Imom Buxoriy aytadi: “Bizga Abu Osim (Nabil) Yazid ibn Abu Ubaydaddan, Yazid Salama ibn Akva (r.a.)dan hadis aytdi:

“Payg‘ambar sollallohu alayhi va sallam janozaga (janozani) o‘qish uchun keldilar va: “U (janozasi o‘qiladigan kishi)ning zimmasida qarzi bormi?”–deb so‘radilar.

Sahobalar: “Yo‘q”,–deb javob berishdi. Rasululloh sollallohu alayhi va sallam uning janozasini o‘qidilar. Keyin boshqa bir janozani keltirishdi. Payg‘ambar sollallohu alayhi va sallam: “Uning zimmasida qarzi bormi?”–deb so‘radilar. Sahobalar: “Ha”,–deb javob berishdi. Rasululloh: “Birodaringizga o‘zlaringiz janozani o‘qinglar,”–dedilar. Abu Qatoda: “Uning qarzini o‘z zimmamga olaman, ey, Rasululloh!”–dedi. Payg‘ambar sollallohu alayhi va sallam unga janoza o‘qidilar.”

Abu Osim Nabil Imom Buxoriyning ustozlaridan hisoblanib, to‘liq ismi Zahhok ibn Muslim Shayboniy Basriydir. Nabil uning laqabi bo‘lib. “pahlavon” degan ma’noni anglatadi. U 212 h. sanada vafot etgan, ba’zi manbalarda bu sana 240 h. yil ekanligi aytiladi.

Hadisning umumiy ma’nosi:

Hadisda marhumning qarzdor emasligi so‘ralmoqda. Risolat sohibining “Ummatimdan vafot etgan kishining mulki, merosi uning vorislariga, qarzi esa mening zimmamgadir” mazmunidagi hadislari ham mavjudligini e’tiborga olsak, Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi va sallamning mazkur hadisdagi “Birodaringizga o‘zlaringiz janozani o‘qinglar,” degan so‘zlari marhumga janoza o‘qimaslik uchun emas, balki dunyodan o‘tgan kishi ortida qarz qoldirishini durust emasligini ummatga uqtirish uchun aytilganligi ma’lum bo‘ladi. Shunday bo‘lsa-da, Rasululloh sollallohu alayhi va sallam ummat uchun vafot etgan kishini dafn etish tartiblari borasida buyuk bir namunani sunnat qilib qoldirdilar. Rasulullohdan qolgan bu an’ana to hozirgacha o‘z ko‘rinishini yo‘qotmasdan davom etib kelmoqda. Marhum janoza o‘qish uchun keltirilganda imom: “Dunyodan o‘tgan marhum holi hayotda birortamizni bilib-bilmay ko‘nglimizni og‘ritgan bo‘lsa, hamma rozimi?”–deb so‘raydi. Zero, qarz ma’naviy va moddiy bo‘ladi. Ma’naviy qarz birovning ko‘ngliga ozor berib yoki g‘iybat qilib, undan kechirim so‘rashni ortga surish kabilardan iborat. Moddiy qarz esa birovdan biror narsani qarzga olib, berolmaslikni o‘zida qamraydi.

Ta’ziyaga kelgan jamoatning roziligidan so‘ng: “Marhumning moddiy qarzi bo‘lsa, da’vogar so‘rab kelganda kafillikka oluvchi kimsa bormi?”–deb so‘raladi. Marhumning yaqinlaridan biri buni o‘z zimmasiga olganidan so‘ng, unga janoza o‘qiladi. E’tibor qilinsa, inson zotiga nisbatan u dunyodan o‘tib ketayotgan pallada ham naqadar ulkan hurmat bajo qilinmoqda. Bu yuksak ehtirom o‘z shaklini 14 asrdan beri o‘zgartirmasdan, asl holida saqlanib kelmoqda.

Shu o‘rinda bir masalaga ham e’tibor qaratmoqchimiz. Mazkur hadis faqat “Kafolat kitobi” zamirida kelish bilan cheklanib qolmasdan, undagi “Kim biror mayyitning qarzini o‘z bo‘yniga olgan bo‘lsa, undan qayta olmas!”bobiga kiritildiki, bu marhumning qarzini o‘z zimmasiga oluvchi kishi bu mas’uliyatni gardaniga olishdan oldin o‘zining moddiy holatlarini ham e’tiborga olib qo‘ymog‘i lozim ekanligi kelib chiqadi. Chunki, moddiy qarzning turli ko‘rinishi mavjud bo‘lib, birovni qarzini o‘z zimmasiga oluvchi kishi buning mas’uliyatlarini yaxshi anglab yetmog‘i lozim bo‘ladi.

Moddiy qarz mulkiy yoki mablag‘ ko‘rinishida bo‘lib, u qarz shaxsdan yoki jamiyatdan, yoki davlatdan ham bo‘lishi mumkin;

1). Kishilar o‘rtasidagi o‘zaro qarz oldi-berdilari bir shaxsning ikkinchi bir yoki undan ko‘proq shaxsdan qarzdorligiga kiradi.

2). Jamoat mulkini o‘zlashtirish, yoki istifoda qilish uchun vaqtincha olib turish bir shaxsning jamiyatdan qarzdorligiga kiradi.

3). Davlatga tegishli narsani yoki ma’lum mablag‘ni qarzga olish, soliq va kommunal to‘lovlarni o‘z vaqtida bermaslik shaxsni davlatdan qarzdorlini vujudga keltiradi.

Marhum qarzlarini o‘z zimmasiga oluvchi kishi mana shu uch xil turdagi qarzlarni, agar da’vogar dalil isbot bilan kelsa to‘lab berishni o‘z zimmasiga oladi. Bu o‘rinda moddiy qarzning kimdan yoki qanaqa ekanligini ahamiyati yo‘q. Marhum qarzi zimmaga olindimi marhumdan soqit bo‘lib kafillikka oluvchi zimmasiga o‘tadi va u bu so‘zidan qayta olmaydi. Haq egasi qarzni so‘rab, talab qilib keladimi yoki kelmaydimi qat’iy nazar, kafillikka oluvchi marhum qarzni mavjudligini bildimi, unga qarzni to‘lashi lozim bo‘ladi.

Hadisdan olinadigan foydalar:

A). Musulmon kishi zimmasidagi qarzni tirikligida ado etishini lozimligi.

B). Marhum qarzdor bo‘lsa, uning qarzi to‘languncha yoki yaqinlaridan biri zimmasiga olgunga qadar janozasini kechiktirib turishning sunnat amal ekanligi.

V). Marhumning yaqinlari marhumning qarzini o‘z zimmasiga olishlarini mumkinligi.

G). Marhum qarzini o‘z zimmasiga olgan kishi bu so‘zidan qayta olmasligi.

Nodir QOBILOV

Imom Buxoriy xalqaro ilmiy tadqiqotlar markazi ilmiy xodimi,

“Sog‘ish ota” jome’ masjidi imom-xatibi