Idda muddatlari
«Idda» so‘zi lug‘atda «sanash», «hisoblash» ma’nolarini bildiradi. Shariatda esa, ayol kishi erining vafotidan keyin yoki eri bilan ajrashgandan keyin boshqa yerga tegmay o‘zini saqlashi lozim bo‘lgan muddatga aytiladi.
Idda muddatlari:
- Eri taloq qilgan ayol taloqdan so‘ng uch marta hayz ko‘rib, uchinchi hayzidan pok bo‘lishi bilan iddasi tugaydi.
Alloh taolo:
«Taloq qilingan ayollar, o‘zlaricha uch quru’ kutadilar. Ularga Alloh ularning rahmlarida xalq qilgan (yaratgan) narsani yashirishlari halol emas. Agar, Allohga va oxirat kuniga iymonlari bo‘l-sa», degan (Baqara, 228).
Alloh taolo ayollarning bachadonlarida yaratgan narsadan murod esa, hayz yoki homiladir. Mo‘mina-muslima ayol bu narsalarni berkitmasligi kerak. Misol uchun, yeri taloq qilgan bo‘lsa, taloqdan keyin homila aniq bo‘lsa homilasini yashirib, uch marta hayz (oy ko‘rmoq, uzrli bo‘lmoq) ko‘rdim, deb boshqa erga tegishga shoshmasligi lozim.
Hanafiy mazhabimiz ulamolari eri taloq qilgan xotin taloqdan so‘ng uch marta hayz ko‘rib, uchinchi hayzidan pok bo‘lishi bilan iddasi tugaydi, deydilar.
- Yoshi keksaligi yoki juda yoshligi yoki bo‘yi yetgan bo‘lsa ham umuman hayz ko‘rmaydigan ayol uch oy idda o‘tiradi.
Alloh taolo:
« Xotinlaringiz orasidagi (keksayib) hayz ko‘rishdan umid uzganlari, agar sizlar (iddalari xususida) shubhalansangiz, bas, (bilingizki) ularning iddalari uch oydir, yana (biror marta) hayz ko‘rmaganlarning (iddalari) ham», degan. (Taloq, 6)
- Eri vafot etgan homilador bo‘lmagan ayol taloq qilinsa to‘rt oy o‘n kun idda o‘tiradi.
Alloh taolo:
«Sizlardan vafot etib juftlarini qoldirganlarning ayollari o‘zlaricha to‘rt oy o‘n kun kutarlar», (Baqara, 234) degan.
Yani, Bu eri o‘lgan ayollarning idda muddatidir. Eri o‘lgan har bir ayol umr yo‘ldoshilik hurmatidan to‘rt oy o‘n kun idda o‘tirishi vojib. Eri o‘lgan homilador ayolning iddasi homilasini tug‘ishidir.
- Eri vafot yetgan homilali ayol homilasini tug‘ishi bilan iddasi chiqadi.
Alloh taolo:
«Homiladorlarning (idda) muddatlari homilalarini qo‘yishlari (ko‘z yorishlari)dir», degan. (Taloq, 6)
Bundan tashqari, idda o‘tirish shart bo‘lmagan o‘rin ham mavjud. Fuqaholar bunga quyidagi oyatni dalil qiladilar:
Alloh taolo:
«Qachonki mo‘minalarni nikohlab olsangiz, so‘ng ularga (qo‘l) tegizmay turib taloq qilsangiz, siz uchun ular idda saqlash majburiyatida emaslar», degan. (Azhob, 49)
Er-xotin nikohlangandan so‘ng birga yashamay, er ayolini taloq qilgan bo‘lsa ayol idda o‘tirishi vojib emas. Chunki homila bo‘lishining ehtimoli yo‘q. Oilaviy turmush hurmati ham yo‘q.
Iddani shariatga kiritilishining bir necha hikmatlari bor:
Birinchisi, eridan ajragan ayol homiladormi, yo‘qmi aniqlanadi. Shu bilan nasl-nasab aralash-quralash bo‘lib ketishining oldi olinadi.
Ikkinchisi, o‘lgan erning hurmati bajo keltiriladi.
Uchinchisi, er bilan birga o‘tkazilgan oilaviy hayotning hurmati yuzasidan ham darrov boshqa erga tegib ketmay, idda o‘tiriladi.
Bundan tashqari, ilm fan taraqqiy etgan hozirgi kunda boshqa hikmatlari ham aniqlanmoqda. Angliyalik olimlar bir erkak bilan yashab turib, keyin bevosita, orada tanaffus qilmay ikkinchi er bilan jinsiy hayotni davom ettirgan ayollarning bachadonlarida og‘ir kasallik paydo bo‘lishini isbot qildilar.
Alloh taolo bizlarga O‘z amri ilohilariga amal qilib hayot kechirishni nasib etsin. Zero U zot har bir narsaga qodirdir.
Tojiddinov Abdussomad Abdulbosit o‘g‘li
O‘MI matbuot xizmati
Avs va Xazraj voqeasi — fitnaning achchiq sabog‘i
Bismillahir Rohmanir Rohiym
Alloh taolo ummatni birlik, mehr-oqibat va birodarlik asosida yashashga buyurgan. Biroq tarix davomida musulmonlarning safini buzish, ular orasiga adovat va nizo urug‘ini sochishga uringan kimsalar hamisha topilgan. Shuning uchun har bir mo‘min fitnaning xavfini anglab, uning domiga tushib qolmaslik uchun doimo hushyor bo‘lishi lozim.
Avs va Xazraj voqeasi — fitnaning achchiq sabog‘i
Madina ahlidan bo‘lgan Avs va Xazraj qabilalari Islomdan oldin uzoq yillar davomida o‘zaro adovat va qirg‘inbarot janglarda yashar edilar. Ayniqsa, “Buos” kunida sodir bo‘lgan qattiq jang ikki tomonning qalbida og‘ir iz qoldirgan edi. Alloh taolo ularni Islom ne’mati bilan sharaflab, qalblarini birlashtirdi. Kechagi dushmanlar bugun bir-birining jonidan aziz birodarlarga aylandilar. Ammo musulmonlarning bu ahilligini ko‘ra olmagan ba’zi dushmanlar ular orasiga fitna solishni maqsad qildilar.
Bir kuni ular Avs va Xazraj vakillariga “Buos” kunidagi voqealarni, jangdagi qahramonlik va faxrlanishga arziydigan holatlarni eslata boshladilar. Avvaliga oddiy suhbat bo‘lib ko‘ringan bu gaplar asta-sekin bahsga, bahs esa janjalga aylandi. Hatto ikki qabila yana qurol ko‘tarib, o‘zaro jang qilish darajasigacha yetib bordi. Bu xabar Rasululloh sollallohu alayhi va sallamga yetgach, u zot sahobalari bilan darhol ularning oldiga bordilar va shunday dedilar:
"Ey musulmonlar jamoasi! Allohdan qo‘rqmaysizlarmi?! Men hali orangizda bo‘la turib, sizlar johiliyat da’volariga chaqirilasizlarmi?! Alloh sizlarni Islomga hidoyat qilganidan, uning sababidan sizlarni aziz qilganidan, johiliyat ishlaridan qutqarganidan va qalblaringizni bir-biriga ulfat qilganidan keyin yana shu holatgami qaytmoqchisizlar?!".
Shunda ular o‘zlariga kelib, dushman makriga aldanganlarini angladilar. Ikki tomon yig‘lab, bir-birini quchoqlab, kechirim so‘radilar va fitna o‘chog‘i so‘ndi. Bu voqea Islom tarixida musulmonlarning dushman fitnalariga qanchalik tez aldanib qolishlari mumkinligini, ammo Qur’on va Sunnatga qaytish orqali har qanday nizoni bartaraf etish mumkinligini ko‘rsatib beradi.
Qur’onning birlikka chaqiruvi
Alloh taolo marhamat qiladi: «Barchangiz Allohning arqoniga mahkam yopishingiz va bo‘linib ketmangiz. Allohning sizlarga bergan ne’matini eslangiz: bir vaqtlar bir-biringizga dushman edingiz, U zot qalblaringizni ulfat qildi va Uning ne’mati bilan birodarlarga aylandingiz» (Oli Imron surasi, 103-oyat).
Yana bir oyatda: «Fitna qatldan ham og‘irroqdir» (Baqara surasi, 191-oyat).
Ushbu oyatlar musulmonlar o‘rtasidagi birlikning naqadar ulug‘ ne’mat ekanini va fitnaning esa jamiyat uchun halokatli ofat ekanini ko‘rsatadi.
Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning ogohlantirishlari
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam dedilar: "Mo‘min mo‘minning birodari. Unga zulm qilmaydi va uni dushmanga tashlab qo‘ymaydi" (Imom Buxoriy, Imom Muslim rivoyati).
Yana bir hadisda: "Bir-biringizga hasad qilmangiz, bir-biringizdan yuz o‘girmangiz, bir-biringizga adovat qilmangiz. Ey Allohning bandalari! Birodar bo‘lingizlar" (Imom Buxoriy, Imom Muslim rivoyati).
Shuningdek, Rasululloh sollallohu alayhi va sallam fitna haqida bunday dedilar: "Fitnalar qorong‘i tun parchalari kabi keladi" (Imom Muslim rivoyati).
Bu hadis mo‘minni har qanday shubhali chaqiriqlar, adovat urug‘ini sochuvchi gaplar va musulmonlarni bo‘lishga qaratilgan harakatlardan ehtiyot bo‘lishga chaqiradi.
Xulosa
Bugungi kunda ham turli ijtimoiy tarmoqlar, asossiz xabarlar, g‘iybat va bo‘htonlar orqali musulmonlar orasiga fitna solishga urinishlar uchrab turadi. Shuning uchun har bir mo‘min eshitgan har bir xabarni tekshirishi, hissiyotga berilmasligi va ummat birligini saqlashni o‘zining muhim vazifasi deb bilishi kerak.
Avs va Xazraj voqeasi bizga bir haqiqatni o‘rgatadi: musulmonning haqiqiy kuchi uning qurolida emas, balki birligidadir. Qalblar birlashgan joyda Allohning rahmati bo‘ladi, fitna va adovat hukmron bo‘lgan joyda esa baraka ko‘tariladi. Alloh taolo barchamizni fitnalarning oshkorasi va maxfiysidan asrasin, qalblarimizni birodarlik va muhabbat bilan mustahkamlasin.
Ja’farxon SUFIYEV,
TII Modul ta’lim tizimi talabasi, To‘raqo‘rg‘on tuman “Is'hoqxon to‘ra” jome masjidi imom-xatibi