Sayt test holatida ishlamoqda!
18 Noyabr, 2026   |   8 Jumadul soni, 1448

Toshkent shahri
Tong
05:52
Quyosh
07:09
Peshin
12:13
Asr
15:20
Shom
17:04
Xufton
18:20
Bismillah
18 Noyabr, 2026, 8 Jumadul soni, 1448

Idda muddatlari

03.09.2018   36608   3 min.
Idda muddatlari

 «Idda» so‘zi lug‘atda «sanash», «hisoblash» ma’nolarini bildiradi. Shariatda esa, ayol kishi erining vafotidan keyin yoki eri bilan ajrashgandan keyin boshqa yerga tegmay o‘zini  saqlashi lozim bo‘lgan muddatga aytiladi.

Idda muddatlari:

  1. Eri taloq qilgan ayol taloqdan so‘ng uch marta hayz ko‘rib, uchinchi hayzidan pok bo‘lishi bilan iddasi tugaydi.

Alloh taolo:

«Taloq qilingan ayollar, o‘zlaricha uch quru’ kutadilar. Ularga Alloh ularning rahmlarida xalq qilgan (yaratgan) narsani yashirishlari halol emas. Agar, Allohga va oxirat kuniga iymonlari bo‘l-sa», degan (Baqara, 228).

Alloh taolo ayollarning bachadonlarida yaratgan narsadan murod esa, hayz yoki homiladir. Mo‘mina-muslima ayol bu narsalarni berkitmasligi kerak. Misol uchun, yeri taloq qilgan bo‘lsa, taloqdan keyin homila aniq bo‘lsa homilasini yashirib, uch marta hayz (oy ko‘rmoq, uzrli bo‘lmoq) ko‘rdim, deb boshqa erga tegishga shoshmasligi lozim.

Hanafiy mazhabimiz ulamolari eri taloq qilgan xotin taloqdan so‘ng uch marta hayz ko‘rib, uchinchi hayzidan pok bo‘lishi bilan iddasi tugaydi, deydilar.

  1. Yoshi keksaligi yoki juda yoshligi yoki bo‘yi yetgan bo‘lsa ham umuman hayz ko‘rmaydigan ayol uch oy idda o‘tiradi.

Alloh taolo:

« Xotinlaringiz orasidagi (keksayib) hayz ko‘rishdan umid uzganlari, agar sizlar (iddalari xususida) shubhalansangiz, bas, (bilingizki) ularning iddalari uch oydir, yana (biror marta) hayz ko‘rmaganlarning (iddalari) ham», degan.  (Taloq, 6)

  1. Eri vafot etgan homilador bo‘lmagan ayol taloq qilinsa to‘rt oy o‘n kun idda o‘tiradi.

Alloh taolo:

«Sizlardan vafot etib juftlarini qoldirganlarning ayollari o‘zlaricha to‘rt oy o‘n kun kutarlar», (Baqara, 234) degan.

Yani, Bu eri o‘lgan ayollarning idda muddatidir. Eri o‘lgan har bir ayol umr yo‘ldoshilik hurmatidan to‘rt oy o‘n kun idda o‘tirishi vojib. Eri o‘lgan homilador ayolning iddasi homilasini tug‘ishidir.

  1. Eri vafot yetgan homilali ayol homilasini tug‘ishi bilan iddasi chiqadi.

Alloh taolo:

«Homiladorlarning (idda) muddatlari homilalarini qo‘yishlari (ko‘z yorishlari)dir», degan.  (Taloq, 6)

Bundan tashqari, idda o‘tirish shart bo‘lmagan o‘rin ham mavjud. Fuqaholar bunga quyidagi oyatni dalil qiladilar:

Alloh taolo:

«Qachonki mo‘minalarni nikohlab olsangiz, so‘ng ularga (qo‘l) tegizmay turib taloq qilsangiz, siz uchun ular idda saqlash majburiyatida emaslar», degan. (Azhob, 49)

Er-xotin nikohlangandan so‘ng birga yashamay, er ayolini taloq qilgan bo‘lsa ayol idda o‘tirishi vojib emas. Chunki homila bo‘lishining ehtimoli yo‘q. Oilaviy turmush hurmati ham yo‘q.

Iddani shariatga kiritilishining bir necha hikmatlari bor:

Birinchisi, eridan ajragan ayol homiladormi, yo‘qmi aniqlanadi. Shu bilan nasl-nasab aralash-quralash bo‘lib ketishining oldi olinadi.

Ikkinchisi, o‘lgan erning hurmati bajo keltiriladi.

Uchinchisi, er bilan birga o‘tkazilgan oilaviy hayotning hurmati yuzasidan ham darrov boshqa erga tegib ketmay, idda o‘tiriladi.

 Bundan tashqari, ilm fan taraqqiy etgan hozirgi kunda boshqa hikmatlari ham aniqlanmoqda. Angliyalik olimlar bir erkak bilan yashab turib, keyin bevosita, orada tanaffus qilmay ikkinchi er bilan jinsiy hayotni davom ettirgan ayollarning bachadonlarida og‘ir kasallik paydo bo‘lishini isbot qildilar.

Alloh taolo bizlarga O‘z amri ilohilariga amal qilib hayot kechirishni nasib etsin. Zero U zot har bir narsaga qodirdir.

 

Tojiddinov Abdussomad Abdulbosit o‘g‘li

O‘MI matbuot xizmati

 

Fiqh
Boshqa maqolalar

Rasululloh sollallohu alayhi vasallamni kuldirgan sahobiya

21.09.2026   59285   5 min.
Rasululloh sollallohu alayhi vasallamni kuldirgan sahobiya

Mo‘minlarning onasi: Savda binti Zam’a roziyallohu anho


Savda binti Zam’a roziyallohu anho Xadija binti Xuvaylid roziyallohu anho vafot etganlaridan keyin Rasululloh sollallohu alayhi vasallamga turmushga chiqqanlar.


Savda binti Zam’a roziyallohu anho Islom da’vatining ilk yillarida birinchi turmush o‘rtog‘i Sakron ibn Amr bilan birga Allohning dinini qabul qilganlar. Ammo Islomga kirmagan qarindoshlarining aksariyati Savda roziyallohu anhoga yomon munosabatda bo‘lishgan. Qolaversa, mushriklarning ta’qiblari, azob-uqubatlari va haqoratlarini ham boshdan kechirdi.


Shundan so‘ng Rasululloh sollallohu alayhi vasallam musulmonlarga Efiopiya (Habashiston)ga hijrat qilishni buyurdilar. Bu safar mushriklar to‘sqinlik qilmasliklari uchun maxfiy tarzda amalga oshirildi. Savda roziyallohu anho va turmush o‘rtog‘i Alloh taoloning roziligi yo‘lida uy-joylari va mol-mulklarini tashlab, musofirlikka chiqdilar.


Bu haqda Qur’oni karimda bunday marhamat qilinadi: “Zulmga duchor bo‘lganlaridan so‘ng Allohning yo‘lida hijrat qilganlarni bu dunyoda, albatta, go‘zal(joy)ga joylashtiramiz. Va oxirat ajri kattaroqdir, agar biladigan bo‘lsalar” (Nahl surasi, 41-oyat).


Keyinchalik muhojirlarga Makkada mushriklar musulmonlarga tazyiq qilishni to‘xtatgani haqida xabar yetdi. Shu bois ayrimlari yurtlariga qaytishga qaror qildilar. Savda roziyallohu anho ham ular orasida edilar. Ammo Makkaga yetib kelgach, bu xabar yolg‘on ekani ma’lum bo‘ldi. Ana shu og‘ir kunlarda yana bir musibat yuz berdi – kasallik sababli turmush o‘rtog‘i Sakron ibn Amr vafot etdi.


Milodiy 619 yilda Rasululloh sollallohu alayhi vasallam hayotlarida ikki katta musibatni boshdan kechirdilar: dastlab amakilari Abu Tolib, ortidan esa zavjai muhtaramalari Xadija roziyallohu anho vafot etdilar. Bu yo‘qotishlar Rasululloh sollallohu alayhi vasallamni qattiq mahzun qildi.


Kunlarning birida Havla binti Hakim roziyallohu anho Rasululloh sollallohu alayhi vasallamga uylanishni taklif qilib, Savda binti Zam’a roziyallohu anho haqida so‘z ochdi. Shundan so‘ng, Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam Havla roziyallohu anhoni Savda roziyallohu anhoning roziligini bilish uchun yubordilar. Savda roziyallohu anho bu nikohga rozilik bildirdilar. Keyin esa Havla roziyallohu anhoni otalarining fikrini so‘rash uchun yubordilar. Otalari ham ushbu nikohga rozilik berdilar. Shu tariqa Savda binti Zam’a roziyallohu anho Rasululloh sollallohu alayhi vasallamga turmushga chiqdilar.


Bu orada Makkada musulmonlarga nisbatan ta’qiblar yanada kuchaydi. Shu sababli musulmonlar Madinaga hijrat qilishga qaror qildilar. Savda binti Zam’a roziyallohu anho ham Rasululloh sollallohu alayhi vasallam bilan birga hijrat qilib, muhojirlar safidan o‘rin oldilar.


Mo‘minlarning boshqa onalari kabi Savda roziyallohu anho ham ko‘plab yuksak fazilatlarga ega edilar. Ayniqsa, saxovatlari bilan ajralib turardilar.


Ibn Sirindan rivoyat qilinadiki, Umar ibn Xattob roziyallohu anhu xalifalik davrida Savda roziyallohu anhoga dirhamlar solingan katta xalta yubordilar.


Savda roziyallohu anho:

— Bu nima? — deb so‘radilar.

Ular:


— Dirhamlar, — dedilar.

Shunda u kishi:


— Xurmo solingan idish kabi to‘lib ketibdi-ku, — dedilar.

So‘ng xizmatkorini chaqirib:


— Uni tarqatib yubor, — dedilar.


Va barcha molni kambag‘allarga sadaqa qilib yubordilar.


Savda roziyallohu anho xushchaqchaq va ochiqko‘ngil ayol edilar. Bir kuni Rasululloh sollallohu alayhi vasallamga “Yo Allohning Rasuli, kecha siz bilan namoz o‘qidim. Siz rukuni shu qadar uzoq qildingizki, hatto burnimdan qon oqib ketmasin deb ushlab turdim”, dedilar. Bu gapdan Rasululloh sollallohu alayhi vasallam tabassum qildilar.


Savda binti Zam’a roziyallohu anho butun umrlarini taqvo, saxovat va yuksak axloq bilan o‘tkazdilar. U kishi o‘z davrlarida ham, bugungi kunda ham musulmon ayollari uchun ibrat namunasi bo‘lib qolmoqdalar.


Oisha roziyallohu anho: “Savdadan ko‘ra o‘zimni unga o‘xshatishni ko‘proq istaydigan biror kishini bilmayman”, deganlar.


Savda binti Zam’a roziyallohu anho Umar ibn Xattob roziyallohu anho xalifaliklarining so‘nggi yillarida vafot etdilar.


Alloh taolo Savda binti Zam’a roziyallohu anhodan rozi bo‘lsin, u zot kabi Rasululloh sollallohu alayhi vasallamga muhabbatli, dinimizga sodiq, sabrli va saxovatli bandalaridan qilsin.


Allohim, Payg‘ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallamning ahli baytlari va barcha sahobalaridan rozi bo‘lgin. Bizni ham ularning go‘zal xulqlariga ergashuvchilardan qilgin. Qalblarimizni iymon nuri bilan munavvar, oilalarimizga baraka, hayotlarimizga taqvo va amallarimizga ixlos ato etgin.

Davron NURMUHAMMAD