29.03.2019 y. Jinoyatlarning asosi
بسم الله الرحمن الرحيم
اَلْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَبَاحَ لَنَا جَمِيعَ الطَّيِّبَاتِ، وَحَرَّمَ عَلَيْنَا الْخَبَائِثَ وَالْمُضِرَّاتِ وَالصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ عَلَى رَسُولِهِ مُحَمَّدٍ الَّذِي قَالَ وَلَا تَشْرَبِ الْخَمْرَ فَإِنَّهَا مِفْتَاحُ كُلِّ شَرٍّ وَعَلَى آلِهِ وَصَحْبِهِ أَجْمَعِيْنَ وَعَلَى مَنْ تَبِعَهُمْ بِإِحْسَانٍ إِلَى يَوْمِ الدِّيْنِ اَمَّا بَعْدُ
JINOYATLARNING ASOSI
Muhtaram jamoat! Alloh taolo bu dunyoni sinov maydoni qilib yaratdi. Unda insonning qanday umr kechirishi, ne’matlarni qaysi yo‘lga ishlatishiga qarab oxiratdagi manzil-makoni aniq bo‘ladi. Insoniyat doimiy imtihonda ekanini quyidagi oyati karimadan bilib olamiz:
الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَيَاةَ لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا وَهُوَ الْعَزِيزُ الْغَفُورُ
(سورة الملك الآية-2 )
ya’ni: “(U) sizlarning qaysi biringiz chiroyliroq (savobliroq) amal qiluvchi ekaningizni sinash uchun o‘lim va hayotni yaratgan zotdir. U Aziz (qudratli) va G‘afur (kechirimli)dir” (Mulk surasi, 2-oyat).
Bu imtihon dunyosida yaxshi ham bor, yomon ham bor, halol ham bor, harom ham bor. Hamma narsa halol, hamma bir xil mo‘min-musulmon bo‘lganida sinovdan ma’no qolmagan, yomon bo‘lmasa, yaxshini qadriga yetmagan bo‘lardik. Alloh taolo insonlarni bir-birlari bilan imtihon qilishi haqida shunday deydi:
...وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلَكِنْ لِيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آَتَاكُمْ فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ...
(سورة المائدة الآية-48 )
ya’ni: “...Agar Alloh xohlasa edi, sizlarni bir ummat (bir xil shariatda) qilib qo‘ygan bo‘lur edi. Lekin O‘zi bergan narsa (shariatlar)da sizlarni sinash uchun (bir xil qilmadi). Bas, xayrli (savobli) ishlarda bir-biringizdan o‘zishga oshiqingiz!...” (Moida surasi, 48-oyat).
Mo‘min-musulmonlar o‘zaro yoru birodar bo‘lib, dunyodagi sinovlardan yaxshi o‘tib olishlari uchun, bir-birlarini to‘g‘ri yo‘lga chaqirib, yomonlikdan qaytarib turadilar. Agar hamma “O‘zim chiqqan tepa omon bo‘lsin”, deb harakat qilsa, yaxshilikka buyurish, yomonlikdan qaytarish bo‘lmasa, jamiyatda fisqu-fasod ko‘payadi va tobora zarari kattalashib boradi. Buni quyidagi hadisi sharifdan bilib olamiz:
"والَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَتَأْمُرُنَّ بالْمَعْرُوفِ ولَتَنْهَوُنَّ عَنِ المُنْكَرِ أَوْ لَيُوشِكَنَّ اللَّهُ أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عِقَابًا مِنْهُ ثُمَّ تَدْعُونَهُ فَلا يُسْتَجابُ لَكُمْ"
(رَوَاهُ الإمَامُ التِّرْمِذِيُّ)
ya’ni: “Jonim qo‘lida bo‘lgan Zotga qasamki, yo yaxshilikka buyurasiz va yomonlikdan qaytarasiz, yoki bo‘lmasa, Alloh taolo ustingizga bir baloni yuboradi, undan keyin qancha duo qilsangiz ham duoingiz qabul bo‘lmaydi” (Imom Termiziy rivoyati).
Shu hadisdan kelib chiqib, barchamiz jamiyatdagi yomon illatlarni yo‘qotishga imkon qadar hissamizni qo‘shishimiz kerak. Buni ma’lum bir idoralarning ishi deb o‘ylamaylik. Hozir bo‘lib turgan fazilatli jamoatimizning yordami mast qiluvchi ichimliklar va giyohvand moddalar iste’mol qiladigan yon-atrofimizdagi kishilarni to‘g‘ri yo‘lga qaytarish uchun nihoyatda zarur. Faqat o‘zimizni o‘ylab, ularni unutishimiz insofdan emas.
Ma’lumki, insonning aqlini ketkazadigan, uning din-diyonati va obro‘siga putur yetkazadigan, qolaversa, oilasi va yaqinlariga aziyat beradigan mast qiluvchi narsalar ham bu dunyoning sinovlaridan biridir. Bunday moddalar insoniyat yaratilibdiki mavjud bo‘lgan va turli nomlar bilan atalgan. Bizning davrimizga kelib ularning nomi va turi yana ham ko‘paydi. Mast qiladigan moddalar ichiladigan, chekiladigan, ukol qilinadigan, hidlanadigan va tabletka ko‘rinishida yuzaga chiqdi. Ularning hammasi bir hukmdadir.
Dinimizning buyruq va qaytariqlariga bo‘ysunish aqlli, balog‘atga yetgan kishilarga vojib bo‘ladi. Inson o‘z ixtiyori bilan aql-hushni ketkazadigan, mast qiladigan narsalarni iste’mol qilishi mumkin emas. Mastlikni zamonamiz olimlari “ixtiyoriy jinnilik”, deb atashadi.
Islom dini kelganda o‘sha vaqtdagi xalq ichkilikka mukkasidan ketgan edi. Alloh taolo bu muammoni o‘zining hikmati bilan, bosqichma-bosqich hal qildi. May haqida bir emas, to‘rtta oyat nozil bo‘ldi. Oxirgi oyatda Alloh taolo mast qiluvchi ichimliklarni qat’iy harom qildi:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آَمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصَابُ وَالْأَزْلَامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ
ya’ni: “Ey, imon keltirganlar! Albatta, may (mast qiluvchi ichimliklar), qimor, but-sanamlar va (fol ochadigan) cho‘plar shaytonning ishidan iborat ifloslikdirki, undan chetlaningiz! Shoyad (shunda) najot topsangiz” (Moida surasi, 90-oyat).
Giyohvandlik moddalari ham mast qiluvchi xususiyatga ega. Shunday ekan, mast qiluvchi ichimliklarning hukmi, zararlari, oqibatlari haqidagi barcha oyat va hadislar giyohvandlikka ham tegishlidir.
Mast qiluvchi ichimliklar va giyohvandlikning jamiyatga, oilaga va inson shaxsiyatiga katta zarari bor. Bu moddalar jamiyatda turli qotillik, o‘g‘irlik, zo‘ravonlik kabi og‘ir jinoyatlarni ko‘payishiga sabab bo‘ladi. Bu illatlar oiladagi tinch totuvlik, o‘zaro mehr oqibat, ota-ona va farzand o‘rtasidagi munosabatga putur yetkazadi, oilaning iqtisodini izdan chiqaradi, oila a’zolarini ruhiy tushkunlikka soladi. Shuning uchun uni Hazrati Usmon raziyallohu anhu: “Yomonliklarning onasi”, deb ataganlar. Bu moddalarni iste’mol qiluvchilar esa, sog‘lom turmush tarzidan uzoqlashadi, obro‘si to‘kilib, nafs bandasiga aylanadi.
Dinimizda bunday moddalarni iste’mol qilish katta gunoh sanaladi. Abu Dardo Ansoriy raziyallohu anhu: “Menga do‘stim (ya’ni, Payg‘ambar salllallohu alayhi vasallam) nasihat qilib aytdilar:
أَنْ لَا تُشْرِكْ بِاللَّهِ شَيْئًا وَإِنْ قُطِّعْتَ وَحُرِّقْتَ وَلَا تَتْرُكْ صَلَاةً مَكْتُوبَةً مُتَعَمِّدًا فَمَنْ تَرَكَهَا مُتَعَمِّدًا فَقَدْ بَرِئَتْ مِنْهُ الذِّمَّةُ وَلَا تَشْرَبِ الْخَمْرَ فَإِنَّهَا مِفْتَاحُ كُلِّ شَرٍّ
رواه الامام بن ماجة
ya’ni: “Sizni burda-burda qilishsa ham, o‘tda kuydirishsa ham, Alloh taologa shirk keltirmang. Farz namozni bilib turib tark qilmang, agar kim namozni qasddan tark qilsa, undan Allohning (o‘z panohida asrashi) zimmasi uzoq bo‘ladi. May ichmang, u hamma yomonliklarning kalitidir” (Imom Ibn Moja rivoyati).
Ibn Abbos raziyallohu anhu aytadilar: “May harom qilinganda, Rasulullohning sahobalari bir-birlarini ziyorat qilib: “May harom qilindi va shirkka teng qilindi (ya’ni, katta gunoh sanaldi)”, der edilar” (Imom Tabaroniy rivoyati).
Quyidagi hadisi sharifda ham uning katta gunoh ekanligi bildirilgan:
مَنْ مَاتَ وَهُوَ مُدْمِنُ الْخَمْرِ، لَقِيَ اللهَ وَهُوَ كَعَابِدِ وَثَنٍ
رواه الامام البزار
ya’ni: “Kim doimiy may ichuvchi bo‘lib vafot etsa, Alloh taologa butga sig‘ingan kishidek ro‘baro‘ bo‘ladi” (Imom Bazzor rivoyati).
Mast qiluvchi ichimliklar va giyohvand moddalarning eng katta zarari oilalarning buzilishida namoyon bo‘lmoqda. Mast holda xotin, bola chaqani urib-so‘kish, ichkilikka berilib, ularni nafaqasiz tashlab qo‘yish jamiyatimizda uchrab turibdi. Buning ustiga ba’zi kishilar mast holatda taloq qo‘yib, o‘zlarini qiyin ahvolga solib qo‘yishmoqda. Nikoh va taloq masalasida hazil ketmaydi, “mast edim”, degan bahonalar ham o‘tmaydi. Nikoh erkak va ayolning “topshirdim”, “qabul qildim” degan so‘zlari bilan bog‘langani kabi, erkakning bir og‘iz “taloq qildim”, degan so‘zi bilan uziladi. Dinimizda musulmon kishining so‘zi e’tiborli, qadrli bo‘ladi. Xalqimiz bekorga: “Aytilgan so‘z – otilgan o‘q”, demagan!
Ilmiy jihatdan isbotlanishicha, ichkilik va giyohvandlikka berilganlar ichida befarzandlik va nogiron bolalar tug‘ilishi ko‘p kuzatiladi.
Muhtaram jamoat! Yoshlarga, ayniqsa, ularning o‘smirlik davrida chiroyli tarbiya, go‘zal o‘rnak ko‘rsatishimiz kerak. Ularni kim bilan yuribdi, kim bilan do‘st tutindi, surishtirib, ogoh bo‘lib turishimiz lozim. Ularning ko‘pchiligi yomon do‘stlar sababli, ichkilik va giyohvandlikka o‘rganib qoladilar.
Shuni ham ta’kidlash joizki, aksariyat jinoyatlarning ildizi bekorchilikka borib taqaladi. Farzandlarni bilim-ma’rifatli, mehnatsevar, g‘ayratli, o‘z kasbini puxta biladigan qilib tarbiyalash, kelajakda ularni xalqimizga, dinimizga foydali inson bo‘lishiga sabab bo‘ladi. Shuning uchun farzandlarimiz bekorchi bo‘lib qolishlariga yo‘l qo‘ymasligimiz, balki ularni, bilim olish, kitobxonlik, turli to‘garaklar, sport bilan shug‘ullanish, madaniy hordiq bilan band qilishimiz kerak. Bu masala hozirgi kunda davlatimiz hukumati diqqat e’tiborida turgan ish bo‘lib, yoshlarga barcha sharoitlar yaratib berilmoqda. Yana, shuni eslatamizki, Payg‘ambarimiz alayhissalom mashhur duolarida ojizlik, dangasalik va qarzdorlikdan panoh so‘raganlar va bu narsalar keyinchalik insonni kambag‘allikka va yolg‘on gapirishiga sabab bo‘ladi.
Mast qiluvchi va giyohvand moddalarga mubtalo bo‘lganlar chin tavba qilib, bu yo‘ldan qaytsalar va solih amallarni qilib, shariatimiz buyruqlariga rioya etsalar, shoyadki, Alloh taolo ularning gunohini kechirsa, to‘g‘ri yo‘liga hidoyat qilsa. Buning uchun avvalo, yomon sheriklardan uzoqroq yurishlari, solih insonlarni do‘st tutishlari kerak. Zero, inson do‘stining din-diyonatiga moslashib ketadi.
ILOVA: Fotihadan keyin “omin” aytish masalasi
Hanafiy mazhabimizga ko‘ra namozda, “Fotiha” surasidan keyin, “omin”ni maxfiy (ovoz chiqarmasdan) aytiladi. Bunga ulamolar quyidagi dalillarni keltiradilar:
- “Omin” lafzi duo bo‘lib, “ijobat qil”, “duoni qabul qil”, degan ma’nolarni anglatadi. Alloh taolo Qur’oni karimda duoni maxfiy qilishga buyurgan:
ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعًا وَخُفْيَةً إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ
ya’ni: “Rabbingizga zorlanib va xufyona (ovozsiz) duo qilingiz! Zero, U (duoda va boshqada) haddan oshuvchilarni yoqtirmagay” (A’rof surasi, 55-oyat).
Demak, “omin”ni ichimizda aytsak, oyatga amal qilgan bo‘lamiz.
- Yana bir dalil:
عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ وَائِلٍ رضي الله عنه عَنْ أَبِيْهِ: "أَنَّهُ صَلَّى مَعَ رَسُولِ اللهِ صلى الله عليه وسلم فَلَمَّا بَلَغَ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلاَ الضَّالِيْنَ قَالَ: آمِيْنْ وَأَخْفَى بِهَا صَوْتَهُ"
(رواه الإمامُ أحمدُ والإمامُ أبو داودَ الطيالسيُّ والإمامُ أبو يَعلى الموصلي والإمامُ الدارقطني والإمامُ الحاكمُ)
ya’ni: Alqama ibn Voil otalaridan rivoyat qiladilar, otalari Payg‘ambarimiz sallallohu alayhi vasallam bilan namoz o‘qidilar. Payg‘ambarimiz “g‘oyril mag‘zubi ’alayhim valazzollin”ga yetganlarida ominni ovoz chiqarmasdan aytdilar (Imom Ahmad, Imom Abu Dovud, Imom Abu Ya’lo, Imom Doraqutniy, Imom Hokim rivoyatlari).
- “Omin”ni mashhur va buyuk sahobalar ham ovoz chiqarmasdan aytganliklari mazhabimizni qo‘llab-quvvatlaydi:
عَنْ أَبِيْ وَائِلٍ رضي الله عنه قَالَ: "كَانَ عَلِيٌّ وَابْنُ مَسْعُودٍ لاَ يَجْهَرَانِ بِبِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيْمِ
وَلاَ بِالتَّعَوُّذِ وَلاَ بِآمِيْنَ"
(رواه الإمامُ الطبراني)
ya’ni: Abu Voil raziyallohu anhudan rivoyat qilingan hadisda u zot shunday degan: “Ali va Abdulloh ibn Mas’udlar “Bismillahir rohmanir rohiym”ni ham, “a’uzu”ni ham, “omin”ni ham ovoz chiqarib aytmas edilar” (Imom Tabaroniy rivoyati).
Boshqa bir rivoyatda hazrati Umar raziyallohu anhu ham “omiyn”ni ichlarida aytib namoz o‘qishlari ta’kidlanadi. Hanafiy ulamolar xuddi shu ma’nodagi, lekin boshqa sahobai kiromlarning nomlari zikr qilingan rivoyatlarni ham keltiradilar.
- “Omin”ni ovoz chiqarmasdan aytishga yana bir dalil:
عَنْ إِبْرَاهِيْمَ النَّخَعِي قَالَ: "أَرْبَعٌ يُخْفِيْهِنَّ الْإِمَامُ اَلتَّعَوُّذُ وَبسم الله الرحمن الرحيم وَاَللَّهُمَّ رَبَّنَا لَكَ الْحَمْدُ وَآمِيْنْ"
(رواه الإمامُ عبدُ الرزاق في مُصَنَّفِهِ وإسنادُه صحيحٌ)
ya’ni: Ibrohim Naxaiydan rivoyat qilinadi, u zot aytadilar: “To‘rt narsani imom ovozini chiqarmasdan aytadi: “A’uzu billahi minash shaytonir rojim”, “Bismillahir Rohmanir Rohim”, “Robbana lakal hamd” va “Omin”” (Imom Abdurrazzoq “Musannaf” nomli kitobida rivoyat qilgan. Isnodi sahih).
Ulamolar shuningdek bir nechta aqliy dalillar ham keltirganlar:
Masalan: “Omin” lafzi Qur’ondan emasligi hammamizga ma’lum. “A’uzu billahi minash shaytonir rojim” esa Qur’ondan, yana Alloh taolo bizga Qur’on o‘qiganimizda uni aytishni vojib qilgan. Shundoq bo‘lsa ham, “A’uzu billahi minash shaytonir rojim”ni ichimizda aytamiz. Nima uchun “omin”ni ovoz chiqarib aytishimiz kerak ekan?!”.
Yana bir dalil: Namoz juda ham mashhur ibodat hisoblanadi. Payg‘ambarimiz sallallohu alayhi vasallam namoz farz bo‘lgan kundan boshlab har kuni besh vaqt namoz o‘qiganlar. Payg‘ambarimizning har bir namozlari minglab kishilar tomonidan sinchkovlik ila kuzatib turilgan. Agar “omin”ni ovoz chiqarib aytish kerak bo‘lganida, U Zot bu narsani bayon qilgan bo‘lar va orada hech qanday shubha qolmas edi.
Shuni ta’kidlab o‘tish lozimki, boshqa mazhablarda hujjat qilinadigan “Omin”ni jahriy (ovoz chiqarib) aytilishi haqida kelgan hadislarni hanafiy ulamolari Rasululloh ta’lim uchun aytganliklarini qayd etganlar.
Xulosa shuki, “Omin”ni maxfiy aytish masalasi oyat va hadisga to‘liq mos keladi va Payg‘ambarimizning sunnatidir. Hanafiy ulamolar bu mavzuda oyat va hadisga suyanganlar, qiyosga hojat ham qolmagan.
ILOVA: O‘tgan haftada “Vaqf” xayriya jamoat fondi tomonidan Qashqadaryo va Surxondaryo viloyatlarida “gapirish va eshitishida” imkoniyati cheklangan shaxslar bilan davra suhbati o‘tkazilib, unda 500 nafar “gapirish va eshitishda” imkoniyati cheklangan shaxslarga 19 million so‘mlik diniy-ma’rifiy kitoblar va uy-ro‘zg‘or vositalari, hamda 61 nafar bemorlarga 75 000 000 (yetmish besh million) so‘m jami 94 000 000 (to‘qsan to‘rt million) so‘m miqdorida xayriya qilindi.
Alloh taolo barchamizga tavfiq bersin, savob ishlarga shoshilish, gunoh ishlardan uzoq bo‘lishni nasib aylasin. Omin!
Muhtaram imom-domla! Kelgusi juma ma’ruzasi “OILADA ER VA XOTINNING MAJBURIYATLARI” mavzusida bo‘ladi. Jamoatga e’lon qilishingizni so‘raymiz.
Payg‘ambarlik vahiy bilan namoyon bo‘ladi
Rabbining elchisi ekanini tasdiqlash uchun har payg‘ambarga ham xos kitob nozil bo‘lishi shart emas
Olimlar payg‘ambarni bunday ta’riflagan: «Payg‘ambar – shariat vahiy qilingan inson». Demak, payg‘ambarlik Alloh taoloning O‘zi bandalari orasidan tanlab olgan zotga vahiy nozil qilishi orqali yuzaga chiqadi. Alohida kitob tushishi payg‘ambarlik shartlariga kirmaydi. Bunga quyidagi dalillar dalolat bo‘ladi.
1. Payg‘ambarlik xabari vahiy orqali yetkaziladi. Alloh taolo biror bandasini payg‘ambarlik yo elchilikka tanlar ekan, unga saylanganini bildirib qo‘yadi. Bu bildirish nubuvvat va risolatning asosi bo‘lgan vahiyning bir turidir. Undan keyin Alloh taolo o‘sha payg‘ambarga kitob nozil qilishi ham, qilmasligi ham mumkin.
Nubuvvat xabari ba’zan kitob tushishi bilan boshlanadi. Masalan, Muhammad sollallohu alayhi vasallamga ilk vahiy bo‘lib Alaq surasining «Yaratgan Zot bo‘lmish Parvardigoringiz nomi bilan o‘qing!» oyati nozil qilingan. Biroq payg‘ambarlik ko‘pincha kitob tushishidan boshqa yo‘llar bilan boshlangan va aksar payg‘ambarlarda shunday bo‘lgan.
2. Nubuvvatning tasdig‘i payg‘ambarning so‘zlari va u keltiradigan mo‘jizalarga bog‘liq. Alloh taolo tanlagan bandasiga payg‘ambarlik berganidan keyin odamlar orasida bu nubuvvat va risolatning haqiqiyligi faqat ikki hodisa bilan sobit bo‘ladi:
Birinchisi: Payg‘ambar o‘z ummatiga: «Alloh taolo meni sizlarga payg‘ambar va elchi qilib yubordi», deb e’lon qiladi.
Ikkinchisi: Alloh taolo ushbu da’voni tasdiqlash uchun o‘sha zot orqali mo‘jiza ko‘rsatadi.
Payg‘ambarning «Men Allohning elchisiman, Alloh meni sizlarga nabiy qilib yubordi» degan so‘zlari tilovat qilinmaydigan vahiy (ya’ni, muqaddas kitobning bir qismi) bo‘lib, payg‘ambarlikning, elchilikning, shariat va dinga oid barcha hukmlarning haqligini e’tirof etish mana shu so‘zning tasdig‘iga tayanadi.
3. Kitobning ilohiyligi g‘ayri matluv (tilovat qilinmaydigan) vahiy bilan tasdiqlanadi: Alloh taolo biror elchisiga kitob nozil qilganida, u payg‘ambarga tushishi hamono «Allohning huzuridan tushgan kitob» bo‘lib qolmaydi, ya’ni odamlar buni birdan bila qolmaydi. Bu kalom Alloh taoloning huzuridan tushganini sobit qilish elchining «Bu kitob Alloh taoloning huzuridan nozil qilingandir» degan so‘zlari orqali amalga oshadi.
Demak, rasullarning bu guvohligi Alloh taolo ularga bildirgan tilovat qilinmaydigan vahiydir. Kitob ko‘rinishidagi tilovat qilinadigan vahiyning haqligi mana shu tilovat qilinmaydigan vahiy ustiga bino bo‘ladi.
4. Agar payg‘ambarlik faqat kitob tushishi bilan amalga oshadi, deb hisoblansa, unda o‘ziga kitob nozil qilinmagan barcha haq payg‘ambarlarning nubuvvati botil bo‘lib qolgan bo‘lardi. Shuningdek, bunday payg‘ambar minglab mo‘jizalar ko‘rsatib, rostgo‘yligiga minglab dalillar keltirsa ham, hech kim unga imon keltirishga majbur bo‘lmas va bu gunoh sanalmas edi.
Vaholanki, Alloh taolo alohida kitob tushirmasdan minglab payg‘ambarlar yuborgani barchaga ma’lum va ijmo’ qilingan (barcha ulamolar bir ovozdan tasdiqlagan, haq deb ittifoq qilgan) haqiqatdir. Alloh u zotlarga yo tilovat qilinmaydigan vahiy orqali bildirilgan hukmlarga amal qilishni, yo o‘zidan oldingi payg‘ambarlarning kitobiga muvofiq ish tutishni buyurgan. Masalan, Muso alayhissalomdan keyin Bani Isroilga yuborilgan payg‘ambarlar Tavrotga amal qilinishiga mas’ul edi. Alloh taolo Iso alayhissalom haqida bunday deydi: «Iso ibn Maryam: «Ey Bani Isroil, albatta, men o‘zimdan oldin kelgan Tavrotni tasdiqlovchi va mendan keyin keluvchi Ahmad ismli Rasulning bashoratini beruvchi, Alloh sizlarga yuborgan Payg‘ambarman», deganini eslang. (Ahmad) ularga haq bilan kelgan vaqtda esa, “bu ochiq-oydin sehrdir” dedilar» [Sof surasi, 6-oyat].
Iso alayhissalomga ham Bani Isroilning boshqa payg‘ambarlari kabi Tavrot hukmlariga amal qilish buyurilgan edi. Payg‘ambarlarga kitob tushmagan bo‘lsa-da, ularni yolg‘onchiga chiqargan qavmlarni Alloh taolo turli azoblarga mubtalo qildi va bu jazolarning bir qismini Qur’oni karimda bayon etib ham o‘tdi.
5. Kitoblar va sahifalar faqatgina ba’zi payg‘ambarlar va nabiylarga nozil qilingani, ularning aksariyatiga esa hech qanday kitob ham, sahifa ham tushmagani ijmo’ qilingan haqiqatdir. Ularga faqat vahiyning o‘zi – kitobsiz, sahifasiz – nozil qilingan. Shu bilan payg‘ambarligi mukammal, nubuvvati sobit bo‘lgach, ular yuborilgan qavmlar uchun hujjat-dalil tayyor holatga kelgan va endi odamlar imon keltirish va ergashishga majbur bo‘lgan.
6. Mana Bu qissa Shuaro, Naml, Qasas, Toha va Noziot suralarida bayon qilingan bo‘lib, voqealar Muso alayhissalomga Tavrot nozil qilinishidan oldin yuz bergan. Alloh taolo ushbu qissada Musoning bir qibtiyni (qibtiylar – qadimgi Mirs xalqi) o‘ldirib qo‘ygani sababli Fir’avn va uning qavmidan qochib, Misrdan chiqib ketganini, Madyan tomon yo‘l olganini va u yerdagi solih kishining qiziga uylanganini zikr qiladi. Keyin u ahli ayoli bilan Misrga qaytayotganda Tur tog‘i tomonida bir olovni ko‘rib qoladi. Alloh taolo aytadi: «Bas, u(olov)ga kelganida, nido qilindi: «Ey Muso! Albatta, Men O‘zim sening Rabbingdirman. Kavushlaringni yech. Chunki sen muqaddas Tuvo vodiysidasan. Men seni ixtiyor qilib oldim. Vahiy qilinadigan narsaga quloq os. Albatta, Men, O‘zim, Allohdirman. Mendan o‘zga iloh yo‘q. Bas, Menga ibodat qil va meni zikr etish uchun namozni to‘kis ado et» [Toha surasi, 11-14-oyatlar].
Alloh azza va jalla unga payg‘ambar ekanini xabar qildi va unga vahiy qilinayotgan narsaga quloq tutishni, ibodat qilish va namozni ado etishni buyurdi. So‘ng Haq taolo ikki mo‘jiza bo‘lishi uchun unga qo‘lidagi asoni tashlashni, keyin esa qo‘lini qo‘yniga qo‘yishni buyurdi. Shundan keyin buyuk Zot unga Fir’avn huzuriga borishni amr etdi: «Biz senga buyuk mo‘jizalarimizni ko‘rsatish uchun (shunday qildik). Fir’avnga bor, albatta u tug‘yonga ketdi», dedi». [Toha surasi, 23-24-oyatlar].
So‘ngra Alloh taolo Muso alayhissalom bilan Fir’avn o‘rtasida nimalar bo‘lganini zikr qiladi.
Demak, Fir’avnga Muso alayhissalomning da’vati yetib borishi va bu da’vatga ulkan mo‘jizalar hamroh bo‘lishi bilan hukmdor uchun hujjat qoyim bo‘lgan edi. Vaholanki, u paytda Muso alayhissalomga hali Tavrot nozil qilinmagandi. Chunki, Tavrot u zot Bani Isroil bilan birga Misrdan chiqib ketgani va Fir’avn g‘arq qilinganidan keyin nozil bo‘lgan. Bu Qasas surasidagi oyatlarda bayon etilgan.
Shunday qilib, hujjat vahiy nozil bo‘lganidan keyin da’vatning yetib borishi va unga mo‘jizalar hamrohlik qilishi bilan qoyim bo‘ladi. Faqat kitob bilangina qoyim bo‘lganida edi, Fir’avn uchun hujjat kuchga kirmagan va Alloh taolo tomonidan unga va qavmiga dalilsiz azob berilgan bo‘lar edi. bu esa, Al-Adl bo‘lgan Allohning sifatiga umuman to‘g‘ri kelmaydi.
Yuqorida zikr qilganlardan kelib chiqib aytish mumkinki, vahiylarning hammasi ham tilovat qilinadigan emas, balki ba’zida kitobsiz va sahifasiz ham bo‘lishi mumkin. Payg‘ambarlikning yuzaga chiqishi va sobit bo‘lishida asosiy mezon – vahiyning nozil bo‘lishi. Kitob esa Alloh taolo elchilari orasidan saralab olgan zotlarga xoslab berilgan vahiydir.
7. Payg‘ambarlik kitob tushishi bilan emas, balki vahiy nozil bo‘lishi bilan amalga oshishiga va vahiylarning hammasi ham tilovat qilinadigan emasligiga dalolat bo‘ladigan jihatlardan yana biri – Alloh taoloning biror kitobi borligi ma’lum bo‘lmagan va Alloh taolo kitob ato etmagan payg‘ambarlari bilan so‘zlashganidir. Biz bu so‘zlashuvlarni Haq taolo so‘nggi Kitobida zikr qilgani tufayli bilganmiz. Quyida Qur’oni Karimda Alloh taoloning kitob nozil qilinmagan payg‘ambarlari bilan so‘zlashgani haqida hikoya qilingan voqealardan namunalar keltiramiz.
1. Odam alayhissalom bilan. Alloh taolo aytadi: “Va: “Ey Odam, sen o‘z jufting ila jannatda maskan top. Unda nimani xohlasalaringiz, yenglar, osh bo‘lsin, faqat mana bu daraxtga yaqin kelmanglar, bas, u holda zolimlardan bo‘lasizlar”, dedik” [Baqara surasi, 35-oyat].
Haq taolo dedi: “Rabbi ularga nido qilib: «Sizlarni ana o‘sha daraxtdan qaytargan emasmidim va, albatta, shayton ikkovingizga ochiq-oydin dushmandir, demaganmidim?!» dedi» [A’rof surasi, 22-oyat].
Bu voqealar ular Yerga tushirilishidan oldin, jannatda bo‘lganida yuz bergan.
Ular Yerga tushirilganidan keyin Alloh taolo bunday degan: “Odam o‘z Rabbidan so‘zlarni qabul qilib oldi, keyin U Zot uning tavbasini qabul qildi. Albatta, U tavbani qabul qiluvchi va rahmli Zotdir” [Baqara surasi, 37-oyat].
Bu ham Odam alayhissalomga biror kitob nozil qilinmasdan oldin bo‘lgan ishlar sirasidandir.
2. Nuh alayhissalom bilan. Haq taolo Nuh alayhissalom bilan uning qavmi o‘rtasida kechgan voqealarni zikr qilganidan keyin bunday deydi: “Va Nuhga: «Qavming orasidan avval imon keltirganlardan boshqa hech kim imon keltirmas va ularning qilmishlaridan qayg‘uga tushmagin. Bizning rioyatimiz va vahiyimiz ila kema yasagin hamda zulm qilganlar to‘g‘risida Menga gap ochmagin, albatta, ular g‘arq bo‘lguvchilardir», deb vahiy qilindi. U kema yasamoqda. O‘z qavmidan bo‘lgan zodagonlar qachon oldidan o‘tsalar, uni masxara qildilar. U: «Agar bizni masxara qilsangiz, biz ham xuddi siz bizni masxara qilganingizdek sizlarni masxara qilamiz. Bas, yaqinda kimga sharmanda qiluvchi azob kelishini va kimning ustiga muqim azob tushishini bilib olursiz», dedi. Toki Bizning amrimiz kelib, tannur favvora otganda: «U (kema)ga har narsadan bir juftdan va ahlingdan avval so‘z ketmaganini va imon keltirganlarni ol», dedik. U bilan birga imon keltirganlar juda oz edi. U: «Kemaga mininglar, uning yurishi ham, turishi ham Allohning ismi ila bo‘lur. Albatta, Rabbim mag‘firatli va rahmlidir», dedi. U (kema) ularni tog‘lardek to‘lqinda olib ketayotganida, Nuh bir chetda turgan o‘g‘liga: «Ey o‘g‘lim, biz bilan birga (kemaga) mingin, kofirlar bilan birga bo‘lmagin», dedi. U (o‘g‘il): «Toqqa joylashib olsam, meni suvdan saqlaydi», dedi. U esa: «Bugun Allohning amridan saqlovchi yo‘qdir. Kimga rahm qilsagina (saqlar)», dedi. Shunda ular orasini to‘lqin to‘sdi va u (o‘g‘il) g‘arq bo‘lganlardan bo‘ldi. «Ey Yer, suvingni yutgin, ey osmon, o‘zingni tutgin», deyildi. Suv quridi. Farmon bajarildi va (kema) Judiy (tog‘i)ga joylashdi. «Zolim qavmlar yo‘qolsin!» deyildi. Nuh Rabbiga nido qilib: «Rabbim, albatta, o‘g‘lim ahlimdandir, albatta, va’dang haqdir va Sen hukm qilguvchilarning eng hikmatlisisan», dedi. U Zot: «Ey Nuh, albatta u (o‘g‘il) ahlingdan emas. Albatta, u yaxshi amal emasdir. O‘zing bilmagan narsani zinhor so‘ramagin. Men senga johillardan bo‘lmasligingni nasihat qilaman», dedi. U: «Rabbim, men o‘zim bilmagan narsani Sendan so‘ramoqdan panoh tilayman. Agar meni mag‘firat qilmasang va menga rahm ko‘rsatmasang, ziyon ko‘rguvchilardan bo‘laman», dedi. «Ey Nuh, Bizdan senga va sen bilan birga bo‘lgan ummatlarga tinchlik va barakotlar ila (kemadan) tushgin. Yana bir ummatlar bo‘lur, ularni biroz huzurlantirurmiz, so‘ngra ularni bizdan bo‘ladigan alamli azob tutar», deyildi” [Hud surasi, 36-48-oyatlar].
So‘ng Alloh taolo Payg‘ambari Muhammad sollallohu alayhi vasallamga dedi: “Ana shu g‘ayb xabarlarini sizga vahiy qilmoqdamiz. Bundan oldin ularni siz ham bilmas edingiz va qavmingiz ham. Bas, sabr qiling, albatta, oqibat taqvodorlarnikidir” [Hud surasi, 49-oyat].
Xo‘sh, Alloh taoloning Nuh alahissalomga bu vahiysi va unga qaratilgan xitobi biror kitobda kelganmidi?! Yoki bu Alloh taolo unga to‘g‘ridan to‘g‘ri so‘zlagan xitob bo‘lib, u yerda o‘qiladigan hech qanday kitob bo‘lmaganmidi?!
Ushbu oyatlarning uslubi va undagi nidoning yo‘sini Alloh taoloning Nuh alayhissalomga to‘g‘ridan to‘g‘ri xitob qilganini, o‘qiydigan biror kitobni nozil etish orqali amr etmaganini ko‘rsatadi.
3. Yusuf alayhissalom bilan. U quduq tubida yotganda Alloh taolo vahiy qilib, hali akalariga ularning qilmishlari haqida xabar berajagini aytdi: “Bas, uni olib ketishgach va uni quduqning qa’riga tashlashga kelishib olishgach (uni amalga oshirdilar), (Biz) unga: «Bu ishlari to‘g‘risida ularga (kezi kelganda), albatta, xabar berursan, vaholanki, ular (Yusuf ekaningni) sezmaydilar», deb vahiy qildik.” [Yusuf surasi, 15-oyat]. Keyinchalik u Misr azizi (Bosh vaziri) bo‘lganidan keyin ularga bu haqda xabar berdi.
Xo‘sh, u quduqda bo‘lganida kelgan bu vahiy haqiqiy vahiy bo‘la turib, tilovat qilinadigan vahiymidi (muqaddas kitobning bir qismi edimi)? Yo‘q, u g‘ayri matluv vahiy edi.
Alloh taolo payg‘ambarlariga xitobni tilovat qilinadigan vahiy ko‘rinishida (kitob holida) tushirmagani borasidagi oyatlar bular bilan cheklanmaydi. Qur’oni karimda bunday oyatlar juda ko‘p bo‘lib, eslatib o‘tish maqsadida ozginasini keltirish bilan kifoyalandik, xolos.
Demak, payg‘ambarlikning asosi alohida bir kitob nozil bo‘lishiga emas, balki bevosita Alloh taoloning tanlangan bandasiga vahiy yuborishiga bog‘liqdir. Qur’oniy qissalar va tarixiy dalillar ko‘rsatganidek, vahiylar faqatgina kitob shaklidagi (tilovat qilinadigan) matnlardan iborat bo‘lmay, ko‘p hollarda payg‘ambarlarga to‘g‘ridan to‘g‘ri bildirilgan (tilovat qilinmaydigan) ilohiy xitoblar ko‘rinishida kelgan. Shu sababli insoniyatga haqiqatni yetkazish va ularga qarshi ilohiy hujjatni qoyim qilish uchun faqatgina vahiyning o‘zi yetarli bo‘lgan, kitob esa Alloh taolo O‘zi xohlagan elchilarigagina ato etgan maxsus vahiydir.
Nurmuhammad Matkarimov,
O‘zbekiston musulmonlari idorasi
Hadis ilmi maktabi o‘qituvchisi,
Imom Buxoriy xalqaro ilmiy tadqiqot
markazi ilmiy xodimi
Mazkur maqolaga
.Din ishlari bo‘yicha qo‘mitaning 2026 yil 7 iyuldagi 02/2 -sonli xulosasi olingan
