zakot beruvchiga ham, oluvchiga ham, ular yashab turgan jamiyatga ham ko‘plab dunyoviy va uxroviy foydalar bor. Shuningdek, u tufayli mulkdor tarafning qalbi poklanib, ruhiy tomondan o‘sib borishi yuzaga keladi. Payg‘ambarimiz sallallohu alayhi va sallam Muoz ibn Jabalni Yamanga voliy qilib yuborayotganlarida  shunday deganlar:

فَأعْلِمْهُمْ أنَّ اللهَ قَدِ افْتَرَضَ عَلَيْهِمْ صَدَقَةً تُؤخَذُ مِنْ أغْنِيَائِهِمْ فَتُرَدُّ عَلَى فُقَرَائِهِمْ

(رواه الإمام البخارى)

ya’ni: “Ularga bildirinki, Alloh taolo zimmalariga zakotni farz qilgandir. Zakotni u yerning boylaridan olinib, kambag‘allariga berilur!” (Imom Buxoriy rivoyati).

Anas ibn Molik raziyallohu anhudan rivoyat qilingan hadisda Rasululloh sallallohu alayhi va sallam shunday deganlar:

"وَيْلٌ لِلأَغْنِيَاءِ مِنَ الْفُقَرَاءِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، يَقُولُونَ: رَبَّنَا، ظَلَمُونَا حُقُوقَنَا الَّتِي فُرِضَتْ لَنَا عَلَيْهِمْ، فَيَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ: وَعِزَّتِي وَجَلالِي، لَأُدْنِيَنَّكُمْ وَلأُبَاعِدَنَّهُمْ"

(رواه الإمام الطبرني)

ya’ni: “Qiyomat kuni yo‘qsillar sababli boylarning holiga voy bo‘ladi! Kambag‘allar shunday deydilar: “Parvardigoro! Boy kishilar Sen bizga ajratib bergan haqlarimizni bermasdan bizga zulm qildilar”. Alloh taolo shunday marhamat qiladi: “Izzatim va jalolim haqqi, sizni o‘zimga yaqinlashtiraman, ularni esa uzoqlashtiraman” (Imom Tabaroniy rivoyati).

Imom G‘azzoliy rahmatullohi alayh aytadilar: “Alloh taolo o‘z bandasiga jon va mol ne’matini bergandir. Badan ibodatlari jon –ne’matining shukridir, moliyaviy ibodatlar esa – mol ne’matining shukridir”.

Zakot berishi vojib bo‘lgan kishi o‘z vaqtida zakotini chiqarib bermasa, moli halokatga uchrashi haqida Oisha raziyallohu anhudan rivoyat qilingan hadisda Rasululloh sallallohu alayhi va sallam shunday marhamat qiladilar:

"مَا خَالَطَتِ الْزَّكَاةُ مَالًا قَطُّ إِلَّا أَهْلَكَتْهُ"

(رواه الإمام البخاري)

ya’ni: “Qachon bir molga (faqirlarning haqqi bo‘lmish) zakot aralashsa, albatta, molning barakasini ketkazadi” (Imom Buxoriy rivoyati).

Demak, zakot berish – qolgan molning o‘sishiga, ko‘payishiga, eng muhimi –barakali bo‘lishiga va turli balo ofatlardan saqlanishiga sabab bo‘ladi.

Alloh taolo bir necha oyatlarida, Payg‘ambarimiz sallallohu alayhi va sallam ham bir qancha hadislarida boyning molida kambag‘alning haqqi borligini bayon qilganlar. Shunday ekan, kim molining zakotini xasislik va och ko‘zlik qilib bermasa, baribir o‘zi bilmagan holda kambag‘alni haqqi uni molidan chiqib ketadi. Demak, kambag‘alni haqqi baribir chiqib ketar ekan, undan ko‘ra zakot vojib bo‘lgan vaqtda zakotini bergan kimsa ham zimmasidagi farzni ado qilgan bo‘ladi, ham zakoti berilgan mollarga va’da qilingan barcha fazilatlarga erishadi.  Dunyo va oxiratdagi yuksak darajalarga erishadi.

Muhtaram jamoat! Mav’izamiz davomida zakotga doir ba’zi masalalar haqida suhbatlashamiz.

• Zakot berish hur, aqliraso,balog‘atga yetgan, nisob miqdoricha mablag‘ga ega, nisobga ega bo‘lganiga bir yil to‘lgan musulmon zimmasiga farz bo‘ladi.
• Boyligi shariat belgilab qo‘ygan ma’lum miqdorga, ya’ni nisobga yetgan musulmon kishi hijriy-qamariy bir yil o‘tishi bilan asliy hojatlaridan ortiqcha boyligining qirqdan bir qismini, ya’ni 2,5 foizini shar’an belgilangan joylarga berishi farzi ayndir.
• Zakotning sharti ikkitadir: birinchisi – zakot oluvchiga zakotni mulk qilib berish, ya’ni o‘sha berilayotgan mol-mulk oluvchining moli bo‘lmaguncha zakot ado bo‘lmaydi. Shuning uchun ham zakotni ko‘prik, yo‘l, suv ombori kabi ko‘pchilik foydalanadigan narsalarga sarflanmaydi. Ikkinchisi esa – zakot miqdorini molidan ajratish paytida yoki faqirga berishda zakot, deb niyat qilishdir.
• Zakotni kimlarga berib bo‘lmaydi: zakotni nisob miqdoricha moli bo‘lgan kishiga, ota-onasi, bobo-momosiga, o‘g‘il-qizlariga va ularning farzandlariga, er-xotin bir-biriga berishi mumkin emas.
• Kimlarga bergan afzal: ushbu savolga “Fatovoi hindiya” kitobida shunday javob berilgan: “Zakot va fitrni berishda eng afzali avvalo aka-uka, opa-singillar hisoblanadi. So‘ng – ularning farzandlari. Ulardan keyin amaki-ammalar, so‘ng – ularning farzandlari. Tog‘a-xolalar va ularning farzandlari, so‘ng – yuqoridagilardan tashqari qarindoshlar. Ulardan keyin qo‘shnilar, kasbdoshlar, keyin hamshaharlar yoki qishloqdoshlar haqlidirlar.
• “Bahrur roiq” kitobida: “Qarzi bor kishiga zakot berish faqirga zakot berishdan ko‘ra afzaldir”, deyilgan.
• Qarzdor kishining qarzi qo‘lidagi molidan ko‘p bo‘lsa, qo‘lidagi moli o‘ziniki bo‘lmay, haqdorlarniki sanaladi. Undan zakot bermaydi. Agar qo‘lidagi moli qarzidan ko‘p bo‘lib, farazan qarzini chiqarganidan keyin qolgan mol nisobga yetsa, qolgan molidan zakot beradi.
• Pul yoki tijorat mollarining qiymati nisobga yetib, bir yil o‘tsa, zakot berishi farz bo‘ladi.
• “Tijorat mollari” deganda “sotish niyatida olingan har qanday mol-mulklar” nazarda tutiladi. Ularning aynan o‘zidan zakot chiqarish mumkin. Lekin qiymatini berish afzaldir. Masalan, kiyim-kechak, dori-darmonlar kabi narsalarni savdosi bilan shug‘ullanuvchi kishi, sotayotgan mahsulotini o‘zidan zakot berishi mumkin. Ammo o‘tmay qolgan, sifatsiz mollarni zakotga berish yaxshi emas.
• Tijorat mollaridan zakot chiqarishda o‘sha kundagi qiymati qancha bo‘lsa, shu qiymatning hisobidan zakot chiqariladi. Uning qanchaga sotib olgani yoki kelgusida qanchaga sotilishiga qarab hisoblanmaydi.
• Bir kishining ozgina tillo, ozgina kumush, ozgina puli bo‘lsa, ularning barchasi qo‘shilganda nisobga yetsa zakot berish farz bo‘ladi.
• Yilning boshi va oxirida zakot nisobi mavjud bo‘lib, o‘rtasida nisobdan kamayib turishi zakotni soqit qilmaydi (“Olamgiriya”, “Hidoya”).
• Oltin xoh ishlov berilib, taqinchoq yoki buyum holatiga keltirilgan bo‘lsin, xoh yombi holida, xoh tabiiy qazilma holatida bo‘lsin, nisobga yetsa, zakot beriladi. Tillo taqinchoqlardan tilloning o‘zi zakot qilib berilsa, taqinchoqlarning vazniga qarab zakot chiqariladi. Masalan, 100 gramm tillodan 2,5 gramm tillo zakotga beriladi. Agar taqinchoqlarning zakotini pul bilan beriladigan bo‘lsa, taqinchoqlarning bozordagi qiymatiga qarab zakot chiqaradi. Masalan, bozorda qiymati qancha bo‘lsa, shuni qirqdan birini zakotga beradi. Taqinchoqlar xoh ishlatilayotgan bo‘lsin, xoh ishlatilmayotgan bo‘lsin, ulardan zakot beriladi. Chunki ular hamyondagi pul bilan bir xildir (“Raddul muhtor”).
• Zakot farz bo‘lgan vaqtda uni ado etmagan bo‘lsa, necha yil o‘tsa ham zakoti zimmasidan soqit bo‘lmaydi.
• Yashab turgan uy-joylari, iste’moldagi kiyimlari, minilib turadigan ulov (mashina), oziq-ovqat, pardoz buyumlari (agar tilla, kumushdan yasalmagan bo‘lsa), gavhar, marjon, yoqut, zumrad (agar sotish uchun saqlanmayotgan bo‘lsa) kasb-hunar asboblari kabi narsalardan zakot berilmaydi.
• Ishlab chiqaruvchi korxonalarda ikki xil mol bo‘ladi. Birinchisi – xomashyolar. Ikkinchisi – tayyor mahsulotlar. Zakot berish paytida ikkalasining qiymati hisobga olinadi. Lekin, ishlab chiqarish dastgohlari, asbob-uskuna va jihozlaridan zakot berilmaydi.
• Ijaraga berilgan bino, do‘kon va ulovlardan zakot berilmaydi. Balki ulardan tushgan mablag‘ tillo, pul va tijorat mollariga qo‘shib hisoblanadi.
• Zakot oluvchi kishini o‘ziga bir nisobdan ortiq miqdorda zakot berish makruh sanaladi. Lekin zakot beruvchi zakotiga uy sotib olib, zakotga haqdor kishiga “Bu mening zakotim” deb bersa joizdir. Chunki bunda oluvchi hojati asliyaga ega bo‘lib, yonida nisob miqdoricha mablag‘ oshib qolmaydi.
• Zakot puliga kitob chop qildirib, kitob olishga imkoni bo‘lmagan haqdorlarga tarqatsa, zakot ado bo‘lib, ilm tarqatishning savobiga ham ega bo‘linadi.
• Chorva mollari yarim yildan ko‘proq vaqt davomida yaylovda o‘tlatilsa va nisobga yetsa, ulardan ham zakot beriladi. Tuyaning soni 5 ta bo‘lsa nisobga yetgan bo‘lib, undan zakot uchun bitta qo‘y beriladi. Qora molning soni 30 ta bo‘lsa nisobga yetgan bo‘lib, undan zakot uchun bitta bir yoshli buzoq beriladi. Qo‘y va echkining soni 40 ta bo‘lsa nisobga yetgan bo‘lib, undan zakot uchun bitta qo‘y yoki echki beriladi. Tijorat niyatida uyda boqilayotgan hayvonlarni soni qancha bo‘lishidan qat’iy nazar, ularning qiymati hisoblanadi. Agar qiymati nisobga yetsa, qirqdan biri zakot uchun beriladi (“Sharhul viqoya”).
• Chorva mollarini sotish niyatida boqayotgan bo‘lsa, ularning necha bosh ekaniga qarab emas, balki o‘sha kundagi qiymatini hisoblab, bir yilga to‘lgan bo‘lsa, zakot chiqariladi (“Olamgiriya”, “Badoye”).
• Oqar suv yoki yomg‘irda sug‘orilgan ekinlarning hosilidan xarajatlar chiqarilmasdan ushr (o‘ndan bir) beriladi. Yerga ishlov berilmasdan o‘zi o‘sib chiqqan mahsulotlardan ushr berilmaydi. Suv chiqarishga charxpalak, hayvon va boshqa narsalarni ishlatib, sarf-xarajat qilingan bo‘lsa, mahsulotning, yigirmadan biri beriladi. Sug‘orishdan boshqa ishlarga sarflangan xarajatlar e’tiborga olinmaydi. Asaldan ham olingan muxsulotning, garchi oz bo‘lsa ham, o‘ndan biri ushr sifatida faqirlarga beriladi (“Muxtasarul viqoya”).
• Hovlidagi mevali daraxtlar mevasidan ushr berilmaydi. Balki dalasidagi daraxtlari mevasidan ushr beriladi. Zero, hovlidagi narsalar undagi imoratlarga tobe hisoblanib, ulardan ushr berilmaydi (“Qozixon”).

Alloh taolo barchamizga ibodatlarni o‘z vaqtida ado qiluvchi va zakotni chin dildan beruvchilardan qilsin. Omin!

Muhtaram imom-domla! Kelgusi juma ma’ruzasi “ALLOHNI ZIKRI ILA QALBLAR OROM OLUR” mavzusida bo‘ladi. Jamoatga e’lon qilishingizni so‘raymiz.