Alloh ta’riflagan zot
Alloh taolo Qur’oni karimda bunday marhamat qiladi: “Batahqiq, sizlarga o‘zingizdan bo‘lgan, sizning mashaqqat chekishingiz uning uchun og‘ir bo‘lgan, sizning (saodatga yetishingizga) tashna, mo‘minlarga marhamatli, mehribon bo‘lgan Payg‘ambar keldi” (Tavba surasi, 128-oyat).
Ushbu oyati karimada Alloh taolo Payg‘ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallamni asosiy sifatlaridan bir nechtasini zikr qilib, u zotni yanada yaxshiroq tanishimiz uchun xitob qilyapti.
1) Batahqiq, sizlarga o‘zingizdan bo‘lgan.... ya’ni, o‘z ichingizdan chiqqan, ko‘z oldingizda ulg‘aygan, xuddi sizlar kabi inson farzandidan bo‘lgan, sizlar kabi yeb-ichadigan, uxlab dam oladigan, bozorlarda yuradigan, xursandchilik va mashaqqat ta’mini biladigan, barcha insoniy hislatlarga ega bo‘lgan kishini Payg‘ambar qilib yubordik.
Darhaqiqat, Alloh taolo insonlarni ogohlantirish va haqqa chaqirish uchun yer yuziga qancha Payg‘ambar yuborgan bo‘lsa, ularning barchasini shu insonlarning jinsidan tanlab olgan. Bu ham behikmat emas, albatta. Chunki Payg‘ambarlar insonlarni haqqa da’vat qiladigan kishilardir. Haq esa har bir davrda kishilarga og‘ir va mashaqqatga o‘xshab ko‘rinadi. Agar Payg‘ambar farishtalar yoki inson jinsidan boshqa bo‘lgan maxluqotlardan bo‘lganda, da’vatga ijobat etishdan bosh tortganlar o‘zlariga yana bahonalar topishib: “Albatta, bu Payg‘ambar biz kabi odam emas. Uning toqati yetgan narsaga bizning toqatimiz yetmaydi”, degan gaplarga o‘xshash bahonalar topardilar.
Shuning uchun Alloh taolo bunday bahonalarga uzr qoldirmaslik uchun barcha Payg‘ambarlarni, xususan Muhammad alayhissalomni ham inson farzandidan tanlab oldi. Biroq, hidoyatdan bosh tortgan kishilar o‘zlariga tasalli berish uchun boshqa bir bahonani topdilar. “Ular: “Bu ne Payg‘ambarki, taom yeb, bozorda yuradir?! Unga bir farishta tushirilsa edi, u bilan ogohlantiruvchi bo‘lar edi” (Furqon surasi, 7-oyat) dedilar.
Alloh taolo ularning bu so‘zlarini behudaligini bildirib Muhammad alayhissalomga bunday xitob qildi: “Biz sendan oldin yuborgan Payg‘ambarlarimiz ham, albatta, taom yer va bozorlarda yurar edilar. Ba’zilaringizni ba’zilaringizga sinov qildik. Sabr qilasizlarmikin?! Bizga uchrashdan umidsiz bo‘lganlar, bizga farishtalar tushirilsa yoki, Robbimizni ko‘rsak edi, derlar. Batahqiq, ular o‘zlaridan ketdilar va katta tug‘yon-la tug‘yon qildilar” (Furqon surasi, 20-21 – oyatlar).
Aslida, hidoyatga kelishni istaganlar uchun Payg‘ambarning qaysi jins vakilidan bo‘lishi yoki kim bo‘lishi muhim emas edi. Biroq, havoyi nafsiga qattiq bog‘lanib qolgan bu kimsalar bahona izlardilar xolos. Biz bilmagan narsalarni biluvchi Robbimiz barcha Payg‘ambarlar qatorida Muhammad alayhissalomni ham xuddi biz kabi inson farzandidan tanladi. Bu haqda Qur’oni karimning boshqa oyatida bunday deyiladi: "Sen: "Men ham sizlarga o‘xshagan basharman...." deb ayt”, deyiladi (Kahf surasi, 110-oyat)
2) ...sizning mashaqqat chekishingiz uning uchun og‘ir bo‘lgan,... ya’ni, sizlarning dunyo va oxirat hayotidagi mashshaqqatingiz, qiyinchilikingiz uning ham qalbiga hafalik kiritadigan Rasul keldi.
Bu sifat ham Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning naqadar g‘amxo‘r zot bo‘lganlarini bildiradi. U zot insonlarni dunyoda ham, qabrda ham, oxiratda ham mashaqqat chekmasligini chin dildan istar edilar. U zotning har bir amallari, gap-so‘zlari, hattoki, ibodatlari ham yengillik asosida edi. Yengillik u zotning sunnatlaridan edi.
Anas roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: “Uch kishidan iborat guruh Nabiy sollallohu alayhi vasallamning zavjalari uylariga u zotning ibodatlari haqida so‘rab keldi. Bas, ularga (bu haqda) xabar berilganida xuddi u(ibodat)ni oz sanaganday bo‘ldilar. Shunda ular: “Biz qayoqda-yu, Nabiy sollallohu alayhi vasallam qayoqdalar, u zotning avvalgi va oxirgi gunohlari mag‘firat qilingan”, dedilar. Ulardan biri: “Men tunlarni namoz o‘qish bilan o‘tkazaman”, dedi. Boshqasi esa: “Men doimo ro‘za tutaman, og‘zim ochiq yurmayman”, dedi. Yana boshqa biri: “Men ayollardan chetlanaman, abadul-abad uylanmayman”, dedi. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam ularning oldiga kelib: “Shundoq, shundoq, degan sizlarmi?! Allohga qasamki, men Allohdan eng qo‘rquvchi va eng taqvodoringizman. Lekin ro‘za ham tutaman, og‘zim ham ochiq bo‘ladi. Namoz ham o‘qiyman, uxlayman ham. Ayollarga uylanaman ham. Bas, kim mening sunnatimdan yuz o‘girsa, mendan emas”, dyedilar (Muttafaqun alayh).
Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qilingan hadisda esa Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: “Agar ummatimga yoki odamlarga mashaqqat bo‘lmaganida, har bir namozda misvok ishlatishni buyurar edim”, dedilar. (Muttafaqun alayh)
Taroveh namozi haqidagi voqeani eslaylik. Oisha roziyallohu anhodan rivoyat qilinadi. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam kechalarning birida masjidda namoz o‘qidilar. Odamlar ham u zotga qo‘shilib namoz o‘qishdi. Kelgusi kuni ham namoz o‘qigandilar, odamlar ko‘payib ketdi. So‘ngra odamlar uchinchi yoki to‘rtinchi kuni ham to‘plandilar. Ammo Rasululloh sollallohu alayhi vasallam ularning huzuriga chiqmadilar. Tong otganida u zot: “Sizlar bajargan narsani ko‘rdim. (taroveh) namozi farz bo‘lib qolishidan xavotirga tushganim meni sizlarning oldingizga chiqishdan man qilib qo‘ydi”, dedilar (Imom Muslim rivoyati).
Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning hayotlariga nazar solsak, bunday voqealarning ko‘pini ko‘rishimiz mumkin. U zot ummatlariga mashaqqat bo‘lib qolishidan cho‘chib o‘zlari uchun yaxshi ko‘rgan amallarini tark qilganlar. Insonlarni ibodatda mashaqqatga tushishligiga rozi bo‘lmagan zot hargiz dunyo va oxirat hayotida mashaqqat chekishlariga rozi bo‘lmaydilar.
3) ...sizning (saodatga yetishingizga) tashna, ya’ni, sizlarni oxiratdagi alamli azoblardan qutulib, abadiy saodat bo‘lgan jannatga, undagi behisob ne’matlarga, Alloh taoloning roziligiga, diydoriga yetishingiz uchun, nihoyatda haris bo‘lgan Nabiy keldi.
Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning eng katta maqsadlari insonlarni abadiy saodatga yetishlari, dunyo va oxirat xorligidan omonda bo‘lishi edi.
Kunlarning birida u zot bunday dedilar: “Men bilan sizlarning holatingizni bir misol bilan tushuntiray. Bir kishi kechqurun o‘t yoqdi. Alanga balandlab tevarakni yoritgach, atrofdagi parvonalar va har xil hashorotlar o‘zlarini alangaga ura boshladi. Haligi kishi ularni qutqarish uchun alangadan uzoqlashtirishga urinadi, lekin ular alangaga kirish uchun tirishishadi va kishidan ustun kelishadi... Men-u sizlarning misolingiz mana shudir. Men sizlarning kamarlaringizga yopishib alangadan uzoqlashtirish uchun: " Alangaga kirmanglar, bu yoqqa kelinglar!... Alangaga kirmanglar, bu yoqqa kelinglar!... deyman, sizlar bo‘lsalaring, mendan ustun kelib, qo‘limdan chiqib ketyapsizlar va alangaga sho‘ng‘iyapsizlar" (Saodat asri qissalari, 4-kitob. Ahmad Lutfiy)
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam yigirma uch yil davomida insonlarni Allohning Kalomi ila ogohlantirib, “Alangaga kirmanglar, bu yoqqa kelinglar!”... deya chorlagan bo‘lsalar, u zot vafotlaridan so‘ng ham to qiyomatga qadar o‘z sunnatlari va hadislari ila jannat sari, abadiy saodat sari chorlayveradilar.
4) ...mo‘minlarga marhamatli, mehribon bo‘lgan Payg‘ambar keldi. Bu oyatni esa ortiqcha sharxlashga hojat yo‘q. U zotning mehribonliklari butun olamlarga edi. Bu olamda yashab turgan inson farzandidan tortib kichik bir xashoratlargacha, hayvonlarga-yu nabototlarga mehribon edilar. U zot nafaqat tiriklarga, balki o‘liklarga ham marhamat qilardilar. U zot hattoki kofirni o‘ligini tahqirlashga ham ruxsat bermasdilar. U zot hayvonlarni yuziga urishdan, ularni ermak uchun boqishdan, ularga ozor berishdan qaytarar edilar. Xossatan musulmonlarga nisbatan nihoyatda mehribon va marhamatli edilar. U zot musulmonni ranjitishni, uni yomon ko‘rishni, g‘iybat qilishni, moliga va joniga, obro‘siga ham tajovuz qilishdan qaytarardilar. U zotning mehribonliklari shu qadar ediki, hattoki, vafot etib ketgan odamni ortidan yomon gap gapirishga ruxsat bermagandilar.
U zot haqida gapirish maroqli. U zotni eslash insonga huzur beradi. U zotni ta’riflash uchun esa na qog‘ozimiz va na siyohimiz yetadi. Aslida Rasululloh sollallohu alayhi vasallamni ta’riflarini, tavsiflarini Robbimizning O‘zi keltirgan. Bizni esa u zotni yaxshi ko‘rishga buyurgan. U zotni yaxshi ko‘rishning alomati esa faqatgina u kishiga ergashishlik, u zot yaxshi ko‘rgan narsalarni yaxshi ko‘rib, u zot yomon ko‘rgan narsalardan chetlanishlik bilan bo‘ladi. Bundan boshqasi esa yolg‘on muhabbat, oddiy da’vo bo‘ladi, xolos. Ulamolar aytganlaridek: “Habibing yoqtirmagan narsani yaxshi ko‘rishing muhabbating rost emasligini bildiradi”.
Alloh taolo barchamizga Rasululloh sollallohu alayhi vasallamga munosib ummat bo‘lish baxtini nasib qilsin. Garchi u zotni bu dunyoda ko‘rish nasib qilmagan bo‘lsa-da, abadiy hayotda birga bo‘lishdek ne’mat bilan siylasin. Omin.
Yorbek ISLOMOV
Olmazor tumanidagi “Mevazor” masjidi imom noibi.
Islomiy banklar likvidligi ham Markaziy bank tomonidan qo‘llab-quvvatlanadi
O‘zbekiston bank tizimida islomiy moliya institutlarini rivojlantirishga qaratilgan yana bir muhim qadam tashlandi. Endi Markaziy bank tijorat banklari bilan bir qatorda islomiy bank faoliyatini amalga oshiruvchi banklar hamda mikromoliya banklarining likvidligini favqulodda holatlarda islomiy moliya vositalari orqali qo‘llab-quvvatlashi mumkin.
Bu tartib Markaziy bank tomonidan tijorat banklarining likvidliligini favqulodda qo‘llab-quvvatlash uchun moliyalashtirish ajratish mexanizmiga kiritilgan o‘zgartish va qo‘shimchalarda nazarda tutilgan, xabar bermoqda O‘zA.
Tegishli qaror Adliya vazirligida 2026 yil 3 sentyabrda 3581-2-son bilan davlat ro‘yxatidan o‘tkazilgan. Hujjat rasmiy e’lon qilingan kundan e’tiboran uch oy o‘tgach, ya’ni 2026 yil 5 dekabrdan kuchga kirishi belgilangan. Bank tizimi uchun likvidlik — moliyaviy barqarorlikning eng muhim ko‘rsatkichlaridan biri. Bankda vaqtincha pul mablag‘lari yetishmovchiligi yuzaga kelgan taqdirda, uning mijozlar oldidagi majburiyatlarini o‘z vaqtida bajarishi qiyinlashishi mumkin.
Shu bois Markaziy bank tijorat banklarining likvidligini favqulodda qo‘llab-quvvatlash mexanizmidan foydalanib keladi. Yangi o‘zgarish esa mazkur tizimni islomiy moliya tamoyillari asosida faoliyat yurituvchi bank va moliya institutlariga ham moslashtirmoqda.
Ya’ni, islomiy bank faoliyati bilan shug‘ullanuvchi muassasalar likvidlik muammosiga duch kelgan holatlarda an’anaviy foizli kredit mexanizmlaridan emas, balki islomiy moliya standartlariga mos keluvchi vositalar orqali qo‘llab-quvvatlanishi mumkin. Bu, o‘z navbatida, mamlakatda islomiy moliya tizimi uchun alohida moliyaviy infratuzilma shakllanib borayotganini anglatadi. Yangi tartibning muhim jihatlaridan biri — moliyalashtirish shartlarining islomiy moliya tamoyillariga mos ravishda belgilanishidir. Jumladan, bunday moliyalashtirishda an’anaviy kreditlarga xos foiz stavkasi o‘rniga ustama yoki foydadan olinadigan ulush kabi mexanizmlar qo‘llanilishi mumkin.
Moliyalashtirishning aniq shartlari, jumladan, ustama miqdori, foydadan olinadigan ulush, moliyalashtirishning maksimal hajmi, boshqa asosiy talablar Markaziy bank Boshqaruvi qarori bilan belgilanadi. Bu yondashuv islomiy banklar uchun favqulodda likvidlik qo‘llab-quvvatlash mexanizmlarini ularning faoliyat modeliga moslashtirish imkonini beradi.
Islomiy moliya vositalari orqali mablag‘ ajratishda garov ta’minotiga ham alohida e’tibor qaratiladi. Ya’ni, Markaziy bank tomonidan moliyalashtirish ajratilganda garov predmeti sifatida qabul qilinadigan aktivlar islomiy moliya standartlari talablariga hamda Markaziy bankning belgilangan talablariga muvofiq bo‘lishi lozim. Bu talab islomiy moliya operatsiyalarining butun jarayoni — mablag‘ ajratishdan tortib, uning to‘liq so‘ndirilishiga qadar belgilangan standartlarga muvofiq amalga oshirilishini ta’minlashga xizmat qiladi.
Hujjatda favqulodda likvidlik qo‘llab-quvvatlashini so‘rab murojaat qilgan banklarning arizalarini ko‘rib chiqish tartibi ham belgilangan. Unga ko‘ra, murojaatlar Markaziy bank tomonidan uch bank ish kuni ichida ko‘rib chiqiladi va ular bo‘yicha ijobiy yoki rad etish to‘g‘risida qaror qabul qilinadi. Bunda bankning moliyaviy holati, likvidlik bilan bog‘liq vaziyat, taqdim etilayotgan ta’minot hamda ajratiladigan mablag‘larning moliya tizimi va pul-kredit siyosatiga ehtimoliy ta’siri baholanadi. Yangi tartibda islomiy moliya standartlariga rioya etilishini ta’minlash bo‘yicha banklarning ichki mas’uliyati ham aniq belgilangan.
Islomiy moliya vositalari orqali mablag‘ ajratilgan hollarda bankning ijroiya organi va Islomiy moliya kengashi moliyalashtirish to‘liq so‘ndirilguniga qadar amalga oshirilayotgan operatsiyalarning belgilangan islomiy moliya standartlariga muvofiqligini ta’minlashi va doimiy nazorat qilishi lozim. Bu talab nafaqat huquqiy, balki moliyaviy operatsiyalarning islomiy moliya tamoyillariga mosligini ta’minlash nuqtayi nazaridan ham muhim ahamiyatga ega.
O‘zbekistonda islomiy moliya tizimi bosqichma-bosqich shakllanib bormoqda. Islomiy moliya xizmatlarini joriy etish uchun faqatgina bank mahsulotlarini ishlab chiqish yetarli emas. Shu bilan birga, ularning barqaror faoliyat yuritishi uchun zarur bo‘lgan likvidlik, garov, nazorat va favqulodda moliyalashtirish mexanizmlari ham yaratilishi talab etiladi. Markaziy bank tomonidan islomiy moliya vositalari orqali favqulodda likvidlik qo‘llab-quvvatlash mexanizmlarining joriy qilinishi ana shu infratuzilmani shakllantirishdagi muhim qadam hisoblanadi.
Chunki islomiy bank yoki islomiy moliya xizmatlarini ko‘rsatuvchi muassasa uchun likvidlik muammosini an’anaviy foizli kredit orqali hal qilish uning faoliyat tamoyillariga zid kelishi mumkin. Yangi mexanizm esa bunday muassasalarga o‘z faoliyat standartlarini buzmagan holda Markaziy bankning favqulodda qo‘llab-quvvatlash tizimidan foydalanish imkonini yaratadi.
Xulosa o‘rnida aytish joiz, Markaziy bankning yangi qarori O‘zbekistonda islomiy moliya tizimi uchun huquqiy va institutsional asoslarni mustahkamlashga xizmat qiladi. Eng muhimi, endilikda islomiy bank faoliyatini amalga oshiruvchi banklar va mikromoliya banklari ham likvidlik bilan bog‘liq favqulodda vaziyatlarda islomiy moliya tamoyillariga mos mexanizmlar asosida qo‘llab-quvvatlanishi mumkin. Bu esa kelgusida mamlakatda islomiy banklar, islomiy moliya mahsulotlari va ushbu sohadagi xizmatlar bozorining kengayishi uchun muhim moliyaviy kafolatlardan biri bo‘lishi mumkin.
Sodda qilib aytganda, islomiy moliya tizimining barqaror ishlashi uchun zarur bo‘lgan navbatdagi muhim bo‘g‘in shakllanmoqda. Endi islomiy banklar nafaqat o‘z mahsulotlarini, balki favqulodda likvidlikni qo‘llab-quvvatlash mexanizmlarini ham islomiy moliya tamoyillari asosida tashkil etish imkoniyatiga ega bo‘ladi.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati
