Sayt test holatida ishlamoqda!
18 Noyabr, 2026   |   8 Jumadul soni, 1448

Toshkent shahri
Tong
05:52
Quyosh
07:09
Peshin
12:13
Asr
15:20
Shom
17:04
Xufton
18:20
Bismillah
18 Noyabr, 2026, 8 Jumadul soni, 1448

Idda muddatlari

03.09.2018   36643   3 min.
Idda muddatlari

 «Idda» so‘zi lug‘atda «sanash», «hisoblash» ma’nolarini bildiradi. Shariatda esa, ayol kishi erining vafotidan keyin yoki eri bilan ajrashgandan keyin boshqa yerga tegmay o‘zini  saqlashi lozim bo‘lgan muddatga aytiladi.

Idda muddatlari:

  1. Eri taloq qilgan ayol taloqdan so‘ng uch marta hayz ko‘rib, uchinchi hayzidan pok bo‘lishi bilan iddasi tugaydi.

Alloh taolo:

«Taloq qilingan ayollar, o‘zlaricha uch quru’ kutadilar. Ularga Alloh ularning rahmlarida xalq qilgan (yaratgan) narsani yashirishlari halol emas. Agar, Allohga va oxirat kuniga iymonlari bo‘l-sa», degan (Baqara, 228).

Alloh taolo ayollarning bachadonlarida yaratgan narsadan murod esa, hayz yoki homiladir. Mo‘mina-muslima ayol bu narsalarni berkitmasligi kerak. Misol uchun, yeri taloq qilgan bo‘lsa, taloqdan keyin homila aniq bo‘lsa homilasini yashirib, uch marta hayz (oy ko‘rmoq, uzrli bo‘lmoq) ko‘rdim, deb boshqa erga tegishga shoshmasligi lozim.

Hanafiy mazhabimiz ulamolari eri taloq qilgan xotin taloqdan so‘ng uch marta hayz ko‘rib, uchinchi hayzidan pok bo‘lishi bilan iddasi tugaydi, deydilar.

  1. Yoshi keksaligi yoki juda yoshligi yoki bo‘yi yetgan bo‘lsa ham umuman hayz ko‘rmaydigan ayol uch oy idda o‘tiradi.

Alloh taolo:

« Xotinlaringiz orasidagi (keksayib) hayz ko‘rishdan umid uzganlari, agar sizlar (iddalari xususida) shubhalansangiz, bas, (bilingizki) ularning iddalari uch oydir, yana (biror marta) hayz ko‘rmaganlarning (iddalari) ham», degan.  (Taloq, 6)

  1. Eri vafot etgan homilador bo‘lmagan ayol taloq qilinsa to‘rt oy o‘n kun idda o‘tiradi.

Alloh taolo:

«Sizlardan vafot etib juftlarini qoldirganlarning ayollari o‘zlaricha to‘rt oy o‘n kun kutarlar», (Baqara, 234) degan.

Yani, Bu eri o‘lgan ayollarning idda muddatidir. Eri o‘lgan har bir ayol umr yo‘ldoshilik hurmatidan to‘rt oy o‘n kun idda o‘tirishi vojib. Eri o‘lgan homilador ayolning iddasi homilasini tug‘ishidir.

  1. Eri vafot yetgan homilali ayol homilasini tug‘ishi bilan iddasi chiqadi.

Alloh taolo:

«Homiladorlarning (idda) muddatlari homilalarini qo‘yishlari (ko‘z yorishlari)dir», degan.  (Taloq, 6)

Bundan tashqari, idda o‘tirish shart bo‘lmagan o‘rin ham mavjud. Fuqaholar bunga quyidagi oyatni dalil qiladilar:

Alloh taolo:

«Qachonki mo‘minalarni nikohlab olsangiz, so‘ng ularga (qo‘l) tegizmay turib taloq qilsangiz, siz uchun ular idda saqlash majburiyatida emaslar», degan. (Azhob, 49)

Er-xotin nikohlangandan so‘ng birga yashamay, er ayolini taloq qilgan bo‘lsa ayol idda o‘tirishi vojib emas. Chunki homila bo‘lishining ehtimoli yo‘q. Oilaviy turmush hurmati ham yo‘q.

Iddani shariatga kiritilishining bir necha hikmatlari bor:

Birinchisi, eridan ajragan ayol homiladormi, yo‘qmi aniqlanadi. Shu bilan nasl-nasab aralash-quralash bo‘lib ketishining oldi olinadi.

Ikkinchisi, o‘lgan erning hurmati bajo keltiriladi.

Uchinchisi, er bilan birga o‘tkazilgan oilaviy hayotning hurmati yuzasidan ham darrov boshqa erga tegib ketmay, idda o‘tiriladi.

 Bundan tashqari, ilm fan taraqqiy etgan hozirgi kunda boshqa hikmatlari ham aniqlanmoqda. Angliyalik olimlar bir erkak bilan yashab turib, keyin bevosita, orada tanaffus qilmay ikkinchi er bilan jinsiy hayotni davom ettirgan ayollarning bachadonlarida og‘ir kasallik paydo bo‘lishini isbot qildilar.

Alloh taolo bizlarga O‘z amri ilohilariga amal qilib hayot kechirishni nasib etsin. Zero U zot har bir narsaga qodirdir.

 

Tojiddinov Abdussomad Abdulbosit o‘g‘li

O‘MI matbuot xizmati

 

Fiqh
Boshqa maqolalar
Maqolalar

Hakim Termiziy – ona rizoligini qozongan benazir alloma

21.09.2026   50343   4 min.
Hakim Termiziy – ona rizoligini qozongan benazir alloma

Termiziy hikmatlari

Prezidentimizning joriy yil 7 iyuldagi “Buyuk vatandoshimiz, hadis va tasavvuf ilmining yetuk namoyandasi Hakim Termiziy tavalludining 1200 yilligini keng nishonlash to‘g‘risida”gi qaroriga muvofiq shu yil noyabr oyida Termiz shahrida “Hakim Termiziy ilmiy-ma’naviy merosining bugungi kundagi ahamiyati” mavzuiga bag‘ishlangan xalqaro konferensiya bo‘lib o‘tadi. Ayni paytda Surxondaryo viloyatida islom olamining eng taniqli olim va ulamolarini jamlaydigan anjumanga katta hozirlik ko‘rilmoqda.
 

– Viloyatda ulug‘ ajdodimiz tavalludlarining 1200 yilligini keng nishonlashga tayyorgarlik ishlari davom etmoqda,­ – deydi Imom Termiziy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi direktori, Hakim Termiziy tavalludining 1200 yilligiga bag‘ishlangan tadbirlarni tashkil etish va o‘tkazish bo‘yicha tashkiliy qo‘mita kotibi Muzaffar Joniyev.­ – Ul zotning “Navodirul usul” va “Bahrut tafsir” asarlari, allomaning ilmiy merosiga oid boshqa manbalarning o‘zbek va xorijiy tillardagi ilmiy-izohli akademik tarjimalari nashrga tayyor bo‘lib qoldi. Ilmiy merosiga oid turkum risolalarni chop etish mo‘ljallanmoqda. Shuningdek, Hakim Termiziyning hayoti va ilmiy merosini yoritib beradigan turli ko‘rgazmali axborot vositalari turkumi yaratilmoqda.


Manbalarda hadis va tasavvuf ilmining buyuk namoyandasi, yirik olim yozgan asarlardan 60 ga yaqini bizgacha yetib kelgani qayd etilgan. Asarlarida ilgari surilgan yoshlikdan ilm olishning ahamiyati, to‘g‘rilik, adolat, poklik, yuksak axloqiy fazilatlar qadr-qimmati hozirgi davrda ham oshib bormoqda.


Benazir alloma “Baduvv ush-sha’n Abu Abdulloh” asarida o‘zining hayot tarzini yoritgan. Ilm quchog‘iga kirib kelgan davrini “Sakkiz yoshda bo‘lganimda barchaning shafqatli va mehriboni bo‘lmish Alloh taolo o‘z inoyatini mendan darig‘ tutmadi, – deya boshlagan Hakim Termiziy. – Shayx menga ilm sirlarini o‘rgatib, tinmay ilm olishni targ‘ib qildi. Ish shu darajaga yetib bordiki, butun vujudim bilan saboq olishga intildim. Go‘daklik chog‘imdanoq o‘yin o‘rnini kitob mutolaa qilish mashg‘uloti egalladi. Shu tariqa yoshlikdan hadis ilmini o‘rganishni boshlagan edim. Yigirma yetti yoshda bo‘lganimda irfoniy ilmlarni chunon o‘rgandimki, qalbimda Alloh taolo uyi – Makkani ziyorat qilish ishqi uyg‘ondi. Safarga chiqish imkoni tug‘ilganidanoq, yo‘lga otlandim. Iroqda muhaddis sifatida tanildim. So‘ng Basraga, Basradan rajab oyida Makka sari yo‘l oldim. Sha’bon oyining oxirlarida Makkatullohga yetib keldim va Xudoning amri bilan haj oyigacha o‘sha yerda bo‘ldim.


Har erta tongda duo sehri bilan uyg‘onar edim. U yerda qalbim zamirida tavba qilish, ozmi-ko‘pmi dunyoviy molu mulkdan voz kechish hissi uyg‘ondi. Haj ziyoratini bajo etib, Vatanga qaytdim. Qalbim savob yo‘lini topgan edi...”.


El orasida hayotini ilmga bag‘ishlagan ulug‘ faylasuf va mutasavvif haqida o‘ta hissiyotli rivoyatlar ham yuradi. Ulardan birida aytilishicha, Hakim Termiziy ikki do‘sti bilan o‘qish ilinjida safarga otlanganida onasi shunday degan ekan:


– Ey farzandi arjumandim, men bir kimsasiz, notavon va zaifaman. Suyanchig‘im o‘zingsan, meni kimga tashlab ketmoqchisan?


Onaning bu so‘zlaridan o‘g‘lining qalbiga titroq tushib, safarni qoldiradi. Kunlarning birida u qabristonda o‘tirib, men bu yerda zoye qoldim. Erta-indin do‘stlarim olim bo‘lib qaytadi, deya afsus bilan yig‘layotganida bir nuroniy kelib, yig‘ining sababini so‘raydi. Yosh Hakim boshidan kechirganlarini so‘zlab beradi.


Uni tinglagan nuroniy “agar istasang, men har kuni senga saboq beraman va tezda olimlikda do‘stlaringdan o‘zib ketasan” deydi.


Shu zaylda Hakim Termiziy nuroniydan uch yil ta’lim oladi.


Rivoyatda ta’lim bergan ul zotning Xizr alayhissalom bo‘lgani ham taxmin qilinadi.


Hakim Termiziyning o‘zlari “men bu davlatga onam rizoligini qozonganim tufayli erishdim” degan ekanlar.


Buyuk mutafakkir, ulug‘ so‘fiy, hadisshunos va fiqh olimi islom olamida “Hakim” (donishmand, hikmat sohibi) unvoni va “Termiziy” nisbasi bilan mashhur bo‘lgan.


Xolmo‘min Mamatrayimov,

O‘zA muxbiri

Maqolalar