Marhum qarzini kafillikka olishga oid muhim masalalar
Imom Buxoriy aytadi: “Bizga Abu Osim (Nabil) Yazid ibn Abu Ubaydaddan, Yazid Salama ibn Akva (r.a.)dan hadis aytdi:
“Payg‘ambar sollallohu alayhi va sallam janozaga (janozani) o‘qish uchun keldilar va: “U (janozasi o‘qiladigan kishi)ning zimmasida qarzi bormi?”–deb so‘radilar.
Sahobalar: “Yo‘q”,–deb javob berishdi. Rasululloh sollallohu alayhi va sallam uning janozasini o‘qidilar. Keyin boshqa bir janozani keltirishdi. Payg‘ambar sollallohu alayhi va sallam: “Uning zimmasida qarzi bormi?”–deb so‘radilar. Sahobalar: “Ha”,–deb javob berishdi. Rasululloh: “Birodaringizga o‘zlaringiz janozani o‘qinglar,”–dedilar. Abu Qatoda: “Uning qarzini o‘z zimmamga olaman, ey, Rasululloh!”–dedi. Payg‘ambar sollallohu alayhi va sallam unga janoza o‘qidilar.”
Abu Osim Nabil Imom Buxoriyning ustozlaridan hisoblanib, to‘liq ismi Zahhok ibn Muslim Shayboniy Basriydir. Nabil uning laqabi bo‘lib. “pahlavon” degan ma’noni anglatadi. U 212 h. sanada vafot etgan, ba’zi manbalarda bu sana 240 h. yil ekanligi aytiladi.
Hadisning umumiy ma’nosi:
Hadisda marhumning qarzdor emasligi so‘ralmoqda. Risolat sohibining “Ummatimdan vafot etgan kishining mulki, merosi uning vorislariga, qarzi esa mening zimmamgadir” mazmunidagi hadislari ham mavjudligini e’tiborga olsak, Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi va sallamning mazkur hadisdagi “Birodaringizga o‘zlaringiz janozani o‘qinglar,” degan so‘zlari marhumga janoza o‘qimaslik uchun emas, balki dunyodan o‘tgan kishi ortida qarz qoldirishini durust emasligini ummatga uqtirish uchun aytilganligi ma’lum bo‘ladi. Shunday bo‘lsa-da, Rasululloh sollallohu alayhi va sallam ummat uchun vafot etgan kishini dafn etish tartiblari borasida buyuk bir namunani sunnat qilib qoldirdilar. Rasulullohdan qolgan bu an’ana to hozirgacha o‘z ko‘rinishini yo‘qotmasdan davom etib kelmoqda. Marhum janoza o‘qish uchun keltirilganda imom: “Dunyodan o‘tgan marhum holi hayotda birortamizni bilib-bilmay ko‘nglimizni og‘ritgan bo‘lsa, hamma rozimi?”–deb so‘raydi. Zero, qarz ma’naviy va moddiy bo‘ladi. Ma’naviy qarz birovning ko‘ngliga ozor berib yoki g‘iybat qilib, undan kechirim so‘rashni ortga surish kabilardan iborat. Moddiy qarz esa birovdan biror narsani qarzga olib, berolmaslikni o‘zida qamraydi.
Ta’ziyaga kelgan jamoatning roziligidan so‘ng: “Marhumning moddiy qarzi bo‘lsa, da’vogar so‘rab kelganda kafillikka oluvchi kimsa bormi?”–deb so‘raladi. Marhumning yaqinlaridan biri buni o‘z zimmasiga olganidan so‘ng, unga janoza o‘qiladi. E’tibor qilinsa, inson zotiga nisbatan u dunyodan o‘tib ketayotgan pallada ham naqadar ulkan hurmat bajo qilinmoqda. Bu yuksak ehtirom o‘z shaklini 14 asrdan beri o‘zgartirmasdan, asl holida saqlanib kelmoqda.
Shu o‘rinda bir masalaga ham e’tibor qaratmoqchimiz. Mazkur hadis faqat “Kafolat kitobi” zamirida kelish bilan cheklanib qolmasdan, undagi “Kim biror mayyitning qarzini o‘z bo‘yniga olgan bo‘lsa, undan qayta olmas!”bobiga kiritildiki, bu marhumning qarzini o‘z zimmasiga oluvchi kishi bu mas’uliyatni gardaniga olishdan oldin o‘zining moddiy holatlarini ham e’tiborga olib qo‘ymog‘i lozim ekanligi kelib chiqadi. Chunki, moddiy qarzning turli ko‘rinishi mavjud bo‘lib, birovni qarzini o‘z zimmasiga oluvchi kishi buning mas’uliyatlarini yaxshi anglab yetmog‘i lozim bo‘ladi.
Moddiy qarz mulkiy yoki mablag‘ ko‘rinishida bo‘lib, u qarz shaxsdan yoki jamiyatdan, yoki davlatdan ham bo‘lishi mumkin;
1). Kishilar o‘rtasidagi o‘zaro qarz oldi-berdilari bir shaxsning ikkinchi bir yoki undan ko‘proq shaxsdan qarzdorligiga kiradi.
2). Jamoat mulkini o‘zlashtirish, yoki istifoda qilish uchun vaqtincha olib turish bir shaxsning jamiyatdan qarzdorligiga kiradi.
3). Davlatga tegishli narsani yoki ma’lum mablag‘ni qarzga olish, soliq va kommunal to‘lovlarni o‘z vaqtida bermaslik shaxsni davlatdan qarzdorlini vujudga keltiradi.
Marhum qarzlarini o‘z zimmasiga oluvchi kishi mana shu uch xil turdagi qarzlarni, agar da’vogar dalil isbot bilan kelsa to‘lab berishni o‘z zimmasiga oladi. Bu o‘rinda moddiy qarzning kimdan yoki qanaqa ekanligini ahamiyati yo‘q. Marhum qarzi zimmaga olindimi marhumdan soqit bo‘lib kafillikka oluvchi zimmasiga o‘tadi va u bu so‘zidan qayta olmaydi. Haq egasi qarzni so‘rab, talab qilib keladimi yoki kelmaydimi qat’iy nazar, kafillikka oluvchi marhum qarzni mavjudligini bildimi, unga qarzni to‘lashi lozim bo‘ladi.
Hadisdan olinadigan foydalar:
A). Musulmon kishi zimmasidagi qarzni tirikligida ado etishini lozimligi.
B). Marhum qarzdor bo‘lsa, uning qarzi to‘languncha yoki yaqinlaridan biri zimmasiga olgunga qadar janozasini kechiktirib turishning sunnat amal ekanligi.
V). Marhumning yaqinlari marhumning qarzini o‘z zimmasiga olishlarini mumkinligi.
G). Marhum qarzini o‘z zimmasiga olgan kishi bu so‘zidan qayta olmasligi.
Nodir QOBILOV
Imom Buxoriy xalqaro ilmiy tadqiqotlar markazi ilmiy xodimi,
“Sog‘ish ota” jome’ masjidi imom-xatibi
Ikki ulug‘ ne’mat
#Mustaqillikning 35 yilligi
Mustaqilligimizning 35 yillik to‘yi yaqinlashib, joylarda bayram shukuhi keza boshladi. Bundan dilda shukronalik hissi ortmoqda.
Tarixga nazar tashlansa, hamma davrda ham davlatning rivojlanishi, taraqqiy topishi jamiyatning farovon va osoyishta hayot kechirishiga bog‘liqligi ayon bo‘ladi.
Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi va sallam tinchlik-xotirjamlik eng katta ne’mat ekanligini ta’kidlab, bunday deganlar: “Ikki ne’mat borki, ko‘pchilik insonlar uning qadriga yetmaydi. Ular xotirjamlik va sihat-salomatlik” (Imom Buxoriy rivoyati).
Demak, tinchlik va xotirjamlik Alloh ta’oloning behisob bo‘lgan buyuk ilohiy ne’matlaridan. Shunday ekan, tinchlikning qadriga yetib, uning shukrini ado etish insonning burchlaridandir. Zero, hayotning bir maromda davom etishi, Haq taolo buyurgan ishlar xotirjam ado etilishi uchun ham osoyishtalik lozim bo‘ladi. Alloh taolo ham: “Ey, imon keltirganlar! Yoppasiga tinchlik ishiga kirishingiz!” deya buyuradi (Baqara surasi, 208-oyat). Tinchlik, salimlik mavzusi o‘ta muhim bo‘lgani bois Qur’oni karim oyatlaridan o‘rin olgan. Zotan, arab tilidagi “salm”, “silm”, “salom”, va “islom” so‘zlari bir o‘zakdan chiqqan, turli ma’nodagi so‘zlar bo‘lsada, aynan bir maqsadga yo‘naltirilgandir.
Bandaga berilgan ne’matlarning qadriga yetishda va uni asrashda, bizga payg‘amlarlarning otasi bo‘lgan, Ibrohim alayhissalom o‘rnak bo‘lib kelgan. U zot o‘z davrida Makkaga tinchlik, uning ahliga rizq so‘ragani so‘zimizning yorqin misolidir: “Ibrohim: “Ey, Rabbim, bu (Makka)ni tinchlik shahri qilgin va uning aholisidan Allohga va oxirat kuniga ishonuvchilarga (turli) mevalardan rizq qilib bergin” dedi” (Baqara surasi,126-oyat).
Alloh taolo bu orqali Rasululloh sollallohu alayhi va sallamni o‘tgan payg‘ambarlar hayotidan xabardor qilish barobarida, ular so‘ragan narsalarni ham bildirib, shunga chaqirgan.
Bu ne’atlar bardavom bo‘lishi uchun ham insondan shukr va qadrlash talab etiladi. Tinchlik hukm surib turgan joyga yana tinchlik so‘rab duo qilish esa, muqaddas dinimiz buyuradigan ishlardan. Shunday ekan, inson kim bo‘lishidan qat’iy nazar, o‘zi yashab turgan, Alloh ne’mat qilib bergan Vatani, uning zilol suvlari, havosi, nozi ne’matlari va boshqa barcha sharoitlariga shukr qilib, uni ziyoda bo‘lishini so‘rab duo qilishi lozim.
Bugun dunyoda tinchligi, xotirjamligini yo‘qotganlar qancha. Bularni ko‘rib, eshitib turganlar ibrat olib, xulosalar chiqarib, o‘zlari uchun in’om qilingan tinchlik va xotirjamlikni qadrlab, asrab avaylashi lozim.
Yurtimizda hukm surayotgan tinchlik, xotirjamlikni saqlash, uni turli xil g‘arazli xuruj, hamlalardan, fitna va bo‘htonlardan himoya qilish, g‘arzli va manfur kimsalarning makrlariga uchmasdan, yosh avlodni ham ulardan xabardor qilib, islom ta’limotining ezgu g‘oyalarini keng targ‘ib etish har birimizning burchimizdir. Bu xususida Alloh taolo bunday degan: “Ezgulik va taqvo (yo‘li)da hamkorlik qilingiz, gunoh va adovat (yo‘li)da hamkorlik qilmangiz! Allohdan qo‘rqingiz! Albatta, Alloh azobi qattiq zotdir” (Moida surasi, 2-oyat).
Xulosa qiladigan bo‘lsak, dinimizning tinchlik va xotirjamlikka bo‘lgan e’tibori nechog‘lik katta, hamda bag‘rikenglik uning negizi ekani yaqqol namoyon bo‘ladi. Inson o‘zidagi ne’matning qadrini uning ustida mulohaza yuritish, shu ne’matdan o‘zgalar ham bahramand yoki bebahra ekanini o‘ylab ko‘rish bilan biladi. Bu esa Allohga yanada ko‘proq shukr qilishga undaydi.
Ne’matning bardavom bo‘lishi, uning shukri ado etilishiga ham bog‘liq. Yoshi ulug‘ nuroniy otaxon va onaxonlarimiz ushbu ikki ulug‘ ne’matning mustahkamligini so‘rab duo qilishlari shundan. Alloh taolo yurtimiz tinchligi va xotirjamligini barqaror, bardavom, xalqimiz hayotini bundan-da farovon qilsin.
Isomiddin AHROROV