Ziro’ deb hayvonlarning qo‘liga aytiladi. Faqat insondagina qo‘lning tirsagidan o‘rta barmoqning uchigacha bo‘lgan miqdorga aytiladi. Shar’iy hukmlarning masofa va uzunlikka oid mavzularida ziro’ asosiy o‘lchov biriligi sifatida ko‘rsatiladi. Ko‘plab manbalar, xususan, fiqhiy manbalar uning inson qo‘lidan tirsakdan boshlanib barmoq uchigacha bo‘lgan miqdor ekanligi, u olti musht, musht esa to‘rt barmoq, barmoq esa birining oldi ikkinchisining orqasiga qilib yopishtirib qo‘yilgan o‘rtacha oltita arpa, arpa esa xachirning dumidan olingan oltita soch miqdoridadir.
Mahmudbek Falakiy (vf.1302 h.) ziro’ uzunligini
belgilash uchun bir necha tajribalarga qo‘l urgan. Jumladan, u o‘rtacha qomatdagi 30 ta insonning qo‘lini o‘lchab chiqqan va o‘rtacha ziro’ning uzunligi 48 sm degan xulosaga kelgan.
Shuningdek, Ibrohim ibn Mustafo (vf.1328 h.) ham bu borada qiyosiy tajriba o‘tkazgan. U 144 ta arpaning yon tarafini o‘lchagan va bu ishni 55 marta takrorlagan. Yana u bunday tajribani xachir dumidan olingan sochda ham 81 marta takrorlagan va hisob-kitoblar natijasiga ko‘ra bir shar’iy ziro’ 48.5 sm degan xulosaga kelgan.
Shar’iy ziro’ning miqdori borasida eng daqiq o‘lchov Misrning Azhar jomi’asida joylashgan Tabarsiy madrasasining hovuzidan ma’lum bo‘lgan. Chunki uni hanafiylar qurgan. Ma’lumki, hanafiy mazhabiga ko‘ra oqin bo‘lmagan suv 100 ziro’ kvadrat bo‘lgandagina tahoratga yaroqli bo‘ladi. Mahmudbek Falakiyning naql qilishicha, “Azhar”ga qarashli Tabarsiy madrasasidagi hovuzning masofasi roppa-rosa 100 ziro’ kvadrat bo‘lish shartiga ko‘ra qurilgan. Mahmudbek Falakiy ushbu hovuzni o‘lchab uning kengligi 3.95 m, uzunligi esa 6.16 m.ga barobar ekanligini aniqlagan. Bu uning 24.332 m. kvadrat 67 ekanligini bildiradi. Bu miqdorni 100 ga taqsim qilinsa, 0.24332 m kvadrat chiqadi. Bu shar’iy bir ziro’ kvadratning miqdoridir. Bu sonni ildiz ostiga bo‘lish amaliyotiga ko‘ra taqsimlasak, 0.4932747712989 m, ya’ni 49. 32747712989 sm chiqadi.
Ba’zi manbalarda esa bir ziro’ 46 sm deya ko‘rsatilgan. Shulardan kelib chiqib, biz “kirbos ziro’si” degan iboraga “Tadqiqotlarga ko‘ra mazhabimizda bir ziro’ 46-49.32 sm ni tashkil qiladi” deya izoh berdik. Shulardan kelib chiqib biz ziro’ning o‘rtacha miqdorini 48 sm deb oldik. Chunki yuqoridagi iboralardan bir ziro’ning olti musht ekanini, bir musht esa to‘rt barmoqdan iborat ekanligi ma’lum bo‘lgan edi. Tajribalarga ko‘ra bir barmoqning eni taqriban 2 sm ni tashkil qiladi. Olti mushtda esa 24 barmoq bor. 24 ni ikkiga ko‘paytirilsa 48 sm kelib chiqadi.
O‘zbekiston Xalqaro Islom akademiyasi magistranti,
“Aqoid va fiqhiy fanlar” kafedrasi o‘qituvchisi
Jo‘raboyev Habibulloh
Inson tanasidagi eng hayratli alomatlardan biri – uning barmoq izlaridir.
Agar ikki egizak bir tuxumdan yaralgan bo‘lsa – zero ba’zi egizaklar ikki tuxumdan, ba’zilari esa bir tuxumdan yaraladi – hatto shunday holatda ham ularning barmoq izlari bir-biridan mutlaqo farq qiladi.
Bu haqiqatga Alloh subhanahu va taolo O‘zining aziz Kitobida ishora qilib shunday marhamat qiladi:
“Inson Bizni, uning suyaklarini jamlay olmas, deb o‘ylarmi? Ha, Biz uning barmoq uchlarini ham asl holiga keltirishga qodirmiz” (Qiyomat surasi, 3–4-oyatlar).
Zamonaviy ilm-fan barmoq izlarida yuzga yaqin o‘ziga xos alomat borligini aniqladi. Agar ikki barmoq izida ana shu yuz alomatdan o‘n ikkitasi o‘zaro mos kelsa, u holda bu ikki iz bir insonga tegishli deb qabul qilinadi.
Tasodifan ikki barmoq izining bir xil chiqish ehtimoli esa oltmish to‘rt milliarddan bittadir. Ya’ni yer yuzida oltmish to‘rt milliard inson yashagan taqdirda ham, shundagina bir juft barmoq izining o‘xshab qolish ehtimoli paydo bo‘ladi. Holbuki, dunyo aholisi 8 milliardni tashkil etadi, xolos.
Barmoq izlarining shakli ham favqulodda murakkabdir. Unda yoylar, egri chiziqlar, burilishlar, burchaklar, tarqalishlar, mayda chiziqlar, chuqurchalar va tarmoqlanishlardan iborat noyob tuzilish mavjud.
Ayrim tibbiyot muassasalarida bir barmoq izi namoyish qilinib, uning ostiga o‘n besh mingta boshqa barmoq izi qo‘yilganida ham, ulardan ikkitasi hatto yetti nuqtada ham mutlaq o‘xshash chiqmagan.
Barmoq izi inson ona qornida bo‘lganidayoq, homilaning oltinchi oyida shakllana boshlaydi va inson o‘lguniga qadar o‘zgarmasdan saqlanadi.
Yana ham hayratlisi shuki, agar barmoq uchidagi teri butunlay olib tashlansa, uning o‘rnida qayta o‘sib chiqqan yangi terida avvalgi barmoq izining o‘zi yana paydo bo‘ladi.
Ayrim jinoyatchilar barmoq izlarini yo‘qotish uchun jarrohlik amaliyotlarini o‘tkazganlar. Ular barmoq terisini kesib tashlab, boshqa joydan olingan terini ko‘chirib o‘tkazganlar. Ammo oradan bir necha oy o‘tgach, avvalgi barmoq izlari yana qayta namoyon bo‘lgan.
Chunki bu – Alloh taolo insonga bergan ilohiy muhrdir. Uni bashar quvvati yo‘q qilib tashlay olmaydi.
Qiyomat kuni Alloh taolo insonlarni qayta tiriltirganida ham ana shu chiziqlar, chuqurchalar, tarmoqlar va mayda belgilar yana avvalgi holiga qaytariladi.
Alloh taolo marhamat qiladi: “Ha, Biz uning barmoq uchlarini ham asl holiga keltirishga qodirmiz” (Qiyomat surasi, 4-oyat).
Bu – Alloh taoloning buyuk oyatlaridan biridir. Inson hali ona qornida ekan, bu naqshlar qanday yaratiladi? Keyin inson o‘lganidan so‘ng Alloh taolo ularni qanday qilib yana avvalgi holiga qaytaradi?
Bu savollarning o‘zi inson qalbini tafakkurga, aqlni esa Yaratuvchining qudrati haqida mulohaza qilishga chorlaydi.
Zamonaviy ilm-fan yana bir hayratli haqiqatni kashf etdi: insonning ko‘z gavhari – ya’ni ko‘zning rangli qismi ham har bir insonda o‘ziga xos bo‘lib, u ham shaxsni aniqlashda barmoq izi kabi noyob belgi vazifasini bajaradi.
Demak, inson tanasidagi har bir a’zo, har bir chiziq, har bir hujayra va har bir biologik belgi – Alloh taoloning qudratiga dalolat qiluvchi tirik oyatdir.
Muhammad Rotib Nabulsiyning
Qur’on va sunnatdagi
ilmiy mo‘jizalar
ensiklopediyasidan
Mir Arab oliy madrasasi
o‘qitvchisi
Abdurahmonov
Abdulhodiy
tarjima qildi