Rabbimizning har bir amri – yaxshilik
Bektemir tumani bosh imom-xatibi Iskandar qori Xalilov sevikli qizini turmushga berayotgani munosabati bilan bugun poytaxtimizdagi “Sadaf” to‘yxonasida osh berdi.
Oshga biz o‘rganib qolganimizdek, besh yuz, ming nafar emas, bir yuz yigirma chog‘li odam taklif qilinibdi. To‘yxonaga kirib o‘tirganingiz zahoti ajib bir tartiblilikni his qilasiz, o‘zingizga ma’qul joyni tanlab o‘tirsangiz ham bakovullar kelib, boshqa joyga o‘tkazib qo‘ymaydi – bemalolchilik. Ba’zi to‘ylarga juda ko‘p odam chaqirilgani bois joy tegmay noqulay ahvolda turib qolgan mehmonlar ham bo‘lardi. Bu yerda unday gap yo‘q. Mehmonlar to‘kin dasturxon atrofida siqilishmasdan yayrab o‘tiribdi. Mumtoz qo‘shiqlarimiz ijrosi kishida malollik tug‘dirmaydigan o‘rtacha balandlikdagi ovozda yangrab turibdi.
Mehmonlar o‘rinlariga joylashib bir-bir piyola choy ichib nafas rostlaganidan so‘ng O‘zbekiston musulmonlari idorasining masjidlar bo‘limi boshlig‘i Rahimberdi Rahmonov domla amri ma’ruf qildi.
– Azizlar, bu yerga xonadonning eng yaqin do‘stlari jamlangan. Domlamiz xalqimiz, yurtboshimizning to‘y masalasidagi fikriga o‘zining munosabati, hozirjavobligining ifodasi o‘laroq hozirda o‘tkazayotgan ana shu to‘yini ixchamgina qilib o‘tkazmoqda. Biz o‘zimizning kimligimizini ko‘rsatib qo‘yish uchun ko‘p odamni to‘yga chaqirishni odat qilib olgan edik. Allohga shukrki, Prezidentimizning to‘y-ma’rakalarni ixchamlashtirish borasidagi fikrlaridan ruhlangan ziyolilarimiz to‘ylarimizni ixcham tarzda o‘tkazish borasida elga o‘rnak bo‘lmoqdalar. Mana, tunov kuni ham bir to‘yga taklif qilindik. oshga yetmish odam aytilibdi. Mehmonlar juda ham rohatlanib o‘tirdi. To‘y sohibi obro‘-e’tiborli kishi, ming odamni chaqirishga qurbi ham yetadi, ming odam keladi ham to‘yiga. Biroq u savobli yo‘lni tanladi. yaqinlaridan yetmish kishiga osh qilib berdi va ortganini farzandlarining istiqboliga sarfladi.
Darhaqiqat, savobni tanlashda gap ko‘p. Istaganida Iskandar domla ham 1000 kishini oshga chaqirar edi va Bektemir tumanining o‘zidan uning ortida turib besh vaqt namozini o‘qiydigan – namozxonlarning deyarli hammasi domlaning hurmati uchun kelar edi.
– Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallam turmush qurgan yoshlarni uchratsalar, ularning haqlariga “Allohim, ikki yoshga yaxshilik ato qil”, deb duo qilar edilar. Chunki dinimiz nimani amr qilgan bo‘lsa, hammasining zamirida yaxshilik bor. Aslida bir mo‘min boshqa bir mo‘minga yaxshilik qilsa, yaxshilik ko‘rgan odamning bir kami bitar, ko‘ngli ko‘tarilar... ammo yaxshilik qilshgan odam buning evaziga undan ming chandon yaxshiliklar ko‘radi: Alloh taolo rizqini keng, sog‘lig‘igini mustahkam, umrini barakali, u dunyosini ham obod qilib qo‘yadi.
Hasan Basriy rahmatullohi alayh: “So‘zing bilan emas, amaling bilan yaxshilik qil”, deb nasihat qilganlar. Iskandar domla ham har doim yon atrofidagi insonlarga, yoshlarimizga amali bilan o‘rnak bo‘lish harakatida yuradilar, Bugun turmush qurayotgan yoshlarimizga ham Parvardigorimiz yaxshiliklar ato qilsin va amali durust bandalaridan bo‘lmog‘ini nasib aylasin.
Shundan so‘ng tilovati Qur’on qilindi va yoshlarning baxtini so‘rab duoga qo‘l ochildi. Dasturxonga osh tortilganda yana bir xususiyat ko‘zga chalindi: tumonat odam bo‘ladigan oshlarning ba’zilarida laganga guruch bir qator qilib terilardi va mehmonlar bir-bir qoshiq olganidan keyin “siz oling”, “siz olib qo‘ying”, deb bir-biriga manzirat qilib qolishar edi. Ya’ni u oshlar go‘yoki ramziy oshlar edi. Bugun esa laganga rosmana oshga o‘xshatib suzilibdi. Mehmonlar biri ikkinchisidan xijolat bo‘lmasdan maza qilib taomlanishdi. Keyin yoshlarning baxtini so‘rab duo qilib tarqalarkan, o‘zaro shunday ixcham to‘ylar fayzli bo‘lar ekan, deya gaplashib ketishdi.
Damin JUMAQUL
O‘MI matbuot xizmati
Muz nega suvda cho‘kmaydi? Beruniy va Ibn Sinoning ming yil oldingi ilmiy bahsi
Xorazmlik yosh mutafakkir Abu Rayhon Beruniyning Aristotel fizikasiga bildirgan tajribaviy e’tirozlari va Ibn Sino bilan yozishmalari X-XI asrlar bo‘sag‘asida Markaziy Osiyoda shakllangan mustaqil tanqidiy ilmiy fikrning eng yorqin namunasi hisoblanadi, xabar bermoqda O‘zA.
X asrning oxiri va XI asrning boshlarida Xorazm va Buxoro ilmiy muhitida antik davr yunon falsafasi hamda tabiiy fanlar merosini qayta ko‘rib chiqishga bo‘lgan qiziqish nihoyatda kuchaydi. Aristotelning “Osmon va olam haqida” hamda “Fizika” asarlaridagi ayrim xulosalar o‘sha davr tadqiqotchilari tomonidan so‘zsiz haqiqat sifatida qabul qilinayotgan bir paytda, taxminan 24–26 yoshlardagi Beruniy antik muallifning ayrim qarashlarini amaliy kuzatuv va matematik mantiq yordamida shubha ostiga oldi. Beruniy o‘z e’tirozlari va savollarini xat orqali Buxoroda yashab ijod qilayotgan, o‘sha vaqtda 17–19 yoshlarda bo‘lgan Ibn Sinoga yubordi. Ushbu tarixiy muloqotning bizgacha yetib kelgan matni Ibn Sinoning Beruniy tomonidan berilgan savollarga qator javoblaridan iborat. Manbashunos va sharqshunos Yu.Zavadovskiy ushbu qo‘lyozma matnini rus tiliga o‘girgan va u ilk bor 1957 yilda Toshkentda nashr etilgan. Keyinchalik, 1973 yilda Beruniy tavalludining 1000 yillik yubileyi munosabati bilan falsafa fanlari nomzodi A.Sharipov tomonidan tayyorlangan qayta nashrda ushbu yozishmalarning ilmiy ahamiyati yanada aniqroq yoritilgan.
Beruniyni Aristotel ta’limotidagi ba’zi fizik qoidalarning kuzatuv va tajribaga zid kelishi alohida tashvishga solgan edi. Xususan, “Fizika” bo‘limiga oid savollar orasida moddalarning nur sindirishi va issiqlik yig‘ish xususiyatiga oid aniq tajriba bayon qilinadi. Xorazmlik olim dumaloq va shaffof shisha idishni olib, uni suv bilan to‘ldirganda u billur lupa kabi quyosh nurlarini bir nuqtaga to‘plab, alanga oldirish xususiyatiga ega bo‘lishini ko‘rsatib o‘tadi. Agar ushbu idish suv o‘rniga havo bilan to‘ldirilsa, hech qanday nur yig‘ilmaydi va olov hosil bo‘lmaydi. Beruniy Ibn Sinoga murojaat qilib, suvning bunday o‘ziga xos ta’sir ko‘rsatishi sababini va nega aynan suv mavjud bo‘lganda nurlar to‘planishini so‘raydi. Sharqshunos A.Sharipov tadqiqotlarida ta’kidlanganidek, bu kabi savollar Beruniyning shunchaki nazariy mulohaza yuritmagani, balki aniq fizik hodisalarni tajribada tekshirib ko‘rganini tasdiqlaydi.
Ibn Sino Beruniyning bu savoliga javob berar ekan, suvning tabiatan tiniq, zich va silliq jism ekanini, shu sababli u o‘zidan o‘tayotgan nurni akslantirish va qaytarish xususiyatiga egaligini tushuntiradi. Optimika masalalarida olimlar o‘rtasidagi bahs Platon va Aristotel maktablarining qarashlarini qiyoslash darajasigacha yetib boradi. Ibn Sino ko‘rish jarayoni ko‘zdan nur chiqishi orqali yuz bermaydi degan Aristotel pozitsiyasini himoya qiladi va bu borada Platon qarashlaridan farqli yondashuvni ilgari suradi.
Beruniyning yana bir e’tiborga loyiq tajribaviy savoli suv va muzning zichligi hamda og‘irligi o‘rtasidagi munosabatga bag‘ishlangan. Aristotel nazariyasiga ko‘ra, sovuq va toshsimon qattiq shaklga ega bo‘lgan muz o‘z mohiyatiga ko‘ra tuproq elementiga yaqinroq bo‘lishi va suv tubiga cho‘kishi kerak edi. Lekin Beruniy amaliyotda muzning suv yuzida suzib yurishini ko‘rib, bu hodisaning fizik sababini so‘raydi. Ibn Sino o‘z javobida suv muzlagan paytda uning tarkibida havo zarralari qotib qolishini va aynan shu suyuqlik ichidagi havo pufakchalari muzni suv tubiga cho‘kishiga yo‘l qo‘ymasligini ta’kidlaydi. Yu.Zavadovskiy tomonidan o‘rganilgan ushbu ommaviy munozara o‘sha davr uchun moddalarning fizik holati va termodinamika boshlang‘ich tushunchalari bo‘yicha muhim qadam edi.
Kosmologiya va fazoviy geometriya sohasida ham Beruniy Aristotel da’volarini jiddiy sinovdan o‘tkazadi. Aristotel fazoda osmon sferasi og‘irlikka ham, yengillikka ham ega emas, chunki u markazga yoki markazdan atrofga harakat qilmaydi deb hisoblar edi. Beruniy esa xayoliy tafakkur nuqtayi nazaridan osmon jismi eng og‘ir jismlardan biri bo‘lishi mumkinligini, uning markazga tushmasligi uning vaznsizligini anglatmasligini ilgari suradi. Shuningdek, Beruniy fazo shakli borasida ham to‘xtalib, osmon sferasi mukammal sharsimon bo‘lishi shartligi, u tuxumsimon yoki yasmiqsimon shaklda ham bo‘lishi mumkinligini taxmin qiladi. Ibn Sino esa geometriya va fizika dalillarini keltirib, agar sfera sharsimon bo‘lmasa, uning harakati paytida bo‘shliq hosil bo‘lishi zaruriyatini isbotlashga urinadi.
Aristotelning fazoda olamning o‘ng va chap tomonlari haqidagi qarashlari ham Beruniyning keskin tanqidiga uchraydi. Aristotel jismning o‘ng tomoni harakat boshlanadigan joy deb ta’rif berib, keyinchalik Osmon harakati sharqdan boshlanadi, demak Sharq – bu o‘ng tomon degan xulosa chiqargan edi. Beruniy bunday xulosa chiqarish logikada “mantiqiy aylana” xatoligiga olib kelishini ko‘rsatib o‘tadi. Ibn Sino o‘z javobida Aristotel osmon sferasini tirik jism sifatida tasavvur qilganini aytib, antik muallif mantig‘ini himoya qilishga harakat qiladi.
Ushbu yozishmalar matni O‘zbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutining 2385-raqamli qo‘lyozmalar fondida saqlanib qolgan. Mazkur manbaning bizgacha yetib kelishida xatlarni ko‘chirib yozgan faqih Ma’sumiyning xizmati borligi xat oxiridagi qaydlarda eslatib o‘tiladi. Yu.Zavadovskiy va A.Sharipov tadqiqotlari shuni ko‘rsatadiki, XI asr boshidagi bu ilmiy bahs nafaqat ikki mutafakkirning shaxsiy muloqoti, balki Turonda tabiatshunoslik fanlari va kuzatuv tajribalariga asoslangan yangi ilmiy uslub shakllanganining tarixiy isbotidir.
Beruniy va Ibn Sino o‘rtasidagi yozishmalar X-XI asrlarda Xorazm va Buxoroda shakllangan ilmiy tafakkur darajasi antik davr falsafasini shunchaki o‘zlashtirish bilan cheklanmay, uni aniq tajriba va mantiqiy tahlil vositasida tanqidiy qayta ko‘rib chiqish bosqichiga ko‘tarilganini anglatadi.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati
