Hozirgi kunda islom dini asoslarini, ayniksa, Qur’oni karimni ilmiy o‘rganish dunyo mikyosida shu darajada ommalashib ketdiki, bu mavzuda chiqayotgan adabiyotlarni eng umumiy tarzda ham kamrab olish imkonidan tashqaridir.
Qur’oni karim ma’nolarining o‘zbek tiliga tarjimasini Muhammadjon xoji Hindistoniy o‘tgan asrning 80-yillarida qilgan edi. Lekin u tarjima davr taqozosi bilan chop etilmay qolib ketdi.
Vatandoshimiz Oltinxon to‘ra arab imlosi bilan o‘zbek tiliga o‘girgan Qur’oni karim ma’nolarining tarjimasi mustaqillikning ilk davrlaridayoq o‘zbek kitobxonlariga yetib bordi. Arab imlosini mutolaa qila oladigan kishilar mazkur tarjimadan bahramand bo‘ldilar. Biroq ushbu kitob o‘zbek tilida bo‘lsa-da, arab imlosida ekani ko‘pchilikka qiyinchilik tug‘dirdi.
So‘ngra Shamsuddin Boboxonov o‘zbek tiliga tarjima qilgan Qur’onning oxirgi juzi – Amma porasi, Alouddin Mansurning to‘la izohli tarjimasi chop etildi. Ushbu izohli tarjima avvaliga “Sharq yulduzi” jurnalida muntazam berib borildi. Keyinchalik alohida kitob shaklida bosilib, mutaxassislar uchun qo‘llanma bo‘ldi.
Shuningdek, 1992 yildan boshlab, shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusufning “Tafsiri hilol”i nashr etila boshlandi. Bu dastlab, Qur’oni karimning oxirgi juzlarini o‘z ichiga olgan edi. Keyinchalik 114 ta suraning barchasi jildlarga bo‘lingan holda “Tafsiri hilol” nomi bilan bosib chiqarildi. Natijada xalqimizning Qur’on ilmlari borasidagi tushunchalarini ortishiga sabab bo‘ldi. Nihoyat shayx Abdulaziz Mansur amalga oshirgan, imom A’zam mazhabi doirasida izohlangan, yangi mukammal tarjima ham nashrdan chiqdi. Ushbu izohli tarjima dastlab 2001 yili, oradan bir oz vaqt o‘tib, aniqrog‘i 2004, 2017 yillari qaytadan chop bo‘ldi. Mazkur nashr bugungi kunda nafaqat islomshunoslik yo‘nalishida tahsil olayotgan talablar uchun, balki ijtimoiy-gumanitar sohalarda izlanishlar olib borayotgan tadqiqotchilarga ham qo‘llanma bo‘lib xizmat qilmoqda.
Bundan tashqari, O‘zbekiston fanlar akademiyasi Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik instituti tarjimonlar jamoasining ham Qur’oni karim ma’nolarining ilmiy izohli akademik tarjimasi nashr etildi. Buning e’tiborli tomoni shundaki, kitobning kirish qismida Qur’oni karim tarixiga doir ma’lumotlar ham o‘rin olgan.
Aytish mumkinki, keyingi yillarda o‘zligimizni anglash, muqaddas dinimiz arkonlarini har tomonlama o‘rganish imkoni paydo bo‘ldi. Qur’oni karim ma’nolarning o‘zbek tiliga o‘girilib xalqimizga tuhfa qilinishi xalqimizning ma’naviy hayotida muhim ahamiyat kasb etdi.
Xudoyberdi Saidov
Olmazor tumanidagi “Ibrohim ota” jome masjidi imom-xatibi
manba:nasihat.uz
2026 yil 13 aprel kuni O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markaziga “Largest museum of Islamic civilisation” — dunyodagi eng yirik islom sivilizatsiyasi muzeyi nominatsiyasi bo‘yicha Gennesning Rekordlar kitobi rasmiy rekordi berildi.
Tantanali taqdirlash marosimida Gennesning Rekordlar kitobi tashkilotining rasmiy vakili — sudya Sheyda Subasi ishtirok etib, Markaz barcha belgilangan xalqaro mezon va standartlarga to‘liq javob berishini tasdiqladi.
O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi — bu keng qamrovli ilmiy-ma’rifiy va muzey majmuasi bo‘lib, u O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning tashabbusi bilan amalga oshirilgan yirik strategik megaloyiha hisoblanadi. Mazkur Markaz “Yangi O‘zbekiston”ning o‘ziga xos platformasi sifatida ilm-fan salohiyati, boy madaniy meros va zamonaviy texnologiyalarni yagona makonda uyg‘unlashtirishga qaratilgan.
Loyiha davlat rahbarining mamlakatning yangi gumanitar qiyofasini shakllantirish, milliy o‘zlikni mustahkamlash va O‘zbekistonni jahon miqyosida islom sivilizatsiyasining muhim markazlaridan biri sifatida ilgari surishga qaratilgan uzoq muddatli strategiyasini aks ettiradi.
Bugungi kunda Markaz mintaqaning eng ko‘p tashrif buyuriladigan ilmiy-madaniy maskanlaridan biriga aylangan bo‘lib, har kuni o‘rtacha 5 000 nafarga yaqin tashrifchi qabul qilmoqda. Bu esa uning aholi va xorijiy mehmonlar orasida katta qiziqish uyg‘otayotganini ko‘rsatadi.
Markaz ilk kunlardanoq yangi turdagi ilmiy-madaniy va ma’rifiy majmua sifatida konsepsiya qilingan. Unda tarixiy meros va zamonaviy multimedia texnologiyalari uyg‘unlashgan holda taqdim etilgan. Ekspozitsiya “Sivilizatsiyalar, Shaxslar, Kashfiyotlar” tamoyili asosida tuzilgan bo‘lib, mintaqaning eng qadimgi davrlaridan tortib, ilm-fan yuksalishi va zamonaviy bosqichigacha bo‘lgan taraqqiyot izchil yoritib beriladi.
Markaz tuzilmasida Qur’oni karim zali alohida o‘rin tutadi. Unda Usmon Mus'hafi deb nomlanuvchi eng qadimiy qo‘lyozmalardan biri namoyish etilgan bo‘lib, u YUNЕSKOning “Jahon xotirasi” reyestriga kiritilgan. Bu noyob asar nafaqat islom sivilizatsiyasining beqiyos yodgorligi, balki ilmiy-tadqiqot va ma’rifiy faoliyatni birlashtiruvchi muhim ma’naviy markaz sifatida ham katta ahamiyatga ega.
Markaz konsepsiyasining o‘ziga xosligi uni muzey, ilmiy tadqiqot infratuzilmasi va ta’lim muhitini birlashtirgan ilk namunaga aylantirib, jahon muzeychilik amaliyotida yangi bosqichni belgilamoqda.
Ushbu rekordga erishish ko‘p oylik tizimli ish natijasi bo‘lib, muzey parametrlarini tasdiqlash, to‘liq hujjatlar tayyorlash va mustaqil xalqaro ekspertlar ishtirokida ko‘p bosqichli verifikatsiya jarayonlarini o‘z ichiga oldi.
Muzey kolleksiyasini shakllantirishda arxeologiya, numizmatika, to‘qimachilik va qo‘lyozmalar sohasidagi yetakchi xalqaro mutaxassislar ishtirok etdi. Bu esa ekspozitsiyaning yuqori ilmiy va muzey darajasini ta’minladi.
Gennesning Rekordlar kitobi unvonining berilishi nafaqat Markaz ko‘lamining e’tirofi, balki ushbu loyihani amalga oshirishda ishtirok etgan yuzlab olimlar, mutaxassislar va ekspertlar mehnatiga berilgan yuksak bahodir.
Sudya Sheyda Subasi Markaz faoliyatini yuqori baholab, quyidagilarni ta’kidladi:
-O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi tarixiy merosni zamonaviy muzey texnologiyalari bilan uyg‘unlashtirishning noyob namunasidir. Loyihaning ko‘lami, konseptual yaxlitligi va amalga oshirish darajasi Gennesning Rekordlar kitobi mezonlariga to‘liq javob beradi. Bu shunchaki eng yirik muzey emas — balki madaniyatlar muloqoti va bilimlarni kelajak avlodlarga yetkazish uchun zamonaviy platforma hisoblanadi.
Ushbu rekord O‘zbekistonning islom ilmi, madaniyati va ma’rifatining muhim tarixiy markazlaridan biri ekanini yana bir bor tasdiqlaydi. Shu bilan birga, mamlakatning sivilizatsiyalar muloqoti, bag‘rikenglik va madaniy xilma-xillik tamoyillariga asoslangan zamonaviy xalqaro maydon sifatidagi nufuzini mustahkamlaydi.
Gennesning Rekordlar kitobi maqomini qo‘lga kiritish Markazning dunyodagi eng yirik shunday muzey sifatidagi o‘rnini mustahkamlab, uni intellektual merosni o‘rganish, asrash va ommalashtirish bo‘yicha yetakchi xalqaro platformalardan biriga aylantiradi.
Kelgusida O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi xalqaro ilmiy-madaniy maydon sifatida yanada rivojlanib, dunyoning turli mamlakatlaridan olim va mutaxassislarni birlashtiradi hamda “Yangi O‘zbekiston”ning gumanitar tashabbuslarini global miqyosda ilgari surishda muhim drayver bo‘lib xizmat qiladi.
t.me/islommarkazi