Sayt test holatida ishlamoqda!
18 Noyabr, 2026   |   8 Jumadul soni, 1448

Toshkent shahri
Tong
05:52
Quyosh
07:09
Peshin
12:13
Asr
15:20
Shom
17:04
Xufton
18:20
Bismillah
18 Noyabr, 2026, 8 Jumadul soni, 1448

Idda muddatlari

03.09.2018   36657   3 min.
Idda muddatlari

 «Idda» so‘zi lug‘atda «sanash», «hisoblash» ma’nolarini bildiradi. Shariatda esa, ayol kishi erining vafotidan keyin yoki eri bilan ajrashgandan keyin boshqa yerga tegmay o‘zini  saqlashi lozim bo‘lgan muddatga aytiladi.

Idda muddatlari:

  1. Eri taloq qilgan ayol taloqdan so‘ng uch marta hayz ko‘rib, uchinchi hayzidan pok bo‘lishi bilan iddasi tugaydi.

Alloh taolo:

«Taloq qilingan ayollar, o‘zlaricha uch quru’ kutadilar. Ularga Alloh ularning rahmlarida xalq qilgan (yaratgan) narsani yashirishlari halol emas. Agar, Allohga va oxirat kuniga iymonlari bo‘l-sa», degan (Baqara, 228).

Alloh taolo ayollarning bachadonlarida yaratgan narsadan murod esa, hayz yoki homiladir. Mo‘mina-muslima ayol bu narsalarni berkitmasligi kerak. Misol uchun, yeri taloq qilgan bo‘lsa, taloqdan keyin homila aniq bo‘lsa homilasini yashirib, uch marta hayz (oy ko‘rmoq, uzrli bo‘lmoq) ko‘rdim, deb boshqa erga tegishga shoshmasligi lozim.

Hanafiy mazhabimiz ulamolari eri taloq qilgan xotin taloqdan so‘ng uch marta hayz ko‘rib, uchinchi hayzidan pok bo‘lishi bilan iddasi tugaydi, deydilar.

  1. Yoshi keksaligi yoki juda yoshligi yoki bo‘yi yetgan bo‘lsa ham umuman hayz ko‘rmaydigan ayol uch oy idda o‘tiradi.

Alloh taolo:

« Xotinlaringiz orasidagi (keksayib) hayz ko‘rishdan umid uzganlari, agar sizlar (iddalari xususida) shubhalansangiz, bas, (bilingizki) ularning iddalari uch oydir, yana (biror marta) hayz ko‘rmaganlarning (iddalari) ham», degan.  (Taloq, 6)

  1. Eri vafot etgan homilador bo‘lmagan ayol taloq qilinsa to‘rt oy o‘n kun idda o‘tiradi.

Alloh taolo:

«Sizlardan vafot etib juftlarini qoldirganlarning ayollari o‘zlaricha to‘rt oy o‘n kun kutarlar», (Baqara, 234) degan.

Yani, Bu eri o‘lgan ayollarning idda muddatidir. Eri o‘lgan har bir ayol umr yo‘ldoshilik hurmatidan to‘rt oy o‘n kun idda o‘tirishi vojib. Eri o‘lgan homilador ayolning iddasi homilasini tug‘ishidir.

  1. Eri vafot yetgan homilali ayol homilasini tug‘ishi bilan iddasi chiqadi.

Alloh taolo:

«Homiladorlarning (idda) muddatlari homilalarini qo‘yishlari (ko‘z yorishlari)dir», degan.  (Taloq, 6)

Bundan tashqari, idda o‘tirish shart bo‘lmagan o‘rin ham mavjud. Fuqaholar bunga quyidagi oyatni dalil qiladilar:

Alloh taolo:

«Qachonki mo‘minalarni nikohlab olsangiz, so‘ng ularga (qo‘l) tegizmay turib taloq qilsangiz, siz uchun ular idda saqlash majburiyatida emaslar», degan. (Azhob, 49)

Er-xotin nikohlangandan so‘ng birga yashamay, er ayolini taloq qilgan bo‘lsa ayol idda o‘tirishi vojib emas. Chunki homila bo‘lishining ehtimoli yo‘q. Oilaviy turmush hurmati ham yo‘q.

Iddani shariatga kiritilishining bir necha hikmatlari bor:

Birinchisi, eridan ajragan ayol homiladormi, yo‘qmi aniqlanadi. Shu bilan nasl-nasab aralash-quralash bo‘lib ketishining oldi olinadi.

Ikkinchisi, o‘lgan erning hurmati bajo keltiriladi.

Uchinchisi, er bilan birga o‘tkazilgan oilaviy hayotning hurmati yuzasidan ham darrov boshqa erga tegib ketmay, idda o‘tiriladi.

 Bundan tashqari, ilm fan taraqqiy etgan hozirgi kunda boshqa hikmatlari ham aniqlanmoqda. Angliyalik olimlar bir erkak bilan yashab turib, keyin bevosita, orada tanaffus qilmay ikkinchi er bilan jinsiy hayotni davom ettirgan ayollarning bachadonlarida og‘ir kasallik paydo bo‘lishini isbot qildilar.

Alloh taolo bizlarga O‘z amri ilohilariga amal qilib hayot kechirishni nasib etsin. Zero U zot har bir narsaga qodirdir.

 

Tojiddinov Abdussomad Abdulbosit o‘g‘li

O‘MI matbuot xizmati

 

Fiqh
Boshqa maqolalar
Maqolalar

“ABU NAHV” YOXUD 57 YOSHIDA QUR’ONNI YOD OLGAN ALLOMA

20.09.2026   50655   4 min.
“ABU NAHV” YOXUD  57 YOSHIDA QUR’ONNI YOD OLGAN ALLOMA

Yaxshilar yodi


Muhammadlatif domla dastlabki ta’limni otasi Shayx mulla Olim rahmatullohi alayhdan o‘rganish barobarida u zotning duolarini ham olishga muvaffaq bo‘lgan. Ana shu duoning sharofati bilan u kishi katta olim bo‘lib yetishdi.


Maktabni oltin medal bilan tamomlagan ustoz harbiy xizmatdan qaytgach, Buxorodagi Mir Arab madrasasida, so‘ngra Imom Buxoriy nomidagi Toshkent islom institutida tahsil oldi. O‘sha kezlarda ma’hadga Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf hazratlari mudir edi.


Muhammadlatif domla institutni tugatgach, Buxorodagi Mir Arab madrasasiga talabalarga saboq berish uchun yuboriladi. Keyinchalik yana Toshkentga qaytib, ma’hadda mudarris bo‘lib ishlaydi. O‘sha paytda Toshkent islom institutida eronlik, tojikistonlik va afg‘onistonlik talabalar ham ta’lim olishgan. Muhammadlatif domla fors tilini yaxshi bilgani uchun chet ellik talabalarga shu tildan dars bergan. Qattiqqo‘lligi bois ayrim dangasa talabalar domlaning ustidan shikoyat qilishgan.


Shikoyat chet ellik talabalar nomidan bo‘lgani uchun Tashqi ishlar vazirligi darajasigacha chiqqan. Tabiiyki, bu shikoyat qanoatlantirish uchun O‘rta Osiyo va Qozog‘iston musulmonlari diniy idorasi rahbariyatiga topshirilgan. Idora rahbariyati rektor Muhammad Sodiq Muhammad Yusufga murojaat qilib, shikoyat yozilgan qog‘ozni ko‘rsatgan.


Shunda Shayx hazratlari muftiyga: “Talabalarning bilmasdan yozgan shikoyatlari sababli tajribali o‘qituvchini ishdan olish adolatdan emas. Agar shunday qilinsa, shikoyatlar yana ko‘payishi mumkin. Buning o‘rniga Muhammadlatif domlaning darsini kuzatish uchun maxsus vakil tayinlayman. Agar vaziyat rostdan ham talabalar shikoyat qilganidek bo‘lsa, u domla bir kun ham ishlamaydi”, degan. Vakil darsni kuzatib, hech qanday e’tiroz yo‘qligini va domlaning talabi o‘rinli ekanini aytadi.


Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf hazratlari O‘rta Osiyo va Qozog‘iston musulmonlari idorasi muftiysi bo‘lganida, Muhammadlatif domla Toshkent islom intitutiga rektor etib tayinlandi. Ikki ulamo O‘zbekistonda diniy ta’limni tubdan isloh qilishga, talabalar sonini ko‘paytirishga va xalqimiz o‘rtasida diniy ta’limni keng yoyishga harakat qiladi.


Shayx hazratlariga o‘sha paytlarda tuhmatlar bo‘ldi va bu tuhmatlardan Muhammadlatif domla ham benasib qolmadi. Ikkala ulamo ishdan bo‘shashga majbur bo‘lishdi.


Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf hazratlari chet elga chiqib ketdi. Muhammadlatif domla esa “Ko‘kaldosh” madrasasida o‘qituvchi va “To‘xtaboyvachcha” jome masjidiga imom bo‘lib ishga kirdi. Lekin tuhmatlar tinmadi. Oqibatda domla Rossiyaning Qozon shahriga ketib, u yerdagi islom universitetiga o‘qituvchi bo‘lib ishga kirdi. Keyinchalik Chechenistonning prezidenti Ahmad Qodirovning taklifiga binoan Grozniy shahridagi islom universitetiga mudarris bo‘ldi.


Muhammadlatif domla sarf va nahv ilmini yaxshi bilish barobarida fiqh, tafsir va boshqa ilmlarni puxta o‘zlashtirdi. “Kofiya”ni yod oldi. Talabalarga shu fanlardan yoddan dars o‘tar edi. Shu bois u kishi ilm ahli orasida “Abu nahv”, ya’ni nahv ilmining otasi, deya tanildi.


Muhammadlatif domla Chechenistonda dars berib yurgan paytlarida 57 yoshida Qur’oni karimni to‘liq yod oldi. Domladan shogirdlari: “Kalomullohni keksaygan chog‘ingizda yodlashingizning boisi nima?” deb so‘rashganida, u kishi: «Rasululloh sollallohu alayhi va sallamning: “Qur’on sohibi jannatga kirganida unga: “O‘qi va ko‘taril!” deyiladi. Bas, u o‘qiydi va har bir oyatni o‘qiganida bir daraja yuqorilaydi. (Qur’ondan) oxirgi narsani o‘qigunicha shunday bo‘ladi” (Ibn Moja rivoyati), degan hadislari menga qattiq ta’sir qildi. Ko‘plab talabalarga saboq berdim. Ularning ko‘pi Qur’oni karimni to‘liq yod olishdi. Men, inshoalloh, Allohning inoyati bilan jannatga kirsam, Qur’oni karimni yodlamaganim uchun behishtning quyida qolib ketishni xohlamayman», degan.


Alloh taolo marhum ustozimizning oxiratlarini obod qilsin. Niyatlariga yarasha jannatning eng oliy darajalaridan nasib qilsin.

 

Tolibjon NIZOM

 

“ABU NAHV” YOXUD  57 YOSHIDA QUR’ONNI YOD OLGAN ALLOMA “ABU NAHV” YOXUD  57 YOSHIDA QUR’ONNI YOD OLGAN ALLOMA “ABU NAHV” YOXUD  57 YOSHIDA QUR’ONNI YOD OLGAN ALLOMA
Ibratli hikoyalar