Ziro’ deb hayvonlarning qo‘liga aytiladi. Faqat insondagina qo‘lning tirsagidan o‘rta barmoqning uchigacha bo‘lgan miqdorga aytiladi. Shar’iy hukmlarning masofa va uzunlikka oid mavzularida ziro’ asosiy o‘lchov biriligi sifatida ko‘rsatiladi. Ko‘plab manbalar, xususan, fiqhiy manbalar uning inson qo‘lidan tirsakdan boshlanib barmoq uchigacha bo‘lgan miqdor ekanligi, u olti musht, musht esa to‘rt barmoq, barmoq esa birining oldi ikkinchisining orqasiga qilib yopishtirib qo‘yilgan o‘rtacha oltita arpa, arpa esa xachirning dumidan olingan oltita soch miqdoridadir.
Mahmudbek Falakiy (vf.1302 h.) ziro’ uzunligini
belgilash uchun bir necha tajribalarga qo‘l urgan. Jumladan, u o‘rtacha qomatdagi 30 ta insonning qo‘lini o‘lchab chiqqan va o‘rtacha ziro’ning uzunligi 48 sm degan xulosaga kelgan.
Shuningdek, Ibrohim ibn Mustafo (vf.1328 h.) ham bu borada qiyosiy tajriba o‘tkazgan. U 144 ta arpaning yon tarafini o‘lchagan va bu ishni 55 marta takrorlagan. Yana u bunday tajribani xachir dumidan olingan sochda ham 81 marta takrorlagan va hisob-kitoblar natijasiga ko‘ra bir shar’iy ziro’ 48.5 sm degan xulosaga kelgan.
Shar’iy ziro’ning miqdori borasida eng daqiq o‘lchov Misrning Azhar jomi’asida joylashgan Tabarsiy madrasasining hovuzidan ma’lum bo‘lgan. Chunki uni hanafiylar qurgan. Ma’lumki, hanafiy mazhabiga ko‘ra oqin bo‘lmagan suv 100 ziro’ kvadrat bo‘lgandagina tahoratga yaroqli bo‘ladi. Mahmudbek Falakiyning naql qilishicha, “Azhar”ga qarashli Tabarsiy madrasasidagi hovuzning masofasi roppa-rosa 100 ziro’ kvadrat bo‘lish shartiga ko‘ra qurilgan. Mahmudbek Falakiy ushbu hovuzni o‘lchab uning kengligi 3.95 m, uzunligi esa 6.16 m.ga barobar ekanligini aniqlagan. Bu uning 24.332 m. kvadrat 67 ekanligini bildiradi. Bu miqdorni 100 ga taqsim qilinsa, 0.24332 m kvadrat chiqadi. Bu shar’iy bir ziro’ kvadratning miqdoridir. Bu sonni ildiz ostiga bo‘lish amaliyotiga ko‘ra taqsimlasak, 0.4932747712989 m, ya’ni 49. 32747712989 sm chiqadi.
Ba’zi manbalarda esa bir ziro’ 46 sm deya ko‘rsatilgan. Shulardan kelib chiqib, biz “kirbos ziro’si” degan iboraga “Tadqiqotlarga ko‘ra mazhabimizda bir ziro’ 46-49.32 sm ni tashkil qiladi” deya izoh berdik. Shulardan kelib chiqib biz ziro’ning o‘rtacha miqdorini 48 sm deb oldik. Chunki yuqoridagi iboralardan bir ziro’ning olti musht ekanini, bir musht esa to‘rt barmoqdan iborat ekanligi ma’lum bo‘lgan edi. Tajribalarga ko‘ra bir barmoqning eni taqriban 2 sm ni tashkil qiladi. Olti mushtda esa 24 barmoq bor. 24 ni ikkiga ko‘paytirilsa 48 sm kelib chiqadi.
O‘zbekiston Xalqaro Islom akademiyasi magistranti,
“Aqoid va fiqhiy fanlar” kafedrasi o‘qituvchisi
Jo‘raboyev Habibulloh
Imom Buxoriy majmuasi nafaqat O‘zbekiston, balki butun islom olami uchun ulug‘ va muqaddas qadamjolardan biri hisoblanadi.
Hazrat Imom Buxoriydek buyuk muhaddis nomi bilan bog‘liq ushbu majmua bugun yurtimizning eng yirik ma’naviy va madaniy markazlaridan biriga aylangan. Har kuni minglab ziyoratchilar bu yerga kelib, ajdodlar merosi, ma’rifat va muqaddas tarix bilan yuzlashmoqda.
Majmua nafaqat ziyoratgoh, balki xalqimizning boy ma’naviy merosi, milliy me’morchiligi va islom sivilizatsiyasidagi o‘rnini namoyon etuvchi noyob madaniy ob’yektdir. Uni barpo etish uchun katta mehnat, yuksak mahorat va qimmatbaho qurilish materiallari sarf etilgan. Shu bois bu qutlug‘ maskanni asrab-avaylash har birimiz uchun muhim vazifadir.
Yaqinda Madaniy meros agentligi tomonidan ayrim ziyoratchilarning majmua hududida beparvo munosabatda bo‘layotgani haqida ma’lumot berildi. Ayrim holatlarda ustunlar, ayvonlar va muzey eksponatlariga ehtiyotsiz munosabatda bo‘lish, chiqindilarni duch kelgan joyga tashlash kabi holatlar kuzatilmoqda. Bu esa nafaqat ziyoratgoh ko‘rkiga, balki uning ma’naviy muhitiga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Bu holat barchamizni sergaklikka chaqirishi kerak. Zero, muqaddas qadamjoga kelgan inson avvalo o‘zini munosib tutishi, tozalik va tartib-qoidalarga amal qilishi lozim. Chunki ziyoratgoh — oddiy sayrgoh emas. Bu yerda asrlar nafasi, buyuk ajdodlar ruhi va ma’rifat ziyosi mujassam.
Tozalik esa inson madaniyatining eng muhim ko‘rsatkichlaridan biri. Islom ta’limotida ham poklikka alohida ahamiyat berilgan. Payg‘ambarimiz Muhammad alayhissalom “Tozalik — iymonning yarmidir”, deya ta’kidlaganlar. Demak, ziyoratgoh hududida ozodalikni saqlash nafaqat fuqarolik burch, balki ma’naviy mas’uliyat hamdir.
Ayniqsa, chet ellik mehmonlar O‘zbekiston haqidagi ilk taassurotni aynan shunday muqaddas maskanlar orqali oladi. Agar ziyoratgoh ozoda, tartibli va fayzli bo‘lsa, bu xalqimizning yuksak madaniyati va ma’naviyatini namoyon etadi. Aksincha, beparvolik va tartibsizlik mamlakatimiz nufuziga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Yosh avlodni ziyoratgoh madaniyati ruhida tarbiyalash ham muhim ahamiyatga ega. Bolalar kattalardan ibrat oladi. Agar ota-ona muqaddas joyda tartibga amal qilsa, ehtiyotkor bo‘lsa, farzand ham shu ruhda tarbiya topadi. Shu bois har bir inson o‘z harakati bilan boshqalarga namuna bo‘lishi kerak.
Imom Buxoriy majmuasi — millatimiz g‘ururi va ma’naviy boyligi. Uni asrash, tozaligini saqlash va ehtirom bilan munosabatda bo‘lish har bir insonning vijdoniy burchidir. Ziyoratgohlarga bo‘lgan munosabatimiz orqali biz o‘z madaniyatimiz, ma’naviyatimiz va ajdodlar merosiga bo‘lgan hurmatimizni namoyon etamiz.
Asliddin Mustafoyev, majmua axborot xizmati rahbari.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati